Ogród Botaniczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Ogród Botaniczny Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Hortus Botanicus
Universitatis Posnaniensis
Obiekt zabytkowy nr rej. A-196 z 8 stycznia 1975
Ilustracja
Wejście od ul. Dąbrowskiego
Państwo

 Polska

Miejscowość

Poznań

Dzielnica

Jeżyce

Powierzchnia

ok. 22 ha

Położenie na mapie Poznania
Mapa konturowa Poznania, w centrum znajduje się punkt z opisem „Ogród Botaniczny UAM w Poznaniu”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Ogród Botaniczny UAM w Poznaniu”
Ziemia52°25′11,70″N 16°52′55,07″E/52,419917 16,881964
Strona internetowa
Fragment Ogrodu Botanicznego w maju
Rabata roślin ozdobnych późnym latem
Jesień
Nelumbo nucifera
Kolekcja Narodowa rodzaju Cotoneaster
Pawilon Ekspozycyjno-Dydaktyczny
Fontanna tancerki zaprojektowana przez poznańską artystkę Małgorzatę Węcławską

Ogród Botaniczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – placówka naukowa i edukacyjna Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, zlokalizowana w dzielnicy Ogrody, pełniąca jednocześnie funkcję publicznego parku. Pierwotnie ogrodem botanicznym w Poznaniu był dzisiejszy Park Wilsona.

Lokalizacja

Poznański ogród botaniczny zlokalizowany jest w zachodniej części miasta Poznania w dzielnicy Ogrody, której nazwa wzięła się właśnie od tego obiektu. Główne wejście do ogrodu znajduje się przy ulicy Dąbrowskiego 165.

Historia

Zalążkiem dzisiejszego ogrodu był Szkolny Ogród Botaniczny, który powstał w latach 1922–1925 z inicjatywy profesora Uniwersytetu Poznańskiego Rudolfa Boettnera. Uroczyste otwarcie Ogrodu nastąpiło w 1925 przez prezydenta Rzeczypospolitej Stanisława Wojciechowskiego. Pierwszym dyrektorem placówki został Boettner, od 1923 ogrodem kierował prof. Adam Wodziczko. Zajmujący ok. 6 ha ogród powstał w wyniku umowy między poznańskim magistratem a Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego[1], które pozostawały właścicielami ogrodu aż do wybuchu II wojny światowej. Już wówczas pełnił on zarówno funkcję ogrodu publicznego, jak i placówki oświatowej. Odbywały się tam lekcje botaniki i inne zajęcia praktyczne. W najstarszej części znajdują się dzisiejsze działy biologii i systematyki roślin oraz masowej uprawy na potrzeby szkolne.

Uniwersytet brał udział w zarządzaniu i korzystaniu z jego zbiorów od 1928, gdy Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego rozpoczęło współfinansowanie placówki. W latach 1930–1936 ogród powiększono o ok. 8 ha. Na tym obszarze znalazł się dział geografii roślin oraz dział roślin dekoracyjnych. Powstała również dzisiejsza główna brama od ul. Dąbrowskiego, projektu Stefana Cybichowskiego oraz dział gospodarczy.

W latach 1939–1945 ogrodem zarządzali niemieccy profesorowie E. Spohr i H. Walter. Zostały wstrzymane prace nad rozbudową, a nawet projektowano jego likwidację[2]. Po wojnie, do 1949, ogrodem opiekowała się Państwowa Szkoła Ogrodnictwa. Ponieważ władze miasta nie brały udziału w utrzymaniu placówki, szkoła zrzekła się ogrodu. W związku z tym 12 grudnia 1949 instytucja została przejęta przez Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Poznańskiego, otrzymując nową nazwę – Ogród Botaniczny Uniwersytetu Poznańskiego, a od 24 grudnia 1955 – Ogród Botaniczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Ogród stał się wówczas uniwersyteckim zakładem naukowo-dydaktycznym z własnym budżetem i kadrą naukowo-techniczną.

8 stycznia 1975 ogród został wpisany do rejestru zabytków. Od 1981 jest pozawydziałową jednostką organizacyjną UAM. W latach siedemdziesiątych władze miasta przekazały ogrodowi leżące na północy tereny aż po ul. św. Wawrzyńca oraz obszary przylegające od południowego wschodu. Na nowo przejętej ziemi powstały kolekcje flory Ameryki Północnej i Dalekiego Wschodu oraz drzew i krzewów ozdobnych, roślin rzadkich i ginących, a także nowoczesny dział zmienności roślin, który jest nadal w budowie. Ta część ogrodu została otwarta dla publiczności w 1985. Powstało wówczas również wejście od ul. Botanicznej i parking.

W 1992[3] Ogród przejął kolejne 5 ha, przyznane mu jeszcze w 1968, leżące między ul. Dąbrowskiego i św. Wawrzyńca. Dla publiczności otwarto je 7 września 2000. Obecnie w ogrodzie odbywają się zajęcia dla studentów wydziałów: biologii oraz nauk geograficznych i geologicznych UAM, a także Uniwersytetu Przyrodniczego i Politechniki.

Dla zwiedzających ogród otwarty jest od maja do października, w dniach wolnych od pracy odwiedza go nawet do kilkunastu tysięcy osób[4] .

Dyrektorzy lub pełniący rolę dyrektora ogrodu botanicznego w Poznaniu

  • 1922-1923 – Rudolf Boettner, długoletni kierownik techniczny
  • 1923-1925 – Adam Wodziczko, pierwszy profesor botaniki na Uniwersytecie Poznańskim
  • 1928-1939 – Wacław Zembal, dyrektor Państwowej Szkoły Ogrodniczej
  • 1939–1945 – Edmund Spohr, pierwszy dyrektor w czasie okupacji, jeden z pierwszych profesorów Uniwersytetu Rzeszy w Poznaniu, członek NSDAP
  • 1939–1945 – Heinrich Walter, drugi dyrektor w czasie okupacji, autor fundamentalnego w skali światowej podręcznika o strefach roślinnych, profesor Uniwersytetu Rzeszy
  • 1945–1949 – Wacław Zembal, dyrektor Państwowej Szkoły Ogrodniczej
  • 1949-1967 – Zygmunt Czubiński, botanik, ekolog, członek PAN
  • 1968-2000 – Aleksander Łukasiewicz, dyrektor Ogrodu, rolnik, botanik, znawca problematyki ogrodów botanicznych, restaurator alpinarium
  • 2000–2009 – Karol Węglarski, dyrektor Ogrodu, botanik, miłośnik Azji
  • 2009-2010 – Ewa Jerzak
  • 2011 – Justyna Wiland-Szymańska

Działy i kolekcje roślinne

Kolekcje szklarniowe

kilka niewielkich obiektów o łącznej powierzchni 800 m², w których znajdują się kolekcje roślin występujących z obszarze międzyzwrotnikowym. Między 2500 reprezentowanych taksonów przeważają przedstawiciele flory Ameryki Łacińskiej. Wśród rodzin najliczniej reprezentowane są kaktusowate, gruboszowate, bromeliowate, storczykowate, begoniowate i obrazkowate. Równie bogate są kolekcje paproci, obejmująca zarówno gatunki naziemne jak i epifity, oraz sukulentów, zawierająca 1150 gatunków, odmian i form z 228 rodzajów, z 34 rodzin. W kolekcji znajdują się endemity z Wysp Kanaryjskich, Madagaskaru oraz mrozoodporne gatunki kaktusów.

Największą dumą szklarni są welwiczja osobliwa welwiczja przedziwna - jedyny kwitnący ponad 35-letni okaz rośliny w Polsce rodzaju męskiego wyhodowanej z nasiona, wiktoria królewska, lotos orzechodajny i rozłożnia kolczasta. W szklarniach znajdują się też bogate kolekcje storczykowatych i zbiór kaktusów zaliczany do jednych z najbogatszych w Polsce.

  • Sukulenty
  • Rośliny strefy międzyzwrotnikowej
  • Rośliny strefy podzwrotnikowej

Dział kolekcji gruntowych

  • Dział biologii roślin
  • Dział roślin ozdobnych
  • Dział ekologiczno-geograficzny – składa się z dwóch części. Pierwsza to fragment lasu dębowo-grabowego, położonego przy północno - zachodniej granicy ogrodu. Druga to kompleks szuwarowo-łąkowy położony przy północno-wschodniej granicy ogrodu.
  • Dział geografii roślin – na 10 ha zgromadzono ok. 1700 taksonów drzew i krzewów z całego świata. Najliczniej jednak reprezentowane są Ameryka Północna i Daleki Wschód. W dziale tym poprowadzono szereg ścieżek edukacyjnych[5].
  • Dział kolekcji dendrologicznych – zajmuje powierzchnię około 5 ha. Prezentowane są w nim drzewa i krzewy o różnorodnych wartościach dekoracyjnych.
  • Dział systematyki roślin – zajmuje powierzchnię około 2 ha. Zgromadzono tu ok. 2000 taksonów roślin drzewiastych i zielnych, zarówno krajowych, jak i obcego pochodzenia, zaprezentowanych w układzie systematycznym Englera. Bogato reprezentowane są kolekcje skalnicowatych, różowatych, bobowatych, jasnotowatych i astrowatych. Zaś dużą wartość dydaktyczną posiadają kwatery ze zbiorami bukowatych i brzozowatych.
  • Alpinarium – na 6000  m² zgromadzono ok. 1600 taksonów roślin z różnych pasm górskich stref od umiarkowanej po subarktyczną oraz ze strefy subantarktycznej. Okazy prezentowane są w układzie geograficznym oraz ekologicznym. Najbogatsza jest kolekcja roślin Karpat, a w szczególności Tatr. Zawiera ona ok. 350 taksonów ze stanowisk naturalnych, w tym wiele endemitów. Jest to jedno z najbogatszych alpinariów w Europie.
  • Dział roślin wodnych i bagiennych – zgromadzono tu około 120 gatunków roślin wodnych i szuwarowych.
  • Dział roślin rzadkich i ginących – na 0,25 ha znajdują się dwie kwatery: północna, z warunkami odpowiadającymi mezofilom rosnących w siedliskach umiarkowanie wilgotnych oraz wilgotnych zawierającymi 87 populacji reprezentujących 75 gatunków. Kwatera południowa stwarza dogodne środowisko do uprawy kserofitów reprezentowanych przez 82 populacje z 55 gatunków. Zbiór ten umożliwia zachowanie w warunkach ex situ, rozmnażanie i reintrodukcję wybranych roślin.

Od 1925 ogród wydaje Index Seminum (od 2008 tylko w wersji elektronicznej), który jest spisem nasion zaproponowanych do wymiany z innymi placówkami. Wymiana prowadzona jest z ok. 400 ogrodami botanicznymi i arboretami z 58 państw ze wszystkich kontynentów.

Fauna

W 1955 Aleksander Łukasiewicz odkrył w rejonie stawu okazy równonoga - Philoscia muscorum sylvestris. Gromadziły się one pod liśćmi, zwłaszcza lepiężnika białego. W tamtym czasie gatunek ten znany był w Polsce tylko z okolic Szczecina i Gdańska, a występował przede wszystkim na wybrzeżu Łotwy. Wszystko wskazywało na to, że było to izolowane stanowisko, być może zawleczone. Podobne izolowane stanowiska stwierdzono na terenie Berlina i również tam równonóg ten występował w towarzystwie przystawca pospolitego (Ligidium hypnorum) i Tracheoniscus rathkei[6]. W 2014 na lipach znaleziono robotnice rzadkiego gatunku mrówkowatych: Temnothorax corticalis. Występowały tam również osobniki nadrzewnicy czteroplamki, mrówki pniowej, hurtnicy wstydliwej oraz kartonówki zwyczajnej. Stanowisko to jest trzecim na terenie Niziny Wielkopolsko-Kujawskiej i pierwszym, na którym gatunek Temnothorax corticalis został na tym terenie stwierdzony w zieleni miejskiej[7].

Pawilon ekspozycyjno-dydaktyczny

30 października 2006 oddano do użytku nowoczesny dwukondygnacyjny Pawilon ekspozycyjno-dydaktyczny, projekt architekta Jerzego Gurawskiego. Na powierzchni prawie 150 m² organizowane są między innymi wystawy fotograficzne, dostępne dla wszystkich przez cały rok. Niższa kondygnacja jest powiązana z naukową i dydaktyczną działalnością ogrodu. Mieszczą się tu wyposażona w nowoczesny sprzęt multimedialny sala wykładowa im. Zygmunta Czubińskiego, na 90 osób oraz specjalistyczna biblioteka z czytelnią. Ponadto w Pawilonie znajduje się terminal Miejskiego Informatora Multimedialnego, księgarnia przyrodnicza oraz kawiarenka.

Rzeźby

  • Dwoje pod parasolem - rzeźba parkowa, usytuowana w pobliżu głównego wejścia do Ogrodu, przedstawiająca parę zakochanych pod parasolem autorstwa Józefa Kopczyńskiego,
  • rzeźba baletnicy - fontanna w ogrodzie francuskim w kształcie tancerki zatrzymanej w pozie z Jeziora łabędziego, której suknię tworzy tryskająca woda, zaprojektowana przez artystę plastyka Małgorzatę Węcławską, absolwentkę Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu.

Głaz narzutowy

Na terenie ogrodu znajduje się wiele eratyków, ale największym z nich (130 ton) jest pochodzący z Jarosławska, a ulokowany w ogrodzie 5 października 1994.

Głaz przybył na teren Pomorza Zachodniego 14 tysięcy lat temu, podczas ostatniego zlodowacenia z terenu Skandynawii. Przygotowania do transportu trwały trzy miesiące, a droga głazu do Poznania – pięć dni[8].

Osoby związane z Ogrodem

  • Joachim Namysł – inicjator budowy, pedagog, dyrektor ogrodów miejskich
  • Adam Wodziczko - profesor, kierownik Ogrodu
  • Władysław Marciniec – inicjator budowy, jeden z twórców koncepcji zieleni miejskiej
  • Władysław Drzewiecki – kierownik techniczny przybyły z Ogrodu Botanicznego Berlin-Dahlem
  • Jerzy Szulczewski – twórca jednego z pierwszych na świecie działów hodowli masowej
  • Zygmunt Hellwig – twórca projektu alpinarium, ogrodnik planista z Wydziału Ogrodnictwa magistratu Warszawy
  • Edward Straus – realizator alpinarium
  • Stefan Cybichowski – architekt, projektant Państwowej Szkoły Ogrodniczej
  • Telesfor Łukowski – długoletni kierownik techniczny (1939–1986)
  • Anna Bielawska – autorka kompozycji działu systematyki roślin
  • Maria Karnkowska – entuzjastka sukulentów, autorka prac na temat kaktusowatych
  • Danuta Janaszewska – rolnik, ekolog, morfolog roślin, organizatorka ekspozycji szklarniowej
  • Alina Śmigla-Babula – rekonstruktorka działu pozyskiwania i wymiany nasion, przygotowała Index Seminum
  • Maria Górska-Zajączkowska – biolog, autorka monografii Ogrodu
  • Michał Roszyk-Chudy – wieloletni zastępca dyrektora ds. administracyjnych Ogrodu

Dostępność

Ogród Botaniczny i Pawilon ekspozycyjno-dydaktyczny są otwarte dla zwiedzających przez wszystkie dni tygodnia, a wstęp jest wolny[9]. Na terenie ogrodu obowiązuje zakaz poruszania się rowerami - parking dla rowerów znajduje się tuż za bramą główną od strony ul. Dąbrowskiego.

Zobacz też

Przypisy

  1. Umowa między magistratem i Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego została podpisana 22.07.1921 roku. Kronika Miasta Poznania, Jeżyce, 2000 2 (str. 187)
  2. Kronika Miasta Poznania, Jeżyce, 2000 2 (str. 188)
  3. Kronika Miasta Poznania, Jeżyce, 2000 2 (str. 192)
  4. Kronika Miasta Poznania, Jeżyce, 2000 2 (str. 195)
  5. Pełny opis każdej ścieżki zawarty został w opracowaniu: J.K. Węglarscy, „Dział Geografii Roślin Ogrodu Botanicznego UAM w Poznaniu - przewodnik geobotaniczny”. [w:] Wydawnictwo Naukowe Bogucki, Poznań, 2007
  6. Jarosław Urbański, Philoscia (Ph.) muscorum sylvestris Verh. (Isopoda) w Poznaniu, w: Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, nr 1/1955, s.327
  7. Sebastian Salata, Michał Michalewicz, Przemysław Szwajkowski, Materiały do poznania myrmekofauny Polski, s. 60.
  8. tablica informacyjna przy głazie
  9. Ogród Botaniczny UAM w Poznaniu, www.obuam.robia.pl [dostęp 2016-09-11].

Bibliografia

  • Aleksander Łukasiewicz, Ogród Botaniczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, w: Kronika Miasta Poznania – Jeżyce, 2000/2, ISSN 0137-3552
  • Maria Górska-Zajączkowska, Poznański Ogród Botaniczny 1925-2005. Historia i ludzie, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2006, ISBN 83-60247-43-9, OCLC 749505864.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Poznań outline map.svg
Autor:

Oskarro. © użytkownicy OpenStreetMap.

Copyright użytkownicy UMP-pcPL., Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa lokalizacyjna Poznania
Greater Poland Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Greater Poland Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.70 N
  • S: 51.05 N
  • W: 15.68 E
  • E: 19.19 E
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Green pog.svg
Shiny green button/marker widget.
Dabrowskiego Park Poznan.JPG
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Park J.H.Dąbrowskiego -Poznań. Wejście od str. Starego Browaru.
Eratic in Poznan Botan Gard.jpg
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Wielki głaz narzutowy w poznańskim Ogrodzie Botanicznym (130 ton).
OgrodbotanicznyPoznan.jpg
Autor: Mark14, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ogród botaniczny w Poznaniu
Welwitschia 469-04.jpg
Autor: User:Roweromaniak, Licencja: CC BY-SA 2.5 pl
pl:Ogród Botaniczny w Poznaniu, welwiczia przedziwna, (kwiatostan rośliny rodzaju męskiego); Botanical garden in Poznań, Welwitschia mirabilis (male with inflorescence)
Nelumbo nucifera RB7.JPG
Autor: Radomil, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Nelumbo nucifera, Botanical garden in Poznań
Ogród Botaniczny Poznań sierpień 2007 RB1.JPG
Autor: Radomil, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Botanical Garden in Poznań, end of August 2007
National Polish Colletcion of Cotoneaster Poznań RB1.JPG
Autor: Radomil, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Polish National Collection of Cotoneaster, Botanical Garden in Poznań
Ogród Botaniczny Poznań sierpień 2007 RB2.JPG
Autor: Radomil, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Botanical Garden in Poznań
Jesień Botanik Poznań.JPG
Autor: Radomil talk, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Autumn in Bothanical Garden in Poznań
Ogród Botaniczny Poznań sierpień 2007 RB3.JPG
Autor: Radomil, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Botanical Garden in Poznań