Ochrona przyrody w Polsce

Rozmieszczenie parków narodowych (zielone obszary) i niektórych parków krajobrazowych (żółte obszary) na terenie Polski
Żubra uważa się za symbol ochrony przyrody w Polsce

Ochrona przyrody w Polsce – system prawny, formy ochrony oraz działania z zakresu ochrony przyrody realizowane na terenie Polski.

Historia ochrony przyrody w Polsce

Polowania na bobry ograniczono już w XI wieku
Białowieski Park Narodowy jest jednym z najstarszych parków narodowych na świecie

Pierwsze ograniczenia prawne, dziś interpretowane jako przepisy chroniące przyrodę, pojawiły się już na początku istnienia państwa polskiego. Początkowo miały one jednak głównie znaczenie praktyczne – umożliwiały zachowanie na potrzeby królów i innych możnowładców cennych zasobów środowiska przyrodniczego, w tym przede wszystkim grubej zwierzyny łownej. Na przestrzeni wieków następowała ewolucja w kierunku prowadzenia ochrony z pobudek konserwatorskich, estetycznych, historycznych i naukowych.

W XI wieku Bolesław I Chrobry ograniczył polowania na bobry[1]. Najstarszym polskim dokumentem dotyczącym ograniczenia niekontrolowanego wykorzystania zasobów naturalnych jest Statut wiślicki (1347) wprowadzający kary za wyrąb dębów oraz drzew owocowych w cudzych lasach. Za panowania Władysława Jagiełły wprowadzono też ograniczenia w wyrębie i eksporcie drewna cisowego[2] oraz ustanowiono okres ochronny dla zwierzyny łownej trwający od 23 kwietnia do końca żniw[3]. W 1523 roku Zygmunt Stary unormował prawnie ochronę tura, żubra, bobra, sokoła wędrownego i łabędzi, a Stefan Batory w 1578 roku wydał dekret wprowadzający podczas tarła okresy ochronne dla ryb oraz zakazujący stosowania do ich połowu pewnych typów narzędzi, w tym sieci o zbyt drobnych oczkach[3][4].

W Polsce działania mające na celu ochronę przyrody mają długą, wywodzącą się ze średniowiecza tradycję, jednak przemyślane i planowe działania oparte na naukowych podstawach podjęto na szerszą skalę dopiero w XX wieku. Po zakończeniu I wojny światowej, w 1919 roku została powołana Państwowa Tymczasowa Komisja Ochrony Przyrody przy Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Organ ten, w 1926 roku został przekształcony w Państwową Radę Ochrony Przyrody. Na stanowisko przedstawiciela ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ds. ochrony przyrody został wybrany profesor Władysław Szafer[5][6].

W 1928 roku powstała, z inicjatywy Państwowej Rady Ochrony Przyrody – Liga Ochrony Przyrody[6].

Po zakończeniu I wojny światowej w Polsce było 39 rezerwatów przyrody (1469 ha powierzchni)potrzebne źródło. W wyniku działań Państwowej Rady Ochrony Przyrody oraz jej współpracowników w okresie międzywojennym uchwalono pierwsza w Polsce ustawę o ochronie przyrody (1934), utworzono 4500 pomników przyrody i 180 rezerwatów. Do 1939 roku powołano też sześć obszarów chronionych nazywanych parkami narodowymi – Białowieski (1932), Pieniński (1932), Wielkopolski, Babiogórski i Tatrzański oraz Park Narodowy w Czarnohorze w Karpatach Wschodnich. Jednak ze względu na małą powierzchnię i brak odpowiedniej administracji, nie odpowiadały dzisiejszej definicji parku narodowego[5].

W okresie PRL-u problemy ochrony przyrody wyszły poza gabinety specjalistów i dotarły do wszystkich obywateli. Wielki w tym udział miała Liga Ochrony Przyrody wraz ze swym miesięcznikiem „Przyroda Polska”. Wielkim sprzymierzeńcem stały się Lasy Państwowe. Powołano łącznie 23 parki narodowe, ponad 100 parków krajobrazowych oraz znacznie zwiększono liczbę rezerwatów i pomników przyrodypotrzebne źródło.

Cele

Polityka ochrony przyrody w Polsce dotyczy też zieleni kulturowej

Zgodnie z obowiązującą aktualnie Ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody celem ochrony przyrody w Polsce jest[7]:

  • utrzymanie stabilności ekosystemów i trwałości procesów ekologicznych
  • zachowanie różnorodności biologicznej, w tym zapewnienie ciągłości istnienia wszystkich gatunków roślin, zwierząt i grzybów wraz z ich siedliskami
  • ochrona walorów krajobrazowych, zadrzewień oraz zieleni w miastach i wsiach
  • utrzymywanie lub przywracanie do właściwego stanu ochrony siedlisk przyrodniczych, a także pozostałych zasobów, tworów i składników przyrody
  • zachowanie dziedzictwa geologicznego i paleontologicznego
  • kształtowanie właściwych postaw człowieka wobec przyrody poprzez działalność edukacyjną, informacyjną i promocyjną

Do najważniejszych powodów, dla których stosuje się ochronę przyrody, należąpotrzebne źródło:

  • natury estetycznej (rekreacyjne) – aby podziwiać i móc odpocząć,
  • gospodarcze – aby pozyskiwać surowce i rozwijać gospodarkę,
  • przyrodniczo-naukowe – aby badać gatunki dla młodszych pokoleń; aby tworzyć leki,
  • społeczne – aby odpoczywać,
  • historyczno-naukowe – dla pokoleń.

Podstawy prawne

Niektóre akty prawne regulujące ochronę przyrody w Polsce to obecnie lub dawniej[8]:

  • Ustawa z dnia 10 marca 1934 r. o ochronie przyrody[9].
  • Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 21 kwietnia 1947 r. wydane w porozumieniu z Ministrami: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych o rejestrach tworów przyrody, uznanych za podlegające ochronie[10].
  • Ustawa z dnia 7 kwietnia 1949 r. o ochronie przyrody[11].
  • Ustawa z dnia 16 października 1991 r. o ochronie przyrody[12]
  • Ustawa z dnia 6 lipca 2001 r. o zachowaniu narodowego charakteru strategicznych zasobów naturalnych kraju[13].
  • Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody[7].

Część zapisów wyżej wymienionych ustaw i rozporządzeń wynika z podpisanych przez Polskę porozumień międzynarodowych oraz dwóch dyrektyw Unii Europejskiej, definiujących działanie programu Natura 2000[8].

Formy ochrony przyrody w Polsce

Słowiński Park Narodowy
Tatrzański Park Narodowy
Cis Henrykowski w Henrykowie Lubańskim

Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 roku ustanowiła dziesięć form ochrony przyrody. Poza ochroną gatunkową roślin, zwierząt i grzybów są to parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, użytki ekologiczne, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne i zespoły przyrodniczo-krajobrazowe[7]. Liczbę i łączną powierzchnie obiektów poszczególnych typów według danych z 2017 roku przedstawia tabela (powierzchnie niektórych obiektów, zwłaszcza obszarów Natura 2000, mogą pokrywać się z innymi obiektami)[14]:

Forma ochronyLiczba obiektów (2018.11.30)[14]Łączna powierzchnia (ha)(2018.11.30)[14]Liczba obiektów (2016.02.08)[15]
parki narodowe2331510023
rezerwaty przyrody14981692001486
parki krajobrazowe1222606038122
obszary chronionego krajobrazu3867100000396
obszary Natura 20009909426142994
użytki ekologiczne7661534007539
zespoły przyrodniczo-krajobrazowe352118700253
stanowiska dokumentacyjne189958172
pomniki przyrody3623230258

Podstawowym składnikiem systemu ochrony są 23 polskie parki narodowe. W obrębie parków, których łączna powierzchnia zajmuje 3151 km² (bez wód przybrzeżnych Bałtyku), wydzielono na obszarze 712 km² strefy ochrony ścisłej, gdzie nie dochodzi do ingerencji człowieka w działanie ekosystemów[14]. Na pozostałych terenach pracownicy parków i naukowcy wspierają odradzanie się naturalnej przyrody.

Suwalski Park Krajobrazowy

Mniejszymi, chociaż równie cennymi obiektami przyrodniczymi są rezerwaty przyrody. Jest ich w Polsce ponad 1498[14].

Innym ważnym składnikiem są 122 parki krajobrazowe o łącznej powierzchni 26 060 km², a zasadniczą różnicą jest to, że można w nich prowadzić działalność gospodarczą i rolniczą. Z kolei obszary chronionego krajobrazu są łącznikiem w systemie ochrony tak, że stanowi on ciągłość. Chroni się także niewielkie odizolowane obszary (tzw. użytki ekologiczne), mniejsze fragmenty pięknych krajobrazów zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, a także pojedyncze obiekty – pomniki przyrody i stanowiska dokumentacyjne przyrody nieożywionej.

Dzięki ochronie populacja łosia w Polsce wzrosła z kilkunastu osobników w 1945 roku do około 7500 osobników obecnie

W 2004 r. rozpoczęto też wprowadzanie w Polsce europejskiej formy ochrony przyrody – obszarów Natura 2000, na których chroni się te elementy przyrody, które są zagrożone w skali Europy. Docelowo takie obszary obejmą prawdopodobnie ok. 15-20% powierzchni kraju.

Niezmiernie ważnym dopełnieniem w systemie ochrony przyrody jest gatunkowa ochrona zwierząt, grzybów i roślin.

Ważnymi osiągnięciami polskiego systemu ochrony przyrody jest odbudowa krajowych populacji między innymi takich gatunków jak żubr, bóbr europejski, łabędź niemy, sokół wędrowny czy też łoś[16][17][18].

Powierzchnia obszarów prawnie chronionych w końcu 2018 r. wynosiła ponad 10,2 mln ha, co stanowiło 32,6% powierzchni kraju.[19]

Na podstawie artykułu 115 ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku Minister Środowiska wydał rozporządzenie określające wzory tablic informujących o obszarowych formach ochrony przyrody[20].

Zobacz też

Przypisy

  1. Joanna Kostecka, Grzegorz Pączka, Jan Mucha. Bóbr (Castor fiber) w rejonie Rzeszowa i możliwość włączenia młodzieży w obserwację nad jego rozprzestrzenianiem się. „Zeszyty Naukowe”. Zeszyt 6, s. 50, 2005. Południowo-wschodni Oddział Polskiego Towarzystwa Inżynierii Ekologicznej z siedzibą w Rzeszowie Polskie Towarzystwo Gleboznawcze, Oddział w Rzeszowie. 
  2. Andrzej Grzywacz. Problemy interpretacji postanowień Statutu Warckiego z 1423 roku w zakresie ochrony cisa. „Sylwan”. 3, 2008.  [1]
  3. a b Piotr Chmielewski. Koncepcje konserwatorskie w ochronie przyrody w Polsce do 1939 roku. „Zeszyty Naukowe – Inżynieria lądowa i wodna w kształtowaniu środowiska”. 4, 2011. 
  4. Ryszard Słomiński i inni. Analiza DNA tura (Bos primigenius). „Nauka”. 4, 2008. 
  5. a b Opracowanie „Dzieje ochrony przyrody w Polsce” na stronie Systemu Wymiany Informacji o Różnorodności Biologicznej w Polsce (www.ios.edu.pl), dostęp 11.04.2012
  6. a b Oficjalna strona Ligi Ochrony Przyrody (www.lop.org.pl), dostęp 11.04.2012
  7. a b c Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 listopada 2019 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o ochronie przyrody (Dz.U. z 2020 r. poz. 55)
  8. a b Ochrona przyrody w Polsce – najważniejsze akty prawne (www.ochronaprzyrody.wuw.pl). Dostęp 10.04.2012
  9. Tekst ustawy: Dz.U. z 1934 r. nr 31, poz. 274
  10. Tekst ustawy: Dz.U. z 1947 r. nr 52, poz. 274
  11. Tekst ustawy: Dz.U. z 1949 r. nr 25, poz. 180
  12. Tekst ustawy: Dz.U. z 1991 r. nr 114, poz. 492
  13. Tekst ustawy: Dz.U. z 2001 r. nr 97, poz. 1051
  14. a b c d e GUS, Ochrona środowiska 2018, „{{{czasopismo}}}”, Wiesława Domańska, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 30 listopada 2018, s. 107-118, ISSN 0867-3217 [dostęp 2019-01-06] (pol. • ang.).czasopismo
  15. formy ochrony przyrody na stronie Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. [dostęp 2016-04-15].
  16. http://www.mos.gov.pl/g2/big/2011_12/444005e17f779c0cabb12bfe3296fcc3.pdf Mirosław Ratkiewicz i inni: Strategia ochrony i gospodarowania populacją łosia w Polsce. Białystok, 2011. Dostęp 2012.04
  17. Adamski P., Bartel R., Bereszyński A., Kepel A., Witkowski Z. (red.): Gatunki zwierząt (z wyjątkiem ptaków). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Tom 6. Ministerstwo Środowiska, 2004. ISBN 83-86564-43-1.Sprawdź autora:1.
  18. Gromadzki M. (red.): Ptaki. Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Tom 7. Ministerstwo Środowiska, 2004. ISBN 83-86564-43-1.Sprawdź autora:1.
  19. GUS, Ochrona środowiska 2019, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, s. 111-125, ISSN 0867-3217 [dostęp 2020-07-27] (pol. • ang.).
  20. Dz.U. z 2004 r. nr 268, poz. 2665

Bibliografia

  1. Krzysztof (prawnik) Gruszecki: Ustawa o ochronie przyrody : komentarz. Kraków: "Zakamycze", 2005. ISBN 83-7444-049-X.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

D5sp-czarny.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
BarkervilleFemaleMooseDrinking.jpg
Autor: AndrewBrownsword, Licencja: CC BY-SA 3.0
Female moose drinking from small roadside lake near Barkerville, BC
Słowiński PN-wydmy.jpg
Słowiński Park Narodowy - wydmy
Taxus baccata henrykow poland 01.jpg
Nastarszy cis (Taxus baccata) w Polsce a być może i w Europie środkowo-wchodniej, rośnie w miejscowości Henryków Lubański na Dolnym Śląsku.
Parki narodowe Polski.png
Autor: Pedros.lol, Licencja: CC BY-SA 3.0
National Parks of Poland; created with Quantum GIS 1.4, source files
Zagłębienie Szeszupy (jez. Linówek).jpg
Autor: Aphranius, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wytopiskowe jezioro Linówek w Zagłębieniu Szeszupy na terenie Suwalskiego Parku Narodowego. "Amfiteatr Wodziłkowski". Widok z platformy widokowej.
Herb Polski.svg
Uproszczony obraz godła Polski; oficjalne godło: Image:Coat of arms of Poland-official.png
Ostroleka-park7.jpg
Autor: Piotr Brichacek (Briho), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Ostrołęka, park miejski.