Nowy Cmentarz Żydowski we Wrocławiu

Nowy Cmentarz Żydowski we Wrocławiu
Obiekt zabytkowy nr rej. nr rej.: A/2653/428/Wm z 26.09.1983[1].
Ilustracja
Widok w kierunku bramy wejściowej
Państwo Polska
MiejscowośćHerb wroclaw.svg Wrocław
Adresul. Lotnicza 51
Typ cmentarzawyznaniowy
Wyznaniejudaizm
Stan cmentarzaczynny
Data otwarcia1902
ZarządcaGmina Wyznaniowa Żydowska we Wrocławiu
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa konturowa Wrocławia, w centrum znajduje się punkt z opisem „Nowy Cmentarz Żydowski we Wrocławiu”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa konturowa województwa dolnośląskiego, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Nowy Cmentarz Żydowski we Wrocławiu”
Ziemia51°08′02″N 16°57′46″E/51,133889 16,962778

Nowy Cmentarz Żydowski we Wrocławiu – piąty pod względem wielkości kirkut w Polsce, zajmujący powierzchnię ok. 11 ha., obecnie cmentarz Gminy Żydowskiej we Wrocławiu.

Historia

Fragment arkad wraz z jedyną zachowaną ścianą kaplicy

Gdy z końcem XIX wieku zaczęło brakować miejsca na cmentarzu przy ul. Ślężnej, starszy gminy żydowskiej Eduard Sachs podjął się starania o przydzielenie nowego miejsca. Zakupiono wówczas we wsi Cosel (Kozanów) przy Szosie Berlińskiej (późniejsza Flughafenstrasse, obecnie ul. Lotnicza) 50 mórg ziemi. W 1900 teren ten został ogrodzony, po czym wykonane zostały niezbędne prace ziemne, w maju kolejnego roku rozpoczęto prace budowlane, a 14 lutego 1902 nekropolia została poświęcona i otwarta.

Na terenie cmentarza powstała monumentalna kaplica cmentarna, połączona 20-metrowym arkadowym krużgankiem z budynkiem kostnicy. Zespół tych budynków znajdował się po lewej stronie od głównego wejścia na cmentarz. Na tej samej wysokości został wybudowany dwupiętrowy dom zarządu. Mieściła się w nim kancelaria, kwiaciarnia, mieszkania ogrodnika, inspektora oraz grabarza. Głównymi projektantami budynków zaplecza byli bracia Paul i Richard Ehrlich, znani we Wrocławiu m.in. z takich projektów jak wrocławski Szpital Żydowski – obecnie szpital kolejowy przy ul. Wiśniowej. W 1918 cmentarz powiększono do 11 ha.

W południowej części cmentarza utworzono, po I wojnie światowej, pole honorowe (58 m x 28 m), które zostało poświęcone pamięci żydowskich żołnierzy poległych na froncie. Na jego szczycie stanął owalny tolos, na którym zostały wyryte 432 nazwiska żołnierzy.

W czasie II wojny światowej z polecenia NSDAP w budynkach cmentarza urządzono stację szpitalną. Resztę budynków przeznaczono dla mieszanych rodzin aryjsko-żydowskich na lokale mieszkalne. Po zamknięciu lecznicy, mieszane małżeństwa zostały wywiezione do obozów w Gross-Rosen i Bergen-Belsen, obiekt zaś oddano pod nadzór i użytkowanie wojsku. Jedynie kostnica służyła zgodnie z przeznaczeniem. W latach powojennych budynek zarządu i kaplica zostały wysadzone w powietrze.

Cmentarz znajduje się przy ulicy Lotniczej 51[2], na osiedlu Kozanów. Od strony północnej ograniczony jest ulicą Pilczycką.

Dojazd do cmentarza zapewniają dzienne linie tramwajowe nr: 3, 10, 20, 33, – przystanek: "Bajana" oraz nocne linie autobusowe nr: 243, 246 oraz 253 – przystanek "Bajana".

Zachowane nagrobki

Pole honorowe pamięci żydowskich żołnierzy poległych na froncie I wojny światowej – na szczycie tolos z 432 nazwiskami żołnierzy
Grób żydowski

26 września 1983 cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. Do dzisiejszych czasów zachowało się ogrodzenie, a także brama z płaskorzeźbami oraz wytyczone niegdyś ścieżki. Przetrwał dom przedpogrzebowy i krużganek – choć obydwa mocno podniszczone. Na cmentarzu zachowały się także oryginalne nagrobki (macewy), grobowce oraz płyty nagrobne, na których są wspominane ofiary Holokaustu, niemające nigdzie swego grobu. Na cmentarzu zachowało się około 8000 nagrobków. Znajduje się tu jedyny znany na Dolnym Śląsku ohel zbudowany ok. 1909 na grobie Miny Ciry Majzel[3].

Osobliwością jest kwatera dla pochówków kremacyjnych, gdyż palenie zwłok jest zakazane w tradycyjnym judaizmie, dozwolone jednak w judaizmie reformowanym. Pierwszy pochówek kremacyjny odbył się w 1907, a w latach 1920. wydzielono w tym celu specjalną kwaterę. Został tu pochowany m.in. matematyk Ernst Steinitz w 1928[4].

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo dolnośląskie. 2020-09-30.
  2. lokalizacja na planie miasta
  3. Małgorzata Frąckowiak, Ryszard Bielawski: WROCŁAW - cmentarz żydowski przy ul. Lotniczej 51 (pol.). cmentarze-zydowskie.pl. [dostęp 03.12.2020].
  4. Jerzy Kichler: Cmentarz Cosel we Wrocławiu (pol.). 23.07.2012. [dostęp 2020-12-03].

Bibliografia

  • Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 185.
  • Marek Burak, Halina Okólska, Cmentarze dawnego Wrocławia, Wrocław: Muzeum Architektury we Wrocławiu, 2007, ISBN 978-83-89262-38-7, ISBN 978-83-60544-21-1, OCLC 832459570.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Wrocław location map2.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa Wrocławia, Polska
Lower Silesian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of [[:en:Lower Silesian Voivodeship]Lower Silesian Voivodeship]], Poland. Geographic limits of the map:
  • N: 51.9134 N
  • S: 49.9809 N
  • W: 14.7603 E
  • E: 17.9091 E
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Legenda miejsce kultu.svg
Symbol miejsca kultu do legendy mapy
Pole honorowe żydowskich żołnierzy poległych na I wojnie światowej.JPG
Autor: Aneta Hoppe (Kfas), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Pole honorowe pamięci żydowskich żołnierzy poległych na froncie I Wojny Światowej, znajdujące się na Nowym Cmentarzu Żydowskim we Wrocławiu
Grób na Nowym Cmentarzu Żydowskim we Wrocławiu.JPG
Autor: Aneta Hoppe (Kfas), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Grób na Nowym Cmentarzu Żydowskim we Wrocławiu
Cmentarz Żydowski przy ul. Lotniczej we Wrocławiu brama główna.JPG
Autor: Aneta Hoppe (Kfas), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Cmentarz Żydowski przy ul.Lotniczej we Wrocławiu - brama wejściowa od środka i odnowiona część cmentarza.
Zachowany fragment arkad na nowym cmentarzu żydowskim we Wrocławiu.jpg
Autor: Aneta Hoppe (Kfas), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Fragment arkad wraz z jedyną zachowaną ścianą kaplicy.