Nikołaj Przewalski
![]() | |
generał | |
Data i miejsce urodzenia | 31 marca?/ 12 kwietnia 1839 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 20 października?/ 1 listopada 1888 |
Przebieg służby | |
Lata służby | od 1855 |
Siły zbrojne | |
Późniejsza praca | geograf i podróżnik |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() |
Nikołaj Michajłowicz Przewalski (ros. Николай Михайлович Пржевальский; ur. 31 marca?/ 12 kwietnia 1839 w Kimborowie koło Smoleńska, zm. 20 października?/ 1 listopada 1888 w Karakole) – rosyjski geograf polskiego pochodzenia, generał, badacz środkowej i wschodniej Azji. Członek Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego od 1864, od 1878 członek honorowy Petersburskiej Akademii Nauk.
Biogram
Urodził się w polskiej rodzinie szlacheckiej[1]. Ojca, porucznika armii carskiej, stracił we wczesnym dzieciństwie. Był wychowywany przez matkę, Elenę Karetnikową. Po ukończeniu gimnazjum w Smoleńsku wstąpił w 1855 na ochotnika do armii, po roku uzyskał stopień oficerski, a po kilku latach służby skierowany na kurs do Akademii Sztabu Generalnego, który ukończył w 1863 i na ochotnika zgłosił się do walki z powstaniem styczniowym. W roku 1864 został nauczycielem geografii w szkole wojskowej w Warszawie. W roku 1867 został wysłany na Syberię do Irkucka. Do roku 1869 prowadził badania przyrodnicze w Kraju Ussuryjskim.
W 1870 wyruszył przez Mongolię do Pekinu, a stamtąd do północnego Tybetu. Ekspedycja zakończyła się w 1873. W latach 1876–1877 odbył drugą wyprawę badając jezioro Lob-nor jako drugi Europejczyk po Marco Polo. Odkrycie to zapoczątkowało długi spór między Przewalskim a innymi geografami, ponieważ odkrył je w innym miejscu niż wskazywały mapy chińskie. Dopiero późniejsze badania wykazały, że jezioro to zmienia swoje położenia w zależności od migracji rzek. W czasie tej wyprawy odkrył po drodze pasmo górskie Ałtyn-tag.
W 1879–1880 podjął wyprawę do Tybetu, ale napotkawszy zdecydowany opór władz tybetańskich wobec obcokrajowców udał się nad jezioro Kuku-nor i zbadał źródła Huang He. W tym czasie opisał po raz pierwszy w świecie dzikiego konia, nazwanego później koniem Przewalskiego.
W 1883–1885 zorganizował swoją ostatnią wyprawę przez Ułan Bator i Kuku-nor do źródeł Huang He.
W 1888 organizował kolejną wyprawę, jednak na samym początku, po przybyciu w rejon jeziora Issyk-kul i napiciu się nieprzegotowanej wody zapadł prawdopodobnie na tyfus brzuszny i umarł.
Przemierzył łącznie ponad 33 tys. km, publikując książkowe relacje ze swoich wypraw, gromadząc wraz ze współpracownikami wielką kolekcję fauny (7,5 tys. eksponatów) i flory (16 tys. eksponatów), w tym ponad 200 nowych gatunków. Jednym z ważniejszych zadań tych ekspedycji było sporządzanie map i chociaż uznano je później za niezbyt staranne, to były to pierwsze mapy tych obszarów dostępne Europie. Największe znaczenie w jego badaniach przyrodniczych miało odkrycie gatunku dzikiego konia stepowego, nazwanego koniem Przewalskiego. Na jego cześć przemianowano miejscowość Karakoł, gdzie zmarł, na Przewalsk. Nazwa ta obowiązywała w latach 1889–1921 i 1939–1991. Za swoje zasługi odznaczony za życia honorowymi medalami naukowymi rosyjskimi i międzynarodowymi, przyjęty do rosyjskiej Akademii Nauk (1878) oraz awansowany na generała – majora (1886). W środkowej części Kunlunu, w Azji Centralnej, na terytorium Chińskiej Republiki Ludowej istnieją Góry Przewalskiego.
Odznaczenia
- Order Świętego Stanisława III klasy (1866)
- Order Świętego Włodzimierza III klasy (1881)
- Order Leopolda III klasy (Austro-Węgry, 1874)
- Order Palm Akademickich (Francja)
Kontrowersyjne wątki z życia Przewalskiego
W Polsce dyskutuje się pochodzenie Przewalskiego. Często wskazuje się, że był zrusyfikowanym Polakiem, inne źródła wymieniają narodowość rosyjską, białoruską, litewską czy ukraińską. W istocie prapradziad uczonego Korniło Anisimowicz Perewalski był Kozakiem, za zasługi wojskowe w wojnie przeciw Rosji obdarzonym szlachectwem przez Batorego[2]. Wtedy zmienił wiarę na katolicką i nazwisko na Przewalski. Jego wnuk, Kazimierz po ucieczce z kolegium jezuickiego przeszedł na prawosławie i to wyznanie utrzymało się w rodzinie, która później służyła Rosji. Ojciec Nikołaja, Michał, służył jako ochotnik w carskiej armii i walczył przeciwko Polakom w powstaniu listopadowym. Sam Nikołaj Przewalski uważał się za Rosjanina i jako ochotnik prosił o skierowanie przeciwko powstaniu styczniowemu. Dlatego powszechne w źródłach międzynarodowych i rosyjskich traktowanie go jako Rosjanina wydaje się w pełni uzasadnione.
Według Donalda Rayfielda, profesora University of London, Przewalski był też homoseksualistą ukrywającym się za parawanem małżeństwa, a o jego skłonnościach wiedziały władze carskie. Tolerowano m.in. towarzystwo jego kochanków podczas wypraw badawczych[3].
Przypisy
- ↑ Mariusz Świder: Jak budowaliśmy Rosję. Polskie korzenie imperium. Warszawa: Fronda, 2021, s. 72–74. ISBN 978-83-8079-605-8.
- ↑ Zagadnienia i odpowiedzi: Odpowiedź na zagadnienie Nr 112. „Miesięcznik Heraldyczny. Organ Polskiego Towarzystwa Heraldycznego wydawany przez Oddział Warszawski. R.16 1937 nr12”, s. 191, 1937. Lwów.
- ↑ Donald Rayfield Dream of Lhasa: The Life of Nikolay Przhevalsky (1839-88) Explorer of Central Asia, Ohio University Press, Athens 1977, ISBN 0-8214-0369-9.
Bibliografia
- N. Dołgopołowa Terra incognita Пржевальского, „Nauka i Żizń” 5/2004
- Anatolij Pawłowicz Szikman Деятели отечественной истории. Биографический справочник, Изд-во АСТ-ЛТД, Moskwa 1997, ISBN 5-15-000089-2.
Linki zewnętrzne
- O Przewalskim w Rosyjskim Słowniku Biograficznym s.763-783
- ISNI: 0000 0000 9997 3574
- VIAF: 38341536
- LCCN: n85065884
- GND: 118596802
- NDL: 00453418
- LIBRIS: c9prvwhw5djnv2b
- BnF: 12091497v
- SUDOC: 095857486
- NLA: 49287952
- NKC: uk2017961609
- RSL: 000032711
- NTA: 271484616
- BIBSYS: 67499
- CiNii: DA0045313X
- Open Library: OL1028062A, OL8629619A
- PLWABN: 9810660135805606
- NUKAT: n2003046225
- J9U: 987007272630305171
- LNB: 000081716
- CONOR: 160854883
- KRNLK: KAC200702641
- LIH: LNB:R/r;=Bl
- WorldCat: lccn-n85065884
Media użyte na tej stronie
Baretka Orderu św. Włodzimierza.
Baretka Orderu św. Stanisława.
Autor: Borodun, Licencja: CC BY 3.0
Ribbon bar: Les Palmes académiques, Chavalier rank
Central element of the Russian imperial coat of arms.
(c) Andrew Butko, CC BY-SA 3.0
Санкт-Петербург. Памятник Пржевальскому в Александровском саду
Imperial Order of Leopold's ribbon - Austria
Nikolay Przhevalsky photoportrait and signature from book "From Kyakhta to the Yellow River Sources, the Northern Edge of Tibet and the Route Through the Lob-Nor and Along the Tarim Basin Investigation" 1888