Obowiązki duchownych
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/De_officiis_ministrorum.jpg/220px-De_officiis_ministrorum.jpg)
Obowiązki duchownych lub O obowiązkach duchownych (łac. De officiis ministrorum) – wzorowany na De officiis Cycerona traktat filozoficzny w trzech księgach autorstwa Ambrożego z Mediolanu, napisany około roku 390. Uważany za najstarszy podręcznik etyki chrześcijańskiej, w którym autor dokonał chrystianizacji tradycyjnych zasad rzymskiej moralności oraz filozofii stoickiej[1]. Dzieło to cieszyło się do XVIII wieku wielkim autorytetem i było jednym z podstawowych źródeł późnoantycznej i średniowiecznej etyki. W tekście Obowiązków znalazło się wiele stwierdzeń, sentencji i przykładów, które mocno zakorzeniły się w kulturze europejskiej[2].
Okoliczności i czas powstania
Ambroży przyjął święcenia biskupie w roku 374 i po latach postanowił utrwalić na piśmie głoszone przez siebie nauki moralne w usystematyzowanej formie[3]. Z treści dzieła wynika bowiem, że autor napisał je jako doświadczony biskup, którego przed laty oderwano od krzesła sędziowskiego, od sprawowania świetnego urzędu, a powołano do godności kapłańskiej[4]. Jak twierdził, nie mógł uchylić się od obowiązku nauczania, który wbrew mojej woli nałożył na mnie urząd kapłański[5].
W księdze pierwszej Ambroży wspomniał o prześladowaniach zwolenników credo nicejskiego przez sprzyjającą arianom cesarzową Justynę. Zajścia te datowane są na lata osiemdziesiąte IV wieku. Kilka akapitów dalej opowiedział o wydarzeniach z 386 roku, związanych z pobytem w Ticinum cesarza Walentyniana. W związku z tym, zdaniem badaczy, dzieło nie mogło zostać napisane przed rokiem 386. Jako orientacyjną, przybliżoną datę publikacji traktatu w Mediolanie przyjmuje się najczęściej rok 390[6].
Źródła
Obowiązki duchownych naśladowały traktat Cycerona De officiis („O powinnościach”). Ambroży otwarcie wzorował się na układzie, pojęciach, argumentacji oraz stylu Marka Tulliusza[1]. Przyszło mi na myśl, aby napisać traktat o obowiązkach. Chociaż na ten temat pisali już różni filozofowie (...), u Rzymian Tulliusz, sądziłem, że zgodne to jest z moim powołaniem, abym i ja coś o tym napisał[7].
Ambroży przejmuje w wielu miejscach całe zwroty i zdania Cycerona. Dotyczy to zwłaszcza pozytywnych bądź negatywnych przykładów ludzkich zachowań, choć Ambroży nie przyznaje się do tego, że przepisuje dane exemplum od Cycerona. Daje jedynie do zrozumienia, że ktoś o tym już opowiadał, wymienia ogólnikowo posługujących się danym przykładem filozofów i retorów. Gdy Ambroży powoływał się w kilku miejscach np. na Platona, robił to za Cyceronem, chociaż nie znaczy to koniecznie, że pisał swój traktat nie przeczytawszy dzieł greckiego filozofa[8].
De officiis, na którym wzorował się Ambroży, było ostatnim dziełem filozoficznym Cycerona. Arpinata ukończył pracę 9 grudnia 44 roku przed Chrystusem, chociaż już nie zdążył wykończyć traktatu literacko. Opublikowano go najprawdopodobniej po śmierci autora. Cyceron opierał się w pierwszych dwóch księgach na zaginionym współcześnie dziele stoika Panajtiosa. W trzeciej pisał już, jak to sam określił, „na własną rękę”. W traktacie bronił tezy, że w życiu ludzi, społeczeństw czy państw najważniejszą normą moralną jest uczciwość. Twierdził równocześnie, że niekiedy trudno bez dokładnego namysłu zorientować się, co jest uczciwe – dlatego większą część swojego dzieła poświęcił Cyceron szczegółowej analizie rozmaitych przykładów niejednoznacznych moralnie zachowań[9].
Układając swój traktat w oparciu o dzieło Cycerona, Ambroży jednocześnie twierdził, że zasady etyki chrześcijańskiej były starsze od nauki filozofów. Tezę tę podkreślił kilkakrotnie na kartach De officiis ministrorum, uzasadniając ją cytatami z patriarchów i proroków[10]. Wprawdzie Ewangelia, stwierdził Ambroży, młodsza jest od filozofów, ale od tych wcześniejsi są prorocy, zwłaszcza Mojżesz i Dawid, którzy wcześniej głosili to, co potem mówili filozofowie[11]. Skąd oni nauczyli się głosić takie zasady, jeśli nie z naszego Pisma świętego?[12]. Dlatego drugim źródłem, na którym Ambroży oparł swoją pracę, była Biblia – przede wszystkim Stary Testament, rzadziej Nowy Testament. Na poparcie tez i poglądów wziętych z Cycerona, niemal w każdym rozdziale Ambroży przytaczał cytaty z Pisma Świętego[10].
Chociaż traktat został napisany jako z góry zaplanowana całość, w kilku miejscach Ambroży włączył do niego wcześniej przygotowane i wygłoszone kazania, nie zawsze dostosowując szczegóły do toku argumentacji[10].
Tytuł i dedykacja
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Stephansdom_Vienna_pulpit_detail_04.jpg/220px-Stephansdom_Vienna_pulpit_detail_04.jpg)
Traktat został przekazany w rękopisach pod tytułami De officiis lub De officiis ministrorum. Jak wynika z cytatów u starożytnych pisarzy, prawdopodobnie Ambroży zatytułował go jedynie O obowiązkach, a duchownych dodano później, aby odróżnić dzieło od cycerońskiego pierwowzoru[13]. Zgodnie z ówczesną konwencją literacką, naśladując dzieło Cycerona, który zadedykował swoją pracę synowi studiującemu w Atenach, Ambroży zadedykował traktat mediolańskim duchownym, których uważał za „synów”[14]. I tak jak Tulliusz pisał dla wykształcenia syna, podobnie i ja czynię dla waszego, moi synowie, pouczenia[15].
Dłuższy tytuł, De officiis ministrorum, może być mylący, gdyż autor nie pisał wyłącznie o etyce duchownych, mimo że w kilku rozdziałach poświęcił tej problematyce większą uwagę. Celem, który przed sobą postawił, było usystematyzowanie ogólnych zasad etyki chrześcijańskiej za przykładem filozofów greckich i rzymskich[13].
Zawartość
W początkowych rozdziałach autor wyjaśnia, że moralną doskonałość filozofowie zwykli nazywać wypełnianiem obowiązków. Obowiązki zaś zależą od tego, co jest moralnie dobre i pożyteczne[16]. Lecz może się zdarzyć, że staniemy wobec dwóch rzeczy moralnie dobrych i dwóch pożytecznych, nasunie się wtedy pytanie, która z nich jest lepsza, która pożyteczniejsza[17]. Pozostałą część dzieła autor poświęcił rozstrzygnięciu tego dylematu[14].
Traktat miał przejrzysty układ. W pierwszej księdze Ambroży przeanalizował pojęcie uczciwości (honestum) i jego znaczenie w etyce. W księdze drugiej podobnej analizie poddał pojęcie pożytku, korzyści (utilitas). Trzecia księga zawierała rozważania na temat wzajemnego stosunku uczciwości do korzyści. Analiza oparta została na stoickiej nauce o czterech cnotach kardynalnych – sprawiedliwości, mądrości, wstrzemięźliwości i męstwie[14].
Chociaż w konkluzjach autor doszedł, za Cyceronem, do wniosku, że niczego nie należy przedkładać nad uczciwość[18], to jednak skorygował naukę stoicką, wskazując na nierozerwalny związek pożytku z uczciwością[19]. Obawiam się jednak, aby nie posądzono mnie o pojmowanie tych dwóch pojęć jako przeciwstawnych sobie; pojęć, które jak już wyżej wykazałem, pokrywają się, że tylko to, co pożyteczne, jest moralnie dobre, i tylko to, co moralnie dobre, jest pożyteczne; nie kierujemy się bowiem mądrością ziemską, dla której najwięcej znaczy pożytek polegający na zysku pieniężnym, lecz mądrością, która z Boga jest i za szkodę uważa to, co ten świat wysoko ceni[20].
Znaczenie
Traktat był pierwszą próbą całościowego ujęcia etyki chrześcijańskiej. Ambroży podjął się tego ambitnego zadania w oparciu o filozofię grecko-rzymską. Nie udało mu się co prawda zbudować z pełną konsekwencją jednolitego systemu, ale piszący po nim autorzy będą się często powoływać na De officiis. W każdym razie przez wiele stuleci dzieło Ambrożego było jednym z podstawowych podręczników moralności chrześcijańskiej[21].
De officiis ministrorum było głównym źródłem, dzięki któremu stoicka nauka o moralności oddziałała na filozofię późniejszych wieków. Ambroży wprowadził, czerpiąc z Cycerona, do etyki chrześcijańskiej między innymi pojęcia prawa naturalnego czy czterech cnót kardynalnych[22].
O ile u stoików etyka miała uzasadnienie rozumowe, racjonalistyczne, to w ujęciu Ambrożego była nierozerwalnie związana z religią i wiarą w życie pozagrobowe. Życie doczesne uważał za zaledwie cień przyszłości, gdyż chrześcijanin winien dążyć do życia wiecznego[14]. Dla Cycerona najwyższym dobrem, ostatecznym celem, dla którego należy wypełniać swoje obowiązki, była sama cnota. Dla Ambrożego zaś celem było życie wieczne polegające na poznaniu Boga[16].
Dzieło Ambrożego już w V wieku znali i powoływali się na nie św. Hieronim, Rufin z Akwilei oraz św. Augustyn. Przypisywali mu duże znaczenie i czerpali z niego między innymi Grzegorz Wielki, Izydor z Sewilli, Beda Czcigodny, Mikołaj I, Grzegorz VII i inni. Do końca średniowiecza cieszyło się poczytnością, o czym świadczy wielka liczba zachowanych rękopisów, pochodzących z różnych okresów (IX-XIV wiek). Robiono z niego różne wyciągi i skróty. Do XVIII wieku dzieło ukazywało się często drukiem, co wiązało się z jego powszechnym zastosowaniem na uczelniach kształcących duchownych. W XIX wieku opublikowano kilka wydań krytycznych, z których za najlepsze uchodzi edycja Johanna Georga Krabingera z 1857 roku[23].
Przypisy
- ↑ a b Cytowska 1994 ↓, s. 117.
- ↑ Sajdak 1967 ↓, s. 11–13.
- ↑ Sajdak 1967 ↓, s. 6.
- ↑ Św. Ambroży: De officiis ministrorum 1, 1, 4.
- ↑ Św. Ambroży: De officiis ministrorum 1, 1, 2.
- ↑ Sajdak 1967 ↓, s. 10–11.
- ↑ Św. Ambroży: De officiis ministrorum 1, 7, 23.
- ↑ Nakonieczny 2000 ↓, s. 55.
- ↑ Kumaniecki 1989 ↓, s. 493–495.
- ↑ a b c Sajdak 1967 ↓, s. 10.
- ↑ Nakonieczny 2000 ↓, s. 43.
- ↑ Św. Ambroży: De officiis ministrorum 1, 28, 133.
- ↑ a b Nawrocka 1988 ↓, s. 5nn.
- ↑ a b c d Sajdak 1967 ↓, s. 11.
- ↑ Św. Ambroży: De officiis ministrorum 1, 7, 24.
- ↑ a b Sajdak 1967 ↓, s. 12.
- ↑ Św. Ambroży: De officiis ministrorum 1, 9,27.
- ↑ Św. Ambroży: De officiis ministrorum 3, 22, 126.
- ↑ Sajdak 1967 ↓, s. 15.
- ↑ Św. Ambroży: De officiis ministrorum 3, 2, 9.
- ↑ Sajdak 1967 ↓, s. 13.
- ↑ Sajdak 1967 ↓, s. 13–15.
- ↑ Sajdak 1967 ↓, s. 17.
Bibliografia
- Wydania
- De officiis ministrorum libri III. cum Paulini libello de vita S. Ambrosii. Johann Georg Krabinger (red.). Tybinga: Henry Laupp, 1857. (łac.).
- Tłumaczenie polskie
- Święty Ambroży z Mediolanu: Obowiązki duchownych. Kazimierz Abgarowicz (tłum.), Jan Sajdak, Jan Wikarjak (red.). Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1967.
- Literatura
- Maria Cytowska, Hanna Szelest: Literatura rzymska. Okres cesarstwa – autorzy chrześcijańscy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994. ISBN 83-01-11526-2.
- Kazimierz Kumaniecki: Cyceron i jego współcześni. Warszawa: Czytelnik, 1989. ISBN 83-07-01455-7.
- Rafał Nakonieczny. Exempla cycerońskie w De officiis ministrorum św. Ambrożego. „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne”. 33, s. 41–56, 2000. Katowice: Księgarnia Świętego Jacka.
- Anna Nawrocka: „De officiis” Cycerona i „De officiis ministrorum” św. Ambrożego. Problem recepcji etyki Cycerona w etyce chrześcijańskiej św. Ambrożego. Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej, 1988, seria: Studia antiquitatis Christianae.
- Jan Sajdak, Jan Wikarjak: Przedmowa. W: Święty Ambroży z Mediolanu: Obowiązki duchownych. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1967, s. 5–18.
Media użyte na tej stronie
De officiis ministrorum. Rękopis spisany około roku 900 w opactwie Sankt Gallen. St. Gallen Stiftsbibliothek, Cod. Sang. 97, p. 51.
Autor: User:MatthiasKabel, Licencja: CC BY 2.5
Św. Augustyn.