Nestor Machno
![]() Nestor Machno w obozie dla internowanych w Rumunii (1921) | |
dowódca armii | |
Data i miejsce urodzenia | 26 października?/ 7 listopada 1888 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Przebieg służby | |
Lata służby | 1918–1921 |
Siły zbrojne | |
Jednostki | I Brygada 1 Zadnieprowskiej Ukraińskiej Dywizji Radzieckiej |
Stanowiska | Dowódca brygady czerwonych |
Główne wojny i bitwy | |
Późniejsza praca | robotnik na emigracji |
Odznaczenia | |
![]() |
Nestor Iwanowycz Machno, ukr. Не́стор Іва́нович Махно́ (zwany Батько Махно – Tatko Machno), ur. 26 października?/ 7 listopada 1888[2] w Hulajpolu, zm. 6 lipca 1934 w Paryżu[3]) – ukraiński anarchista i rewolucjonista, wynalazca taczanki[4].
Życiorys
Młodość
Był najmłodszym spośród szóstki dzieci Iwana Rodionowicza i Eudoki Matwiejewny Michnów. Miał czwórkę braci – Polikarpa, Omelana, Sawelija i Hryhorija, a także jedną siostrę – Natię. Ich rodzice należeli do wyzwolonego edyktem carskim chłopstwa. Ojciec pracował jako woźnica w hulajpolskim zakładzie Borysa Kernera. Sprawa nazwiska rodziny nie jest do końca wyjaśniona, ponieważ ojciec Iwana Rodionowicza nazywał się Rodion Iwanowycz Michnenko, dwaj jego bracia przybrali natomiast nazwisko Machno, a jedynie Iwan Michno. Przy czym wyłącznie najstarszy syn Michnów oficjalnie nosił nazwisko Machno[5].
Ojciec Nestora Machny zmarł, kiedy ten miał 9 miesięcy. Jego rodzina żyła w skrajnej biedzie, przez co młody Nestor już w wieku siedmiu lat zaczął pracować jako pasterz[6], m.in. przy wypasaniu gęsi czy bydła[5].
W okresie zimowym uczęszczał do cerkiewno-parafialnej szkoły w Hulajpolu, a latem pracował u właścicieli ziemskich. Następnie chodził do szkoły nauczycielskiej, którą opuścił w wieku lat 12[6]. Pracował jako parobek w majątkach szlacheckich i na farmach bogatych chłopów.
Działalność polityczna oraz rewolucyjna
Mając siedemnaście lat, był zatrudniony w swojej rodzinnej miejscowości jako malarz-praktykant, następnie jako robotnik w lokalnej odlewni żelaza, a ostatecznie jako odlewnik w tym samym zakładzie pracy. To wtedy zaczął angażować się w działalność polityczną i rewolucyjną. Doświadczając niesprawiedliwości i ciężkich warunków w pracy, jak również terroru stosowanego przez carski reżim podczas rewolucji 1905 roku[6], przyłączył się do lokalnej grupy anarchokomunistów w 1906[7]. Był też członkiem Związku Biednych Chłopów. Aresztowany, osadzony w więzieniu „Butyrki” w Moskwie. W 1909 za zabójstwo naczelnika policji skazany na karę śmierci, zamienioną na 10 lat katorgi. Odbywając karę, przystąpił do anarchistów. Zwolniony z więzienia w czasie rewolucji lutowej 1917 powrócił do Hulajpola i tam utworzył oddział zbrojny. Oddział walczył z okupacyjną armią austro-węgierską i niemiecką, jak również z oddziałami podlegającymi Hetmanatowi. Oddział zyskał wielką popularność wśród miejscowego chłopstwa, z którego wielu zaciągało się w jego szeregi. Żołnierze Machny wyróżniali się odwagą, ale i niekiedy okrucieństwem. W latach 1919–1920 walczył z oddziałami Białej Gwardii i oddziałami Petlury, później był przywódcą anarchizującej Rewolucyjnej Powstańczej Armii Ukrainy (machnowców) oraz kontrolowanego przez nią Wolnego Terytorium. W 1919 wziął ślub z Agafią „Hałyną” Kuźmenko, której wspomnienia stanowiły w późniejszych latach ważne świadectwo życia Nestora Machny.
Machnowcy na przemian współpracowali z bolszewikami i walczyli z nimi. Machno trzy razy zawierał przymierze z władzami sowieckimi, po czym były one zrywane i prowadzono walki. Po wspólnym zwycięstwie nad wojskami białych, bolszewicy rozbili machnowców i zlikwidowali ich anarchistyczną republikę w Hulajpolu.
Emigracja
Machno przedostał się z grupą towarzyszy oraz żoną do Rumunii 28 sierpnia 1921, a następnie do Polski, gdzie zostali internowani w obozie w Strzałkowie. Za kontakty z poselstwem sowieckim w Warszawie został uwięziony w więzieniu mokotowskim, jego żona natomiast w areszcie przy ul. Długiej, gdzie w październiku urodziła ich córkę Olenę (nazywaną Lesią). Przeciwko Nestorowi Machnie, jego żonie oraz dwóm towarzyszom – Iwanowi Chmarze oraz Jakiwowi Domaszence – wytoczono proces o rzekomy udział w spisku wymierzonym w integralność państwa polskiego. Wszyscy zostali jednak uniewinnieni przez sąd. Machnie zezwolono również zamieszkać poza terenem obozu w Strzałkowie, co jednak nie oznaczało pełnej swobody poruszania się. Wraz z rodziną otrzymał w 1922 nakaz osiedlenia się w toruńskim hotelu dla internowanych[8]. Następnie jego żonie z córką udało się wyjechać do Paryża, jemu natomiast do Gdańska, gdzie leczył się w szpitalu. W 1923 przedostał się również do stolicy Francji, w której pracował jako szewc, dekorator w studiu filmowym oraz robotnik w drukarni. Pisał do „Dieła Truda” oraz „Le Libertaire”. Również, dzięki wsparciu finansowemu nieznanego z nazwiska anarchisty, spisał swoje wspomnienia, które miały się ukazać wstępnie w trzech tomach. Został jednak wydany tylko jeden tom, dwa kolejne dopiero po śmierci Machny.
Bardzo ubogie warunki życia, ciągłe niedożywienie i prawdopodobnie problemy z alkoholem spowodowały, że chorujący już długo na gruźlicę Nestor Machno trafił wiosną 1934 do szpitala. Jego stanu nie udało się poprawić, zmarł 6 lipca tego samego roku. Został pochowany na cmentarzu Père-Lachaise.
Kwestia odznaczenia
Według Galiny Kuzmenko (żona Nestora Machny) i Wiktora Jalańskiego (ich prawnuk) Nestor Machno otrzymał radziecki Order Czerwonego Sztandaru, co potwierdza jedno ze zdjęć anarchistycznego dowódcy (aczkolwiek słabej rozdzielczości). Informacja ta nie ma jednak potwierdzenia w dokumentach[9]. Istnieją więc dwie teorie odnośnie do kwestii odznaczenia:
- Nestor Machno został odznaczony orderem, jednak fakt ten nie został odnotowany[10]
- widniejące na zdjęciu odznaczenia „czarnego atamana” to tak naprawdę odznaka czerwonego dowódcy (bardzo podobna do Orderu Czerwonego Sztandaru), a sam Machno nigdy nie otrzymał tego orderu
Film
W 2006 został nakręcony 12-odcinkowy film biograficzny Diewiat’ żyzniej Niestora Machno (Девять жизней Нестора Махно) w reżyserii Nikołaja Kaptana. W filmie w roli głównej wystąpił Paweł Derewianko.
Zobacz też
- Wolne Terytorium
- Machno i jego Żydówka
- anarchizm
Przypisy
- ↑ prawdopodobnie
- ↑ Taka data figuruje w księgach metrykalnych cerkwi w Huliajpolu, które znajdują się w Państwowym Archiwum Zaporoskiego Obwodu. W. Werstiuk, Machnowszsczyna, Kyiv 1991, s. 19; W. Wołkowyński, Nestor Machno. Lehendy i realnist, Kyiv 1994.
- ↑ Machno Nestor I., [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2019-07-06] .
- ↑ Tachanka and the Black Army. Red Africa Travel. [dostęp 2022-06-11]. (ang.).
- ↑ a b Stanisław Łubieński, Pirat stepowy, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 19 marca 2012, s. 23-24, ISBN 978-83-7536-367-8 .
- ↑ a b c Makhno, Nestor, 1889-1934, Libcom.org, 9 lutego 2019 [dostęp 2008-09-08] [zarchiwizowane z adresu 2019-02-09] .
- ↑ Paul Avrich , Nestor Makhno: The Man and the Myth, Princeton University Press, 1988, s. 111–124, ISBN 0-691-04753-7, ISSN 17727270 .
- ↑ Zbigniew Karpus, Rosjanie i Ukraińcy na Pomorzu w latach 1920-1939, [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1998, s. 107-108.
- ↑ ЦГАСА, ф.54, оп.3, д.1, л.136 (опуб. «Вопросы истории», № 9-1963, с.198.)
- ↑ Ермаков В., Аптекарь П. А был ли орден? // Родина.-1994.-№ 10.-С. 40.
Bibliografia
- D. Wierzchoś, List Nestora Machny do Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej, „Przegląd Wschodni”, T. X, Zeszyt 3(39).
- D. Wierzchoś, Nestor Machno i jego kontakty z Polakami i Polską, [w:] Studia z dziejów polskiego anarchizmu', Szczecin 2011.
- M. Przyborowski, D. Wierzchoś, Machno w Polsce, Poznań 2012.
- Aleksander Kolańczuk: Generałowie ukraińscy w Polsce. Emigranci polityczni w latach 1920–1939. Słownik biograficzny. Przemyśl: 2009. ISBN 978-83-60374-11-5.
- Stanisław Łubieński, Pirat stepowy, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 19 marca 2012, s. 23-24, ISBN 978-83-7536-367-8.
Linki zewnętrzne
- Ukrainian Anarchists – The Serpents Wall
- Archiwum Nestora Machny
- Encyclopedia of Ukraine
- Maria Nikiforowna – władczyni stepu
- Od watażki do bohatera narodowego. Transformacja obrazu N. Machny w społeczeństwie ukraińskim
- ISNI: 0000 0001 0887 8019
- VIAF: 36929065
- LCCN: n82098456
- GND: 118575805
- NDL: 00621053
- LIBRIS: 64jlgf9q2lq2183
- BnF: 12015705h
- SUDOC: 028291603
- NKC: skuk0003853
- BNE: XX1012651, XX1012717
- NTA: 073395536
- BIBSYS: 90243070
- CiNii: DA0683379X
- Open Library: OL332075A
- PLWABN: 9810630937305606
- NUKAT: n97043602
- J9U: 987007264953905171
- CANTIC: a19616065
- LNB: 000065856
- NSK: 000353829
- BNA: 000027307
- ΕΒΕ: 183505
- BLBNB: 000287163
- LIH: LNB:V*339481;=BO
- WorldCat: lccn-n82098456
Media użyte na tej stronie
Ribbon bar of the Order of the Red Banner. The Soviet Union (USSR).
Нестор Махно реверс: Нестор Махно реверс
Autor: Oryginalnym przesyłającym był Jsymmetry z angielskiej Wikipedii, Licencja: CC BY 3.0
The black flag, a traditional anarchist and pirate symbol. Use it for any purposes whatsoever.
-Jonathan Spangler / en:User:jsymmetryNestor Makhno (1888–1934) in a displaced persons camp in Romania
Autor: Hoodinski, Licencja: CC BY 3.0
A black flag with a skull and crossbones and the slogan in Ukrainian, "Death to all who stand in the way of freedom for the working people."
It was widely believed to be one of the main flags of Nestor Makhno's Revolutionary Insurgent Army of Ukraine, since it was first labelled a "Makhnovist banner" in the 1926 book "Jewish Pogroms: 1918–1921" by Z.S. Ostrovsky (under Section VIII, "Pogromists.")
In 1927, Makhno himself published an article in Delo Truda, denying allegations that his forces committed pogroms, and asserted that the skull and bones flag had no connection to his army. The flag is believed to have belonged to the forces of the Ukrainian insurgent Svyryd Kotsur.
Autor: Dmitry Baranovskiy, Licencja: CC BY 3.0
An M1918 Red Army Cockade adorned on hats and caps during the Russian Civil War. This design was phased out and replaced sometime around 1922 with the iconic Hammer and Sickle.
Anarchy symbol - Basic traditional circumscribed "A" anarchy symbol based on File:Anarchy symbol neat.png