Olsztyn

Olsztyn
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwo Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Aglomeracjaolsztyńska
Prawa miejskie31 października 1353
PrezydentPiotr Grzymowicz
Powierzchnia88,33[1] km²
Wysokość87,7–154,4 m n.p.m.
Populacja (31.12.2020)
• liczba ludności
• gęstość

171 249[2]
1938,7 os./km²
Strefa numeracyjna(+48) 89
Kod pocztowy10-001 do 11-041
Tablice rejestracyjneNO
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa konturowa województwa warmińsko-mazurskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Olsztyn”
Położenie na mapie Polski
Ziemia53°46′23″N 20°28′34″E/53,773056 20,476111
TERC (TERYT)2862011
SIMC0964465
Urząd miejski
pl. Jana Pawła II 1
10-101 Olsztyn
Strona internetowa
BIP

Olsztyn (niem.  Allenstein, łac. Allenstenium, Holstin[3]) – miasto na prawach powiatu, stolica województwa warmińsko-mazurskiego, siedziba władz ziemskiego powiatu olsztyńskiego, kurii archidiecezji warmińskiej i greckokatolickiej eparchii olsztyńsko-gdańskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i instytucji regionu, a także węzeł kolejowy i drogowy. Miasto centralne aglomeracji olsztyńskiej. Największe miasto na Warmii.

Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r., miasto było zamieszkiwane przez 171 249 osób[2].

Położenie

Olsztyn położony jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego nad rzeką Łyną, w granicach Pojezierza Olsztyńskiego, które wchodzi w skład makroregionu Pojezierza Mazurskiego i jest podprowincją Pojezierzy Wschodniobałtyckich. Od południowej strony miasto sąsiaduje z Puszczą Napiwodzko-Ramucką.

Miasto sąsiaduje z gminami: Dywity, Barczewo, Purda, Stawiguda, Gietrzwałd oraz Jonkowo. Jedynym powiatem, z którym graniczy Olsztyn, jest powiat olsztyński (ziemski).

Olsztyn leży 87 km od granicy z Rosją, 131 km od Kaliningradu i 408 km od stolicy LitwyWilna.

Według Google Maps odległości drogowe do stolic sąsiednich województw wynoszą:

Podział administracyjny

Osiedle Kościuszki – aleja Niepodległości

Olsztyn podzielony jest na 23 osiedlajednostki pomocnicze gminy[4]. Stanowią one najniższy, pomocniczy, szczebel samorządu miejskiego. Do zakresu ich działania należą sprawy publiczne o zasięgu lokalnym.

W Olsztynie funkcjonuje również co najmniej kilkanaście mniejszych osiedli, nieposiadających rad osiedli. Nie stanowią one oficjalnego podziału administracyjnego, ale zostały wyodrębnione (np. ze względu na swoje położenie) i posiadają nazwy powszechnie używane przez mieszkańców. Jest to 17 osiedli bez rad osiedli: Jakubowo, Karolin, Kolonia Jaroty, Kortowo II, Łupstych, Mleczna, Niedźwiedź, Piękna Góra, Podlesie, Pozorty, Skarbówka Poszmanówka, Słoneczny Stok, Stare Kieźliny, Stare Miasto, Stare Zalbki, Stary Dwór, Track, Zacisze, Tęczowy Las.

Zmiana granic miasta

Pierwsza powojenna zmiana granicy Olsztyna odbyła się w 1965 r. na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1965 r[5]. Rozporządzenie zawiera m.in. szczegółowy opis przebiegu granicy.

Kolejna zmian granicy odbyła się w 1977 r. na podstawie Rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 6 lipca 1977 r[6]. Szczegółowy opis przebiegu granicy znajduje się w Zarządzeniu Nr 31 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 13 września 1977 r[7]. W ramach zmiany włączono do miasta obszar o powierzchni 16,48 km² (1648 ha) gruntu.

Kolejna zmiana granicy odbyła się w 1987 r. na podstawie Uchwały Nr XXII/147/87 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie 9 października 1987 r[8]. Szczegółowy opis przebiegu granicy znajduje się w Zarządzeniu Nr 55 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 14 listopada 1987 r[9]. W ramach zmiany włączono do miasta obszar o powierzchni 12,96 km² (1295,57 ha) gruntu.

Obecna granica miasta funkcjonuje od 1 stycznia 1988 r. i obejmuje obszar o powierzchni 88,33 km².

RokObszar włączany do miastPowierzchnia obszaru
1966Gromada Bartągobszar Rolniczego Zespołu Doświadczalnego Pozortyb.d.
1966Gromada Dajtkiobszar wsi Dajtkib.d.
1966Gromada Dajtkiczęści obszaru wsi Łupstychb.d.
1966Gromada Dajtkiczęści obszaru lasów państwowych Nadleśnictwa Kudypyb.d.
1966Gromada Dywityczęść obszaru wsi Dywityb.d.
1966Gromada Dywityczęść obszaru wsi Wadągb.d.
1966Gromada Dywityczęść obszaru wsi Kieźlinyb.d.
1966Gromada Dywityczęść obszaru wsi Zalbkib.d.
1966Gromada Dywityczęść obszaru państwowego gospodarstwa rolnego Trackb.d.
1966Gromada Gutkowoczęści obszarów wsi Gutkowob.d.
1966Gromada Gutkowoczęści obszarów wsi Likusyb.d.
1966Gromada Klebark Wielkiczęści obszarów wsi Ostrzeszewob.d.
1966Gromada Klebark Wielkiczęści obszarów wsi Szczęsneb.d.
1977Gmina Barczewoczęść obszaru sołectwa Nikielkowo287 ha
1977Gmina Dywityczęść obszaru sołectwa Kieźliny86 ha
1977Gmina Dywityczęść obszaru sołectwa Zalbki139 ha
1977Gmina Jonkowoczęść obszaru sołectwa Gutkowo181 ha
1977Gmina Purdaczęść obszaru sołectwa Ostrzeszewo146 ha
1977Gmina Purdaczęść obszaru sołectwa Szczęsne96 ha
1977Gmina Stawigudaczęść obszaru sołectwa Jaroty713 ha
1988Gmina Dywityczęść obszaru wsi Dywity25,80 ha
1988Gmina Dywityczęść obszaru wsi Kieźliny83,14 ha
1988Gmina Dywityczęść obszaru wsi Redykajny319,16 ha
1988Gmina Gietrzwałdczęść obszaru wsi Łupstych21,43 ha
1988Gmina Jonkowoczęść obszaru wsi Gutkowo291,73 ha
1988Gmina Jonkowoczęść obszaru wsi Likusy321,93 ha
1988Gmina Stawigudaczęść obszaru wsi Jaroty232,38 ha

Polityka i administracja

Nowy Ratusz, siedziba władz miasta

Miasto jest członkiem Federacji Miast Kopernikowskich oraz Nowej Hanzy.

Mieszkańcy Olsztyna wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 35, senatora z okręgu nr 86, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu nr 3.

Rada miasta

W dawnym Olsztynie rada miejska organizowała życie w mieście m.in. poprzez ustanawianie przepisów porządkowych zwanych wilkierzami. Pierwszy wilkierz olsztyński datowany jest na 1568. Samorząd Olsztyna kontrolowała kapituła, a właściwie jej przedstawiciel kanonik administrator komornictwa olsztyńskiego. Jego rezydencją był zamek.

Po rozbiorach, w ramach wielkich reform państwa pruskiego w latach 1806–1807, wprowadzono w życie nową ordynację miejską. Władza ustawodawcza należała do rady miejskiej, wybieranej przez obywateli w bezpośrednim głosowaniu. W Olsztynie wybierano wówczas 24 członków rady. Władza wykonawcza należała do magistratu, wybieranego przez radę miejską, a zatwierdzanego przez rejencyjną władzę państwową.

Obecnie Rada Miasta Olsztyna jest organem stanowiącym i kontrolnym Miasta, w skład którego wchodzi 25 członków, wybieranych na 4-letnią kadencję.

Burmistrzowie i prezydenci miasta

Prezydent Miasta Olsztyn jest organem wykonawczym gminy, wybieranym na 4-letnią kadencję w wyborach bezpośrednich. Obecnym prezydentem Olsztyna jest Piotr Grzymowicz, zaprzysiężony na tym stanowisku 9 marca 2009[10]. Został on wybrany w przedterminowych wyborach prezydenta miasta, zarządzonych w wyniku odwołania poprzedniego prezydenta Czesława Małkowskiego w referendum gminnym[11]. Uzyskiwał następnie reelekcję w 2010, 2014 i 2018. Prezydenta Grzymowicza wspomagają wiceprezydenci Ryszard Kuć, Halina Zaborowska-Boruch i Ewa Kaliszuk[12].

Nazwa

Olsztyn i okolice na mapie Warmii z 1755 roku

Niemiecka nazwa Allenstein dosłownie oznacza „kamień nad Łyną, łyński kamień”[13][14], a w przenośni „zamek nad Łyną”. Została użyta w przywileju lokacyjnym miasta z 1353 roku. Pochodzi ona od nazwy rzeki Łyna, która po niemiecku brzmiała Alle, lecz pochodziła od staropruskiej nazwy Alne (1251, 1308 r.) lub wcześniejszej nazwy Alina oznaczającej „łanię”[13]. Końcówka -stein (dosł. ‘kamień’) często była używana jako poetyckie lub symboliczne określenie zamku lub twierdzy. Bardziej dosłowna nazwa Allenburg w momencie zakładania Olsztyna była już zajęta przez zbudowany wcześniej zamek nad dolną Łyną, późniejsze miasto Alembork.

Polska nazwa Olsztyn jest spolszczeniem pierwotnej nazwy niemieckiej i była używana już w średniowieczu, prawdopodobnie przez podobieństwo do Olsztyna koło Częstochowy. Już w XV wieku Jan Długosz notuje polskie odpowiedniki nazwy – Holsten i Olsten. Pod koniec XV wieku występują formy Olsthin i Olstin, a od XVII wieku w dokumentach powszechna staje się nazwa Olsztyn[13].

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835 roku, którego autorem jest J.E. Muller notuje obecnie używaną, polską nazwę miejscowości Olsztyn oraz niemiecką Allenstein[15].

Historia

Prehistoria

Zasięg kultury grupy olsztyńskiej (VI – VII w.) oraz kultury wcześniejsze: wielbarska i bogaczewska
Zapinki płytowe w stylu gockim z wykopalisk kultury olsztyńskiej (VI – VII w.)
Wykopaliska w osadzie wczesnośredniowiecznej w Lesie Miejskim (VIII – XI w.)

Najstarsze ślady obecności człowieka na terenie obecnego Olsztyna prawdopodobnie pochodzą ze środkowej epoki kamiennej, gdy docierała tam ludność łowiecka[16]. W epoce neolitycznej (młodsza epoka kamienna) pojawiły się narzędzia rolnicze związane z uprawą roli, znajdowane min. nad jez. Ukiel i w Barkwedzie, a ślady najbliższej osady neolitycznej zachowały się w Jarotach. W okresie tym nad górną Łynę dotarła ludność kultury amfor kulistych, a następnie kultury ceramiki sznurowej[17].

Najstarsza znana osada z terenu Olsztyna pochodzi z epoki brązu (okres IV – VI, ok. 1100–400 p.n.e.). Została odkryta w 1933 w zakolu Łyny, w okolicy zwanej Hermenau, przy budowie osiedla domków przy obecnej ul. Grabowskiego (niem. Germanenring), naprzeciw Szpitala Miejskiego. Stanowisko zostało zbadane archeologicznie przez Leonharda Fromma. Badania wykazały, że grodzisko znajdowało się na wzniesieniu otoczonym z trzech stron wodą i było ogrodzone podwójną palisadą. Jej twórcami była ludność kultury łużyckiej, znanej z osady obronnej w Biskupinie, zwykle utożsamiana z ludami iliryjskimi. Z tej samej epoki pochodzą ślady osadnictwa odkryte nad jeziorem Długim, w Lesie Miejskim, Dajtkach, Pozortach i Brzezinach.

W epoce brązu Warmia i Mazury znajdują się również w obszarze oddziaływania kultury kurhanów zachodniobałtyjskich utożsamianej już z Prabałtami. Kilka takich kurhanów znajdowało się w okolicach Olsztyna.

Ostatnie wieki przed naszą erą (III – I w. p.n.e.) to wczesna epoka żelaza. W tym okresie funkcjonują na terenie Olsztyna pojedyncze osady, min. w Jarotach, Brzezinach, Pozortach, a także w Kortowie, Dajtkach i Likusach. W latach 30. XX wieku roku odkryto w Redykajnach kurhan z 30 urnami, a w Pozortach (na wyspie jez. Płociduga) i okolicach ul. Jagiellończyka (przy osuszaniu jez. Fajferek) osady obronne z tej epoki. Również na wzniesieniu nad Łyną, tzw. Wzgórzu Hindenburga, podczas budowy osiedla wojskowego przy obecnej ul. Kasprowicza na Zatorzu, zostało odkryte kolejne osiedle z epoki żelaza.

Źródła historyczne z okresu „rzymskiego” zawierają wzmianki o ludach, które zamieszkiwały dzisiejszą Warmię i Mazury. Tacyt wspomina, że ziemie na wschód od Wisły zamieszkiwali Estowie (Aestii), którzy byli zapewne Bałtami. Piszący z II wieku Klaudiusz Ptolemeusz obok Gytones (Gotów) wymienia tam lud Galindai, który mógł być przodkiem późniejszych Galindów. Na terenie Olsztyna odnaleziono również zabytki kultury przeworskiej (wandalskiej), co dowodzi, że docierali tam również germańscy Wandalowie, którzy wówczas zasiedlali ziemie polskie.

W I wieku n.e. tereny po obu stronach ujścia Wisły na kilka stuleci opanowali wschodniogermańscy Goci, którzy przybyli na południowe wybrzeża bałtyckie ze Skandynawii. Goci stworzyli prężną kulturę wielbarską (gocko-gepidzką), która z czasem objęła również ziemie nad górną Łyną[18]. Nastąpił wówczas znaczny wzrost liczby ludności, rozwój rolnictwa i handlu. Na terenie Olsztyna odkryto liczne ślady obecności kultury wielbarskiej, w tym kilka osad i duże cmentarzyska z tego okresu (min. w Kortowie). Pozostałością po obecności Gotów mogą być również nazwy miejscowe, np. Gutkowo (niem. Göttkendorf) i Godki (niem. Gottken), a także liczne wpływy w językach bałtyjskich.

Do V wieku n.e. Goci opuścili siedziby nad dolną Wisłą i przenieśli się na południe Europy (odłam wschodni, Ostrogoci, na stepy czarnomorskie i Krym, odłam zachodni, Wizygoci, do Dacji, zaś odłam znany jako Gepidowie na teren Niziny Panońskiej). Tereny wokół Olsztyna były wówczas przez kilkadziesiąt lat opustoszałe. Jednak w pierwszej ćwierci VI wieku w okolice Olsztyna przybył lud, który pozostawił po sobie kolejną prężną kulturę znaną jako grupa olsztyńska. Kultura znana jest przede wszystkim z bogato wyposażonych cmentarzysk w Kielarach, ok. 9 km na południe od Olsztyna, i Tumianach koło Barczewa, a także szeregu mniejszych stanowisk, min. w Olsztynie i Bartążku. Z czasem kultura olsztyńska rozciągnęła się na wschód, na tereny wcześniejszej kultury bogaczewskiej (galindzkiej). Zanikła z końcem VII wieku lub początkiem VIII wieku.

Kultura grupy olsztyńskiej cechowała się silnymi związkami z innymi kulturami germańskimi tamtego okresu, min. krymskich Gotów i Sasów. Jest ona określana jako „ostatnia grupa kulturowa o tradycjach germańskich w Europie Środkowej”[19]. Według najszerzej przyjętej opinii, ludność kultury olsztyńskiej utożsamia się z germańskimi Herulami[20]. Zgodnie z przekazem historycznym Prokopiusza z Cezarei, Herulowie migrowali razem z Gotami, lecz około 512 roku część z nich postanowiła powrócić z południa Europy do swojej ojczyzny. Grupa ludności herulskiej „pod wodzą wielu ludzi królewskiej krwi” wywędrowała wówczas na północ, by poprzez opustoszałe wówczas ziemie polskie dotrzeć na tereny zamieszkane wcześniej przez Gotów[21]. Olsztyńscy „Herulowie” najprawdopodobniej nadal utrzymywali kontakty handlowe ze swoimi gockimi pobratymcami z południowej Europy[22].

Po ustąpieniu bogatej kultury olsztyńskiej, następuje regres i przerwa kulturowa, a następnie powolne kształtowanie się plemion pruskich. Pozostałością po tym niespokojnym okresie są liczne grodziska obronne na terenie Warmii i Mazur, min. w Kielarach, Barczewku, nad jez. Ukiel i w Tracku. Prace archeologiczne odsłoniły również w olsztyńskim Lesie Miejskim nad Łyną osadę i grodzisko, które funkcjonowały między VIII a XI wiekiem (umownie określane jako „grodzisko Sędyty”)[23]. Odkrycia archeologów potwierdziły handlowy charakter osady, czego dowodem są min. arabskie dirhemy z VIII wieku. Możliwe, że osada służyła wikingom z Truso do penetrowania pruskiego interioru i prowadzenia wymiany handlowej z Prusami[24].

Z czasem jednak nastąpiło wyludnienie ziemi zamieszkanej przez pruskich Galindów i aż do podboju krzyżackiego okolice Olsztyna pozostawały niemal niezamieszkane.

Osadnictwo w południowej Warmii

Mapa historyczna Warmii
Herb kapituły warmińskiej, jednocześnie pierwszy herb Olsztyna: półkrzyż i brama z trzema wieżami

W XIII wieku terytorium późniejszego Olsztyna znajdowało się w krainie Galindia zajmującej południowy region Prus. Nad górną Łyną kilka lauksów (pól) tworzyło tam ziemię zwaną Bertingen (rejon późniejszego Olsztyna i wsi na południe od miasta), która wchodziła w obręb obszaru plemienia Galindów.

Terytorium Bertingen od wschodu sąsiadowało z również galindzką ziemią Gunlauken (obszar nad jeziorem Wadąg i Pisą Warmińską), a od północy i zachodu graniczyło z należącą już do Pomezanii ziemią Gudikus (rejony wsi Godki, Jonkowo, Wołowno i Gietrzwałd). Od południa otulały ją gęste lasy Wielkiej Puszczy, zwanej Wildnis lub Puszczą Galindzką, która ciągnęła się aż do Narwi i Jaćwieży[25].

Od roku 1230 do 1283 zakon krzyżacki dokonał podboju całości ziem Prusów i Jaćwingów, jednak pod koniec XIII wieku Galindia była już niemal całkowicie wyludnioną krainą. Nie jest pewne, jakie były tego przyczyny i kiedy to nastąpiło. Historycy uważają, że przyczyną mogły być najazdy jaćwieskie, litewskie i polskie lub ekspansja zakonu. Przypuszczalnie jednak plemię Galindów wyginęło jeszcze przed przybyciem do Prus Krzyżaków[26]. Nowe osadnictwo w wyludnionych południowych Prusach było utrudnione przez częste najazdy Litwinów.

W roku 1243 biskup warmiński otrzymał na swoje utrzymanie 1/3 terytorium z zajętych w przyszłości ziem swojej diecezji. W ten sposób powstała Warmia, która swą nazwę wzięła od krainy położonej nad Zalewem Wiślanym. W 1260 biskup powołał przy katedrze kapitułę, która miała otrzymać trzecią część Warmii. W roku 1274 wyznaczono wstępne granice przyszłej Warmii.

W miarę podboju Prus i zajmowania pruskiego interioru, rozszerzało się również osadnictwo warmińskie posuwając się od Zalewu Wiślanego w kierunku południowym, zajmując ziemie na wschód od rzeki Pasłęki. Zakładaniem nowych miast i wsi zajmował się warmiński wójt krajowy. W latach 20. XIV wieku kolonizacja warmińska dotarła do północnych granic Galindii. W roku 1325 wójt Fryderyk von Liebenzell założył w ziemi Gunlauken pierwszą strażnicę o nazwie Wartenburg (dziś Barczewko).

Prawdopodobnie w roku 1334 kolejny warmiński wójt krajowy Henryk von Luter założył na terenie ziemi Bertingen kolejną drewniano-ziemną strażnicę, która miała chronić osadników przed najazdami litewskimi. Zameczek ten znajdował się prawdopodobnie między obecnymi wsiami Bartążek i Bartąg lub na terenie pobliskiego majątku Kielary[27]. Decyzja ta umożliwiała wójtowi krajowemu sprawniejsze sprowadzanie osadników oraz lokacje nowych wsi i majątków rycerskich. Pierwszymi założonymi tam osadami były Bartążek (1335), Wadąg i Brąswałd (1337), Jaroty (1342), Warkały, Jonkowo, Bartąg i Tomaszkowo (1345) oraz Wołowno (1346). Wsie miały stanowić zaplecze dla przyszłego miasta. W wielu z nich większość osadników była Prusami.

Założenie miasta

Zamek kapituły warmińskiej z połowy XIV wieku
Najstarsza pieczęć mniejsza Olsztyna. W środku widoczny herb kapituły
Dawna pieczęć większa Olsztyna. W środku postać św. Jakuba, patrona kościoła parafialnego

Prawdopodobnie około 1345 roku wójt warmiński Henryk von Luter rozpoczął budowę nowego murowanego zamku[28], który zlokalizowano w zupełnie nowym miejscu, około 9 km na północ od starej strażnicy[29], w dogodnym pod względem obronnym zakolu Łyny, w północnej części ziemi Bertingen, przy jej granicy z ziemią Gudikus[25]. W pobliżu nowego zamku rozpoczęto również poszukiwania miejsca pod nowe miasto.

Krótko potem, w roku 1346 lub 1347, ustalono dokładnie granice południowej Warmii i podzielono jej terytorium między kapitułę warmińską (komornictwo olsztyńskie) a biskupa warmińskiego (komornictwo barczewskie). Ziemie Bertingen i Gudikus utworzyły komornictwo olsztyńskie należące do fromborskiej kapituły a ziemia Gunlauken komornictwo barczewskie podległe biskupowi[30]. Po przejęciu pod swoją administrację ziem komornictwa olsztyńskiego, kapituła kontynuowała budowę nowego zamku i poszukiwania miejsca pod założenie miasta.

Po pokonaniu sił litewskich w bitwie nad Strawą na początku 1348 roku, otwarły się większe możliwości bezpiecznego zagospodarowania ziem południowej Warmii. W maju 1348 roku odbyła się narada w zameczku w Bertingen, w której wzięli udział trzej najwyżsi dostojnicy kapituły: prepozyt Hartmut z Krzyżborka (Hartmut Kreuzburg), dziekan Jan Franck (Johannes von Meissen, późniejszy biskup warmiński) oraz kustosz Jan Stryprock (Johannes Stryprock, późniejszy kolejny biskup), a towarzyszyli im również pleban Bartąga Ditmar, tłumacz Mikołaj i komornik Sanglade. Dostojnicy wystawili wówczas dokumenty lokacyjne dla kolejnych wsi: Linowo, Gągławki, Gronity i Cegłowo oraz przekazali majątek między jeziorami Ukiel i Kortowskie Prusowi o imieniu Jomen (założycielowi wsi Jaroty). Na naradzie tej podjęli również decyzję o wyznaczeniu granic nowego miasta w pobliżu budowanego murowanego zamku nad Łyną oraz szczegóły związane z dalszą kolonizacją komornictwa[28].

Na nowe miasto wyznaczono teren na południe od zamku, w zakolu Łyny, która na więcej niż połowie obwodu zapewniała miastu naturalną ochronę. Dodatkową obronność miały mu zapewnić otaczające go jeziora: Długie, Ukiel (Krzywe), Kortowskie i Fajferek oraz tereny bagniste i lasy.

Budowa miasta rozpoczęła się jeszcze w tym samym roku, o czym świadczy dokument lokacyjny wystawiony dla wsi Kieźliny dnia 31 grudnia 1348 roku, który wspomina, iż wieś leży w pobliżu „nowego miasta” (nova civitas), jeszcze wówczas bez nazwy. Miasto powstawało na surowym korzeniu, czyli wcześniej nie znajdowała się tam żadna osada[31]. Na zasadźcę miasta kapituła wyznaczyła niemieckiego osadnika z północnej Warmii Jana z Łajs (Johannes von Leysen), późniejszego pierwszego sołtysa Olsztyna.

31 października 1353 kapituła warmińska we Fromborku, w imieniu której występowali prepozyt Hartmut z Krzyżborka, dziekan Hermann (który zastąpił na tym stanowisku Jana Francka wybranego w 1350 roku biskupem warmińskim), kustosz Jan Stryprock oraz kantor Tylo, nadała miastu przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim oraz nazwę Allenstein (dosł. kamień nad Łyną), która była synonimem „zamku nad Łyną”. Dziedzicznym sołtysem ustanowiono Jana z Łajs. Miasto otrzymało łącznie 178 łanów gruntu (2990,4 ha) w tym rozległy las miejski[32].

Miasto kapitulne w czasach Warmii

Wysoka Brama (dawn. Brama Górna) wybudowana na przełomie XV i XVI wieku na miejscu starszej
Tzw. Dom Burmistrza, najstarszy murowany budynek mieszkalny w Prusach

Dogodne położenie miasta oraz zamek zapewniały nowemu miastu bezpieczne warunki rozwoju.

Już w roku 1354 Litwini pod wodzą Kiejstuta i Olgierda zdobyli i zniszczyli zamek w Barczewku (pierwszą siedzibę komornictwa barczewskiego[33]) wybijając całą jego załogę oraz pustosząc ziemię Gunlauken[34]. Olsztyn pozostał jedynym obronnym miejscem na południowej Warmii. Dnia 21 stycznia 1356 – jak opisuje Kronika Wiganda – „potężne wojsko” pod wodzą Kiejstuta, Olgierda i Patryka z Grodna[35] najechało i złupiło komornictwo olsztyńskie (terra Allenstein). Litwini bezskutecznie próbowali zdobyć miasto i zamek w Olsztynie. Spalili i wymordowali wówczas 17 podolsztyńskich wsi i udali się w kierunku Dobrego Miasta[36][37]. Ponieważ najazdy litewskie powtarzały się często aż do końca XIV wieku, miasto było dalej umacniane, a na zamku zlokalizowano magazyny żywności.

Szybki rozwój młodego miasta skłonił kapitułę do wydania drugiego przywileju z 4 maja 1378 r. Powiększono obszar Olsztyna w kierunku wschodnim (o „nowe miasto”) i nadano dodatkowy „las miejski” nad jezioro Kielarskim z leśniczówką Binduga (niem Wienduga). Wówczas powstała najstarsza Brama Górna, której pozostałości odsłonili archeolodzy. Olsztyn stał się wówczas trzecim – po Braniewie i Ornecie – największym miastem na Warmii.

Władzę zwierzchnią nad miastem i nad całym komornictwem sprawowała bezpośrednio kapituła warmińska we Fromborku. Siostrzanym miastem Olsztyna w północnej Warmii był Melzak (dziś Pieniężno), który również należał do kapituły. Oba miasta ze sobą współpracowały gospodarczo i wspierały się militarnie. Kapituła warmińska posiadała wyższe uprawnienia sądownicze, a władzę sprawowała poprzez swojego wójta oraz administratora dóbr, którym był jeden z kanoników.

Od swojego założenia miasto w imieniu kapituły zarządzane było przez dziedzicznego sołtysa (Jana z Łajs i jego następców), w którego gestii znajdowało się też niższe sądownictwo. Źródłem utrzymania sołtysa była wieś Różnowo i część dochodów z czynszów miejskich. Co najmniej od XV wieku istniała już rada miejska (pierwsza wzmianka pochodzi z 1404 roku), jednak nie miała ona pełnej samodzielności.

Na początku roku 1500 (lub nieco wcześniej) rada miejska Olsztyna wykupiła dziedziczny urząd sołtysa i od tamtej pory mogła wybierać burmistrza. Dnia 22 lutego 1500 roku administrator kapitulny zatwierdził na to stanowisko Piotra Rotenburga. Rada uzyskała też wówczas niższe prawa sądownicze. W związku usamorządowieniem miasta krótko po roku 1500 na Rynku, na miejscu ław i bud handlowych, wybudowano późnogotycki ratusz miejski[38]. Być może wówczas powstał stojący naprzeciw ratusza Dom Burmistrza (Rynek nr 11) z gotyckimi ostrołukami, wspomniany już w roku 1507. Był to pierwszy murowany dom mieszkalny w mieście, a może i w całych Prusach.

Miasto posługiwało się dwoma pieczęciami: mniejszą, która była tożsama z pieczęcią komornictwa olsztyńskiego i zawierała herb kapituły – półkrzyż i bramę z trzema wieżami – oraz większą, która zawierała postać św. Jakuba patrona kościoła parafialnego[32].

Duży obszar komornictwa, dobre położenie na szlaku handlowym oraz zapewnienie bezpieczeństwa przyczyniły się do szybkiego rozwoju gospodarczego Olsztyna. Miasto i zamek połączono murami i otoczono szeroką fosą, połączoną z rzeką. Wyznaczono rynek oraz podzielono miasto na kwartały i parcele. Obywatele Olsztyna mogli korzystać z dwóch lasów miejskich, przywileju połowu ryb w jeziorach i młynów nad rzeką Łyną. Kapituła dbała również o spławność rzeki.

W drugiej połowie XIV wieku (lata 1370–1380) wzniesiono kościół pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła, który jest przykładem gotyku ceglanego (ostatecznie ukończono go w 1569 przez dobudowanie wieży).

Do dziś przetrwała wytyczona w XIV wieku sieć ulic i część murów obronnych, a wiele istniejących dziś na obszarze Starego Miasta domów wspiera się o średniowieczne fundamenty. Aż do połowy XIX wieku teren Olsztyna nie wychodził poza obszar wyznaczony w XIV wieku.

Wojny polsko-krzyżackie i polskie Prusy Królewskie

Chorągiew miasta Olsztyna (i całej kapituły warmińskiej) w bitwie pod Grunwaldem. Barwy nawiązują do herbu kapituły
Pomnik Mikołaja Kopernika, kanonika kapituły warmińskiej we Fromborku i m.in. administratora dóbr kapituły w Olsztynie i okolicach
Pieczęć administratora dóbr kapituły warmińskiej (pocz. XVI w) używana przez Mikołaja Kopernika

W czasach przynależności Warmii do państwa zakonu krzyżackiego, była ona wbudowana w krzyżacki system obronny. W bitwie pod Grunwaldem w 1410 Olsztyn wystawił chorągiew (wraz z Pieniężnem, prawdopodobnie więc była to chorągiew całej kapituły warmińskiej[39]), co opisał Jan Długosz w dziele Banderia Prutenorum, samo zaś miasto po klęsce grunwaldzkiej poddało się, wraz z całą Warmią, królowi polskiemu Władysławowi Jagielle. Po odwrocie spod Malborka wojsk polsko-litewskich, stany pruskie – w tym miasta – porozumiały się z nowymi władzami Zakonu i uzyskały gwarancje bezpieczeństwa oraz dodatkowe swobody w obrębie państwa zakonnego.

Dnia 8 sierpnia 1414, w trakcie kolejnej wojny tzw. wojny głodowej, Olsztyn został zdobyty przez wojska Jagiełły i Witolda, a zamek wydany dzięki zdradzie jednego z rycerzy, Philipa von Wildenau. Miasto zostało przez oddziały polsko-litewskie doszczętnie spalone, podobnie jak wszystkie podolsztyńskie wsie, gospodarstwa, majątki i młyny oraz dwa kościoły parafialne. Pozostałe kościoły zostały splądrowane. Zginęło wówczas 535 osób w komornictwie olsztyńskim. Straty komornictwa oszacowano na kwotę 90.625 marek, a straty całej Warmii na 5,5 miliona marek[40]. Z tego okresu pochodzą znaleziska archeologiczne, min. odkryty w 1951 r. przy Rynku skarb ponad 600 monet krzyżackich oraz 23 monety znalezione przy ul. Lelewela w 2006 r[41].

W 1454 miasto przystąpiło do Związku Pruskiegokonfederacji szlachty i miast pruskich skierowanej przeciw Krzyżakom. Mieszczanie opanowali zamek, uznając zwierzchnictwo króla polskiego, jednak rok później miasto ponownie zajął zakon krzyżacki. W czasie wojny miasto kilkakrotnie uległo pożarowi. Na mocy traktatu pokojowego zawartego w 19 października 1466 w Toruniu, Olsztyn wraz z całym Księstwem Warmińskim przeszedł pod zwierzchnictwo Polski. Aż do roku 1772 Olsztyn znajdował się w granicach Prus Królewskich Korony Królestwa Polskiego.

Wojna trzynastoletnia (1454–1466) i wojna popia (1478–1479) dokonały na Warmii zniszczeń i znacznie nadwerężyły stan obwarowań miejskich. Dlatego pod koniec XV i na początku XVI wieku mieszczanie olsztyńscy zastąpili kamienne mury obronne ceglanymi znacznie je podwyższając i łącząc z murami zamku. Wówczas zbudowano też obecną Wysoką Bramę oraz prawdopodobnie Stary Ratusz i Dom Burmistrza[38].

Ostatnia wojna polsko-krzyżacka (1519–1521) również spustoszyła Warmię, lecz miasto i zamek dzięki wcześniejszej przebudowie fortyfikacji pozostały bezpieczne. Ówczesnym administratorem dóbr kapituły warmińskiej był kanonik fromborskiMikołaj Kopernik. W roku 1521 kierował on olsztyńskim zamkiem przed spodziewanym atakiem Krzyżaków (atak na zamek nie nastąpił, oddział krzyżacki jedynie bezskutecznie próbował pokonać mur miejski).

Ponadto Kopernik podjął wielką akcję zasiedlania spustoszonych przez wojny wsi komornictwa olsztyńskiego. Pozostałością po tej akcji jest rękopis Kopernika Lokacje łanów opuszczonych, z którego wynika, że wielu sprowadzonych kolonistów nosiło polskie imiona (około 1/3 z wymienionych). Prawdopodobnie byli to zaproszeni przez niego Mazowszanie (Mazurzy) lub potomkowie Polaków żyjących już wcześniej Prusach sprowadzeni w ramach kolonizacji wewnętrznej. Dali oni początek polskiemu charakterowi południowej Warmii i późniejszym Warmiakom. Na olsztyńskim zamku, gdzie znajdowało się mieszkanie administratora, Mikołaj Kopernik prowadził również obserwacje astronomiczne, czego pozostałością jest fragment oryginalnej tablicy astronomicznej Kopernika, którą można obejrzeć w zamkowym krużganku[42].

Kolejny wiek to rozkwit miasta, korzystnie położonego na ruchliwym szlaku KrólewiecWarszawa. Mieszkańcy utrzymywali się z handlu i rzemiosła. Pośredniczyli też w wymianie handlowej między Polską a portami Bałtyku. Rozwój został powstrzymany przez wojny północne w XVII i XVIII wieku, a wielka zaraza lat 1709–1712 wyludniła miasteczko niemal całkowicie. Dzięki wsparciu kapituły Olsztyn w ciągu XVIII wieku zdołał poprawić swe położenie.

W państwie pruskim

Plan bitwy pod Olsztynem między Francuzami a Rosjanami dnia 3 lutego 1807 r.
Używany do 1939 roku herb Olsztyna łączący w sobie postać świętego Jakuba (godło rady miejskiej) oraz herb kapituły warmińskiej (godło zamku olsztyńskiego) rys. Otto Hupp[43]

W roku 1772 podczas I rozbioru Polski Warmia została wcielona do Królestwa Prus. Nastąpiła jej sekularyzacja i likwidacja jako organizmu państwowego. Dobra kapituły warmińskiej zostały zsekularyzowane, więc również miasto Olsztyn i zamek olsztyński stały się własnością króla pruskiego.

W czasie wojen napoleońskich Olsztyn odegrał znaczną rolę leżąc na linii przemarszu wojsk. Po słynnej bitwie pod Jeną w 1806 roku pokonane Królestwo Prus znalazło się pod panowaniem Napoleona. Francuzi wyzwolili ziemie polskie zaboru pruskiego i już 1 stycznia 1807 wkroczyli do Olsztyna. Francuski generał Gaspard Gardanne zamieszkał na Zamku, podobnie jak przybyły 19 stycznia marszałek Michel Ney, jeden z najwybitniejszych wodzów napoleońskich. Na terenie Prus Wschodnich manewrowała jednak jeszcze wielka armia rosyjska i wierne jej oddziały pruskie. Na początku lutego w okolicach Olsztyna skoncentrowały się duże siły francuskie, które tutaj zamierzały powstrzymać wycofujących się Rosjan. Dnia 3 lutego 1807 roku miało miejsce starcie obu wojsk znane jako bitwa pod Olsztynem (również jako bitwa pod Jonkowem lub pod Barkwedą). W związku z tymi działaniami 3 lutego do Olsztyna pośpiesznie przybył z Warszawy sam Napoleon Bonaparte, który na olsztyńskim Rynku przyjął odprawę wojska i przyjął meldunki, a następnie spożył posiłek na Zamku, gdzie wypytywał księdza i historyka Gerarda Gleya o ślady po Mikołaju Koperniku. Następnie po południu obserwował działania swoich żołnierzy z zachowanej do dziś drewnianej wieży kościoła w Gutkowie. Napoleon zamierzał stoczyć pod Olsztynem decydującą bitwę z Rosjanami. Mimo jednak ucieczki Rosjan, Francuzi wygrali bitwę i kosztem ciężkich walk zdobyli nienaruszone strategiczne mosty na Łynie, min. w Barkwedzie, dzięki czemu mogli doścignąć Rosjan i wydać im walną bitwę pod Pruską Iławą kilka dni później.

Rządy francuskie w Prusach przyniosły też zmiany prawne i społeczne. Na mocy traktatu w Tylży Prusy częściowo wprowadziły Kodeks Napoleona, co obejmowało też dalszą sekularyzację dóbr kościelnych. Kodeks zakładał też wolność dla osób różnych wyznań. W tym czasie powstała pierwsza w Olsztynie gmina żydowska, która spotykała się w sali przy ul. Staromiejskiej. Efektem tych zmian było również utworzenie w Prusach samorządu terytorialnego, dzięki czemu w 1818 roku powstał powiat olsztyński.

Po 1818 zabudowa miejska opuściła mury Starego Miasta. Druga połowa XIX wieku to dynamiczny rozwój pod rządami burmistrza Roberta Zakrzewskiego (Sakrzewskiego), a następnie Oskara Beliana. W 1867 – powstał nowoczesny jak na owe czasy szpital, w latach 1872–1873 przeprowadzono przez Olsztyn magistralę kolejową, łączącą Toruń z Królewcem, w 1877 powstało gimnazjum (obecnie w jego budynku mieści się I Liceum Ogólnokształcące). Liczba mieszkańców w tym okresie wzrosła z 4 tys. w 1846, poprzez 6 tys. w 1875 do 25 tys. w 1895. W 1900 przeszło 35% mieszkańców Olsztyna stanowili Polacy[44]. W tym samym okresie Olsztyn stał się jednym z ośrodków polskiego ruchu narodowego na Warmii. W kwietniu 1886 ukazał się pierwszy numer „Gazety Olsztyńskiej”, polskiego pisma wydawanego bez przerwy do 1939 roku przez rodziny Liszewskich i Pieniężnych. W 1891 powstało Polsko-Katolickie Towarzystwo Ludowe „Zgoda”. Dzięki pomocy działaczy z Wielkopolski i Pomorza polscy Warmiacy w wyborach do sejmu pruskiego zaczęli wysuwać swoich kandydatów.

Budynek Rejencji,
obecnie Urząd Marszałkowski oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny
Widok Olsztyna z Nowego Ratusza w kierunku południowo-zachodnim

Pod koniec XIX wieku do Olsztyna doprowadzono kolej. Miasto zaczęło rozwijać się w kierunku dworca, położonego wówczas na obrzeżach. W ostatnich latach XIX i na początku XX wieku wzniesiono nowe gmachy publiczne, między innymi nowy ratusz w stylu holenderskiego renesansu, neogotycki kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa i neoromański św. Józefa, siedzibę rejencji i gimnazjum męskiego, zbudowano też nowoczesne dzielnice mieszkaniowe. W 1890 położono instalację gazową, a w 1892 zadzwonił pierwszy telefon, sześć lat później doszedł nowoczesny wodociąg i kanalizację, a w 1907 – elektryczność. Na ulicach pojawiły się tramwaje, a niewiele później otwarto lotnisko.

Budynek dawnego Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej (plac Konsulatu Polskiego 5)

W 1914 miasto zostało na krótko zajęte przez wojska rosyjskie, które wycofały się z miasta po klęsce w bitwie pod Tannenbergiem. Po I wojnie światowej o przyszłej przynależności państwowej południowej części Prus Wschodnich zadecydował plebiscyt z 11 lipca 1920. 97,8% głosujących w Olsztynie opowiedziało się za pozostaniem miasta przy Niemczech. 1 stycznia 1923 ukonstytuowała się w Olsztynie 4. dzielnica Związku Polaków w Niemczech. Reprezentowała interesy Polaków z Warmii, Mazur i Powiśla. W latach 1921–1932 na skutek ruchu budowlanego, obszar zwartej zabudowy w Olsztynie wydatnie się rozszerzył. W owych latach zabudowę chaotyczną i nieuporządkowaną poddano znacznym zmianom zgodnie z założeniami urbanistycznymi ustalanymi w pracowniach architektów miejskich. Ruch budowlany wzrósł gwałtownie po 1933. Budowano wtedy tak dużo, że liczby oddawanych corocznie do użytku mieszkań stanowiły rekord w dotychczasowych dziejach Olsztyna. W tym czasie zostały zabudowane ulice w centrum i na Zatorzu m.in. obecne ulice Kościuszki, Wojska Polskiego, Okrzei, Wyspiańskiego, Głowackiego, czy Emilii Plater. W latach 30. realizowano w Olsztynie koncepcję miasta ogrodu, dlatego wokół miasta powstał krąg osiedli powiązanych ze śródmieściem terenami zielonymi. W 1939 mieszkało w nim ponad 50 tys. osób.

Powrót do Polski i współczesność

22 stycznia 1945 Olsztyn zajęła Armia Czerwona. Zajęcie umocnionego miasta było efektem improwizowanej akcji kawaleryjskiego korpusu dowodzonego przez generała Nikołaja Oslikowskiego działającego z rozkazu dowódcy 2 Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego. Korpus przemierzył 60 kilometrów lasami w zimową zadymkę by całkowicie zaskoczyć oddziały niemieckie, które poddały się bez większych walk[45]. Po kilku dniach stacjonowania żołnierze radzieccy podpalili miasto – zniszczeniu uległo ok. 40% zabudowy.

21 marca 1945 o godz. 12:00 Jakub Prawin jako Pełnomocnik Rządu na Okręg Warmińsko-Mazurski przejął administrację Warmii i Mazur. Pozostała w Olsztynie ludność niemieckojęzyczna uległa wysiedleniu, na jej miejsce stopniowo napływali m.in. polscy osadnicy. W 1946 miasto liczyło 23 tys. mieszkańców, a w 1950 – 45 tys. Po 1945 Olsztyn jako stolica województwa znacznie się rozwinął. Przeniesiona została do niego z Fromborka siedziba kurii biskupiej (diecezjalnej, a od 1992 archidiecezjalnej). Zlokalizowano zakłady przemysłu gumowego – Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych (1967), spożywczego, drzewnego, maszynowego, materiałów budowlanych i inne. Pod koniec lat 60. Olsztyn osiągnął 70 tys. mieszkańców. W tym czasie miasto dysponowało podobną liczbą zabudowy, co przed wojną. Na początku lat 70. ludność miasta przekracza liczbę 100 tys. mieszkańców. Szybko postępujący rozwój miasta, stworzył szereg problemów natury gospodarczej i technicznej. Nowe osiedla Olsztyna powstały na wschód i południowy wschód od dawnej, przedwojennej granicy zwartej zabudowy miasta. Spowodowane to było głównie tym, że miasto od północy ogranicza zwarty kompleks lasów, a stronę zachodnią zamykają trzy jeziora: Krzywe, Długie i Kortowskie. Komunikacja utrzymująca łączność centrum z peryferyjnymi dzielnicami absolutnie nie wystarczała. W 1965 zlikwidowano tramwaje, a sześć lat później również trolejbusy, wprowadzając w całym mieście jednolitą komunikację autobusową. 27 maja 1971 roku I sekretarz KC PZPR składa, razem z Mieczysławem Moczarem, wizytę w Olsztyńskich Zakładach Gumowych[46]. Przełom w życiu politycznym oznaczało powstanie NSZZ „Solidarność”. W 1980 roku w mieście wybuchła tzw. „sprawa Wojnowskiego” – był on sekretarzem miejskim PZPR. Miejscowa „Solidarność” zarzuciła mu malwersacje przy budowie domu letniskowego w Pluskach. W jego obronie stanął dziennikarz Tadeusz Samitowski, który wyemitował reportaż broniący Wojnowskiego w, którym m.in. zestawił skromny dom Wojnowskiego z dużo bogatszym domem przywódcy miejskiej „Solidarności”. Sprawa zakończyła się odejściem z funkcji zarówno Wojnowskiego, jak i dziennikarza[47]. W okresie stanu wojennego w mieście czynnie działała opozycja.

Po 1989 odtworzony został samorząd terytorialny, wybrano pierwszą demokratyczną radę i zarząd miasta. W 1990 Olsztyn przekroczył 163 tys. mieszkańców. W 1999 z połączenia trzech szkół wyższych powstał Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Obecnie widoczny jest dalszy rozwój miasta – szybka rozbudowa południowych osiedli mieszkaniowych (Jaroty, Pieczewo, Generałów) oraz dzielnicy przemysłowej (m.in. poprzez rozwój fabryki Michelin). Olsztyn jest jednym z niewielu miast posiadających dodatni współczynnik przyrostu naturalnego, jak też dodatnie saldo migracji.

Warunki naturalne

Struktura użytkowania gruntów (2007)[48]
RodzajPowierzchnia%
tereny rolne22,7 km²25,8%
tereny leśne i zadrzewione20,2 km²23,0%
tereny osiedlowe20,4 km²23,0%
tereny przemysłowo-składowe5,5 km²6,3%
tereny parków i zieleni1,7 km²2,0%
tereny usług ogólnomiejskich (w tym PKP)8,0 km²9,2%
tereny pod wodami9,4 km²10,7%
Powierzchnia miasta (Σ)88,0 km²100,0%

Ukształtowanie terenu

Miasto leży w paśmie moren czołowych ostatniego zlodowacenia. Najwyższy punkt Olsztyna umiejscowiony jest na wysokości 155 m n.p.m., natomiast najniższy na 88 m n.p.m.[48]

Klimat

Olsztyn leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Jest to typowy klimat pojezierny. Uwarunkowany został głównie przez lokalne elementy środowiska (rzeźba terenu, lasy, jeziora). Klimat lokalny cechują średnie roczne opady, wynoszące ok. 600 mm. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi ok. +7,2 °C z maksimum w lipcu ok. +17,3 °C i minimum w styczniu ok. –3,0 °C. Przeciętnie w ciągu roku opady występują przez ok. 160 dni, liczba dni z przymrozkami wynosi 140, natomiast pokrywa śnieżna zalega średnio przez 83 dni[48]. W ciągu całego roku dominują wiatry południowo-zachodnie i zachodnie. Jesienią i zimą wzrasta udział wiatrów południowych, zaś wiosną i latem północno-zachodnich.

Stosunki wodne

Most kładkowy w Lesie Miejskim w Olsztynie
Kortówka w Kortowie, z lewej wiosenne rozlewiska
Jezioro Kortowskie o zachodzie słońca
Tyrsko (Duży Żbik)
Przystań na jeziorze Kortowskim

Przez miasto Olsztyn przepływają 4 rzeki: Łyna, Wadąg, Kortówka i Skanda. W granicach administracyjnych miasta obecnie leży 15 jezior, w tym 13 o powierzchni powyżej 1 ha.

Łącznie powierzchnia jezior w Olsztynie wynosi około 720 ha (8,15% powierzchni miasta). Ich rozmieszczenie jest nierównomierne na korzyść części zachodniej, gdzie jeziorność wynosi 40% (w części wschodniej 8%)[49].

W przeszłości na obszarze miasta znajdowało się więcej jezior, które po przejęciu przez prywatnych inwestorów w drugiej połowie XIX wieku poddane zostały osuszeniu. W wyniku osuszenia z powierzchni Olsztyna zniknęły liczne stawy oraz jeziora: Motka, Małe Klebarskie, Płocidugi czy Pelnogi (Połnogi) oraz jezioro Fajferek, nad którym w 1845 roku ówczesny Zarząd Miejski otworzył kąpielisko.

Obecnie, na obszarze miasta funkcjonuje 5 oficjalnych kąpielisk[50]:

  1. Kąpielisko Nr 1 Plaża Miejska w Olsztynie przy ul. Kapitańskiej (akwen Jeziora Ukiel)
  2. Kąpielisko Nr 2 Plaża Miejska w Olsztynie przy ul. Kapitańskiej (akwen Jeziora Ukiel)
  3. Kąpielisko Nr 3 Plaża Miejska w Olsztynie przy ul. Kapitańskiej (akwen Jeziora Ukiel)
  4. Kąpielisko Słoneczna Polana w Olsztynie przy ul. Sielskiej 38 (akwen Jeziora Ukiel)
  5. Kąpielisko Skanda w Olsztynie przy ul. Plażowej (akwen Jeziora Skanda)

Przyroda

Olsztyńskie lasy zajmują ponad 1800 ha (21,2% powierzchni miasta). Ponad połowa to zwarty kompleks Lasu Miejskiego (1050 ha), pełniący przede wszystkim funkcje terenów rekreacyjno-wypoczynkowych oraz turystyczno-krajoznawczych[51].

Zieleń miejska zajmuje 560 ha (6,5% powierzchni miasta)[52]. Urządzona jest w postaci licznych parków (m.in. Park Kusocińskiego, Park Zamkowy), zieleńców, skwerów oraz trzech ponad stuletnich cmentarzy.

Na terenie Olsztyna znajdują się obecnie dwa rezerwaty przyrody roślinności torfowej[51]:

  • Mszar – typ: torfowiskowy, przedmiot ochrony: torfowisko śródleśne porośnięte borem sosnowym, powierzchnia: 4,45 ha, ustanowiony w 1953 r.[53][54]
  • Redykajny – typ: torfowiskowy, przedmiot ochrony: śródleśne torfowisko w lesie miejskim Olsztyna, powierzchnia: 10,38 ha, ustanowiony w 1948 r.[54][55]

W przeszłości na obecnym terenie miasta znajdował się rezerwat przyrody:

  • Jezioro koło Gutkowa (obszaru jeziora Tyrsko) – przedmiot ochrony: jezioro typu oligotroficznego ze stanowiskiem poryblinu jeziornego, powierzchnia 20,70 ha, ustanowiony w 1957 r.[56] Rezerwat położony był na terenie obecnego osiedla Gutkowo. Obejmował swym zasięgiem obszar jez. Tyrsko (jez. Gutkowskiego). Został on zlikwidowany w 1987 r.[57], a przy brzegu jeziora wzniesiono hotel.

Doliny rzek Łyny i Wadąg są objęte Obszarem Chronionego Krajobrazu Doliny Środkowej Łyny” („OChK Doliny Środkowej Łyny”), ich części leżą na terenie Olsztyna[58].

W mieście znajdują się 33 pomniki przyrody ożywionej i 1 nieożywionej[59].

Demografia

W 2000 Olsztyn przekroczył liczbę 172 tys. mieszkańców. Szacuje się, że wówczas na każdego olsztynianina przypadło średnio 139 m² lasu miejskiego, 3,5 m² parku, 43,5 m² powierzchni wód znajdujących się w granicach miasta[60].

Tab. Liczba ludności Olsztyna od 1770 roku[61][62]

Olsztyn ma 173 125 (31 czerwca 2018)[62] mieszkańców, powierzchnię 88,33 km²[1] i gęstość zaludnienia 1960 os./km².

Zgodnie z danymi GUS z 31 czerwca 2018, proporcja liczby kobiet do liczby mężczyzn w Olsztynie wyniosła 92 654 kobiet na 80 471 mężczyzn, co daje stosunek 115 kobiet na 100 mężczyzn[63]. W roku 2006 udzielono 903 ślubów, na świat przyszło 1619 dzieci, zmarło 1257 osób, w tym 8 niemowląt. Przyrost naturalny w Olsztynie wyniósł 362 (2,15 na 1000 mieszkańców)[64]. Saldo migracji wyniosło 273 osoby[65], podczas gdy stopa bezrobocia rejestrowanego wyniosła 6,8%[66]. W marcu 2008 stopa bezrobocia (liczona do aktywnych zawodowo) spadła do 4,4%[67].

Struktura demograficzna mieszkańców miasta Olsztyn (31 grudnia 2007)[68]

OpisOgółemKobietyMężczyźni
Jednostkaosób%osób%osób%
Populacja175 71010094 20553,6181 50546,39
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat)30 19317,1814 8538,4515 3408,73
Wiek produkcyjny (18–65 lat)119 64268,0961 55735,0358 08533,06
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat)25 87514,7317 79510,1380804,6

Gospodarka

Olsztyn nocą
Fabryka opon Michelin

Do XIX wieku Olsztyn był miastem niewyróżniającym się pod względem rozwoju gospodarczego spośród innych miast Warmii[69]. Sytuacja zmieniła się w 2. połowie XIX w. W ciągu 30 lat liczba mieszkańców powiększyła się ponad czterokrotnie. Zlokalizowano tam garnizon wojskowy, Olsztyn stał się węzłem kolejowym i drogowym, utworzono rejencję oraz przyznano mu status miasta wydzielonego na prawach powiatu.

W końcu grudnia 2010 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Olsztynie obejmowała ok. 5863 mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 6,9% do aktywnych zawodowo[70].

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Olsztyn[71].

Przemysł

W końcu XIX w. miasto wyróżniało się dzięki dwóm fabrykom maszyn: Karla Roenscha (przy dzisiejszej ul. Partyzantów) oraz spółki Beyer i Thiel (przy dzisiejszej al. Niepodległości), a także fabryce zapałek Juliusza Landedorfa (przy obecnej al. Piłsudskiego). W 1914 funkcjonowało już ok. 60 zakładów przemysłowych, m.in.: 2 zakłady mleczarskie, 2 młyny, 3 drukarnie, fabryka musztardy, 4 browary, 7 tartaków, 9 fabryczek mebli, 7 cegielni, 2 kaflarnie, 3 fabryki wozów, wytwórnia batów, fabryka rękawiczek, fabryka koszów, 2 fabryki grzebieni, 7 pralni chemicznych i farbiarni.

Szybki wzrost gospodarczy Olsztyn przeżył również po II wojnie światowej, kiedy miasto stało się ośrodkiem administracyjnym Warmii i Mazur. Zlokalizowano tam przemysł dotąd nieistniejący na Warmii jak Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych (otwarte 1967), znacznie rozbudowano zakłady oparte na przetwórstwie płodów rolnych oraz przemysł drzewny.

Obecnie Olsztyn, obok Dębicy, jest głównym ośrodkiem przemysłu oponiarskiego (fabryka opon Michelin), drzewnego i meblarskiego – Mazur Comfort, Mebelplast, Mazurskie Meble Trading Sp. z o.o., spożywczego (mięsny, mleczarski, młynarski, browar) – Grupa Indykpol, Grupa Polmlek, Browar Kormoran, Chłodnia Olsztyn, odzieżowego – Wardom, Yakan, środków transportu Grupa DBK, materiałów budowlanych, poligraficznego – Olsztyńskie Zakłady Graficzne, Olsztyńskie Kopalnie Surowców Mineralnych.

Centra handlowe

Śródmieście – aleja Piłsudskiego

Transport

Olsztyński tramwaj Solaris Tramino

Komunikacja miejska

System komunikacji miejskiej w Olsztynie istnieje od 1907. W latach 1907–1965 w jego skład wchodziły linie tramwajowe, a w latach 1939–1971 również trolejbusowe.

Podstawą transportu publicznego w mieście jest 40 linii autobusowych (w tym 26 linii zwykłych, 5 linii dowozowych do tramwaju, 6 linii okresowych, 2 linie nocne oraz jedna linia zastępcza). Od 15 kwietnia zawieszono czasowo funkcjonowanie dwóch lini dowozowych, a od 1 stycznia 2021 dwóch okresowych oraz jednej zwykłej, wprowadzając całkowicie do odwołania linię zastępczą za jedną z linii tramwajowych[72]. Drugim środkiem komunikacji miejskiej jest reaktywowana trakcja tramwajowa funkcjonująca od 19 grudnia 2015 r. (3 linie normalne). W 2021 planowane jest rozpoczęcie rozbudowy trakcji tramwajowej[73].

Wszystkie linie koordynowane są przez Zarząd Dróg Zieleni i Transportu[74] w Olsztynie. Głównym przewoźnikiem na terenie miasta jest MPK Olsztyn, na stanie którego znajduje się 160 autobusów oraz 15 tramwajów (4 grudnia 2020)[75]. Część przejazdów realizuje też prywatne konsorcjum firm. Od 2016 r. oprócz zwykłych biletów papierowych do przejazdów środkami komunikacji miejskiej stosowana jest Olsztyńska Karta Miejska.

Transport drogowy

W 2006 w Olsztynie było 13 km powiatowych dróg publicznych o twardej nawierzchni ulepszonej i 170 km dróg publicznych o twardej nawierzchni, w tym 164 km posiadają nawierzchnie ulepszoną (31 grudnia 2006)[76].

Drogi przechodzące przez Olsztyn
DrogaTrasa
Droga krajowa nr 16Grudziądz – Olsztyn – Ogrodniki
Droga krajowa nr 51Olsztynek – Olsztyn – Bezledy
Droga krajowa nr 53Olsztyn – SzczytnoOstrołęka
Droga wojewódzka nr 527Olsztyn – PasłękDzierzgoń
Droga wojewódzka nr 598Olsztyn – Zgniłocha
Śródmieście – Kwadratowe rondo

Od 2019 Olsztyn posiada obwodnicę, która została podzielona na odcinki. Stan realizacji poszczególnych odcinków obwodnicy jest na etapie:

  • cz. obwodnicy południowej (10 km) w ciągu drogi krajowej nr 16 (od węzła Olsztyn Zachód do Olsztyn Południe) – zbudowana
  • cz. obwodnicy południowej (14,7 km) w ciągu drogi ekspresowej S51 oraz drogi ekspresowej S16 (od węzła Olsztyn Południe do Olsztyn Wschód) – zbudowana
  • cz. obwodnicy północno-wschodniej (11,1 km) w ciągu drogi krajowej nr 51 – planowana

Jednocześnie trwają prace lobbingowe na rzecz modernizacji dróg krajowych w regionie oraz nt. budowy na ich podłożu dróg ekspresowych. W zamierzeniu podejmowane są tematy budowy drogi ekspresowej S16 w okolicach Mrągowa i Ełku oraz drogi ekspresowej S51[77].

Transport kolejowy

Dawny budynek dworca głównego
Obecny kompleks budynków dworcowych: kolejowego (po lewej) i autobusowego (w centrum)

Pierwsza linia kolejowa przechodząca przez Olsztyn otwarta została w 1872. Wkrótce Olsztyn stał się węzłem kolejowym regionu.

Linie kolejowe przechodzące przez Olsztyn
LiniaTrasa
Linia 216Działdowo – Olsztyn Główny
Linia 219Olsztyn Główny – Ełk
Linia 220Olsztyn Główny – Bogaczewo
Linia 353Poznań WschódSkandawa

Miasto posiada pięć stacji kolejowych, w tym trzy kolejowe przystanki osobowe z funkcjonującymi dworcami oraz dwa nowe przystanki osobowe:

Trwają prace, których przedmiotem jest m.in. budowa dwóch kolejnych przystanków osobowych: Olsztyn Likusy (odbudowa dawnej mijanki, obejmująca 2 perony) oraz Olsztyn Redykajny (1 peron) oraz dobudowa drugiego peronu na przystanku Olsztyn Śródmieście[78]. Rozbudowa obecnych i budowa nowych przystanków kolejowych jest związana z planami utworzenia systemu kolei miejskiej i regionalnej. Z Olsztyna można dojechać „szynobusem” do Portu Lotniczego Olsztyn-Mazury; godziny odjazdów połączeń kolejowych są dostosowane do odlotów i przylotów samolotów z tego portu.

Transport lotniczy

W granicach administracyjnych Olsztyna funkcjonuje:

W styczniu 2016 roku został otwarty port lotniczy Olsztyn-Mazury, oddalony o około 55 km od centrum miasta. Port Lotniczy obsługuje za równo regularne, jak i czarterowe loty do kilku europejskich miast. Połączenia są obsługiwane m.in. przez tanie linie lotnicze (Wizzair i Ryanair), a także przez LOT, oraz przewoźników czarterowych.

Do lotniska można dojechać z Olsztyna m.in. szynobusem (czas dojazdu ok. 1 godz.) oraz przewoźnikiem autobusowym. Połączenia są dopasowane do godzin lotów.

Bezpieczeństwo publiczne

W Olsztynie znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[79].

Szpitale publiczne

Szpitale niepubliczne

  • Szpital Położniczy

W Olsztynie funkcjonuje Miejski Portal Bezpieczeństwa – Bezpieczny Olsztyn.

Oświata i nauka

Olsztyn jest największym ośrodkiem edukacyjnym województwa warmińsko-mazurskiego. W obszarze miasta obecnie funkcjonują[80]:

  • 43 przedszkola (w tym 14 niepublicznych)
  • 30 szkół podstawowych (w tym 3 niepubliczne)
  • 25 gimnazjów (w tym 1 niepubliczne)
  • 28 liceów ogólnokształcących (w tym 14 niepublicznych)
  • 1 liceum plastyczne
  • 11 techników (w tym 1 niepubliczne)
  • 8 branżowych szkół I stopnia (w tym 1 niepubliczna)
  • 47 szkoły policealne (w tym 37 niepublicznych)
  • 2 szkoły muzyczne (I i II stopnia)
  • 8 ośrodków dokształcania i doskonalenia zawodowego (w tym 7 niepublicznych)
  • 1 niepubliczne kolegium języków obcych
  • 6 ośrodków doskonalenia nauczycieli (w tym 4 niepubliczne)
  • 6 centrów kształcenia ustawicznego (w tym 4 niepubliczne)
  • 18 niepublicznych placówek kształcenia ustawicznego
  • 1 szkoła specjalna przysposabiająca do pracy
  • 1 niepubliczny ośrodek rehabilitacyjno-edukacyjno-wychowawczy
  • 3 niepubliczne placówki oświatowo-wychowawcze
  • 2 specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze dla dzieci
  • 5 poradni psychologiczno-pedagogicznych (w tym 1 niepubliczna)
  • 18 zespołów szkół i placówek

Uczelnie

Pierwszą uczelnią w mieście była utworzona 31 maja 1950 Wyższa Szkoła Rolnicza. 1 października 1969 WSR przemianowana została na Akademię Rolniczo-Techniczną. 1 września 1999 roku w wyniku połączenia Akademii Rolniczo-Technicznej, Wyższej Szkoły Pedagogicznej i Warmińskiego Instytutu Teologicznego powstał Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, który kształci ponad 18 tys. studentów na 16 wydziałach i 49 kierunkach oraz jest największą szkołą wyższą w regionie.

W Olsztynie jest 7 szkół wyższych:

W Olsztynie funkcjonują również Warmińsko-Mazurski Uniwersytet Trzeciego Wieku, Akademia Trzeciego Wieku przy Miejskim Ośrodku Kultury oraz Jarocka Akademia III Wieku.

Jednostki naukowo-badawcze

Oprócz szkół wyższych, działalność badawczo-naukową w Olsztynie prowadzą instytuty:

W przeszłości w mieście funkcjonowały również:

Kultura i sztuka

Muzea

Za czasów Prus Wschodnich muzealnictwo w Olsztynie nie miało warunków rozwoju. Pierwsze muzeum państwowe w Olsztynie powstało w 1921 w salach olsztyńskiego zamku, a zawarte w nim eksponaty głosiły zwycięstwa niemieckiego w plebiscycie z 1920[81].

Przeszłość miasta oraz przeszłość i współczesność otaczających go wsi były zbyt polskie, by mogły budzić zainteresowanie niemieckich kulurträgerów. Nie mógł tu zaś powstać społeczny, polski ruch muzealniczy, tego typu co w Łowickiem czy na Kurpiach, bo brakło indywidualności, które rozbudziły go i pokierowały nim, i brakowało funduszy.

Andrzej Wakar: Olsztyn: dzieje miasta. Olsztyn: Radio Wa-Ma, 1997, s. 168–169. ISBN 83-905634-0-1. (pol.)

Największą obecnie olsztyńską placówką muzealną jest Muzeum Warmii i Mazur, którego siedziba mieści się w Zamku Kapituły Warmińskiej. W jego zbiorach znajdują się m.in. pamiątki, dokumenty, ikonografie, obrazy i rzeźby rodem z tutejszego regionu. W Muzeum zlokalizowana jest stała wystawa kopernikowska, której eksponatem jest astronomiczna tablica doświadczalna wykonana własnoręcznie przez Mikołaja Kopernika w 1517.

Do muzeów w Olsztynie zalicza się także Dom „Gazety Olsztyńskiej”, którego siedzibą jest budynek, będący w czasach dwudziestolecia międzywojennego redakcją „Gazety Olsztyńskiej”, jedynej polskiej gazety na Warmii, ukazującej się od 1886. W stolicy województwa warmińsko-mazurskiego znajduje się także Muzeum Przyrody (w secesyjnym pałacyku przy ul. Metalowej) oraz muzeum zoologiczne UWM im. Janiny Wengris w dzielnicy akademickiej Kortowo. W hali widowiskowo-sportowej Urania znajdują się Muzeum Sportu im. Mariana Rapackiego oraz oddział wspomnianego muzeum przyrody. Najmłodszym muzeum jest otwarte w 2018 r. Muzeum Archidiecezji Warmińskiej.

Galerie

W Olsztynie funkcjonuje ok. 10 galerii sztuki. Jedną z nich jest Biuro Wystaw Artystycznych z siedzibą w olsztyńskim planetarium. Jest to największa, państwowa galeria sztuki w mieście. Powstała w 1958, początkowo jej siedzibą był olsztyński zamek, w 1973 przeniesiono ją w obecne miejsce. Wśród innych olsztyńskich galerii znajdują się m.in. Galeria Rynek (w starym ratuszu), Galeria Spichlerz MOK czy Art Deco.

Kina

Pierwszym kinem wędrownym, które zawitało do miasta było najprawdopodobniej Welt – Biographie (niem.), inż. Heinrich Schnellhase. Anons reklamowy umieszczony 26 listopada 1909 w Allensteiner Volksblatt, przytacza dwunastoletnią tradycję pokazów kinowych w mieście. Na jego podstawie przyjąć można, że pierwsza projekcja kinowa w Olsztynie odbyła się najprawdopodobniej w 1897[82]. 30 września i 1 października 1909, w sali hotelu Deutsches Haus gościł Edison-Welt-Theater Windorfa z Berlina-Weißensee[82].

Eksponaty w Muzeum Archidiecezji Warmińskiej

Pierwsze kina stacjonarne w Olsztynie powstawały jeszcze przed I wojną światową[82][83]:

  • Teatr obrazów świetlnych (niem. Lichtbild-Theater) – pierwszy stały teatr kinematografii w Olsztynie, utworzony w 1909, co upamiętnia anons w Allensteiner Volksblatt z dnia 16 listopada 1909;
  • Kino Luizy (niem. Luisen-Theater) przy Rynku nr 23 – obecnie w jego miejscu funkcjonuje kino „Awangarda”;
  • Metropol Theater (niem.) przy ul. Podgórnej (obecna ul. Staromiejska) – kino zniszczone podczas działań wojennych w 1945;
  • Lichtspielpalast (niem.) przy ul. Pieniężnego nr 12 – kino przemianowane w 1918 na Central-Theater (niem.), zlikwidowane po II wojnie światowej.

Kolejne obiekty kinowe w mieście powstały w okresie międzywojennym[83]:

  • kino Capitol przy ul. Klebarskiej (obecna al. Piłsudskiego) – kino utworzone w 1929, po zakończeniu II wojny światowej kino zastąpione nieistniejącym już kinem Odrodzenie;
  • kino utworzone w 1936 nakładem inwestycyjnym berlińskiej firmy UT-Lichtspiele przy ul. Pieniężnego 16 – działające do 2005 jako kino Polonia.

W połowie lat 90. XX wieku zamknięto kino Grunwald przy al. Wojska Polskiego. Kolejne zamknięcia placówek kinowych w Olsztynie odbyły się w 2005 i dotyczyły kina Kopernik przy ul. 1 maja oraz kina Polonia przy ul. Pieniężnego. Oba kina zamknięto w związku z budowanym multipleksem centrum filmowego „Helios” w „Alfa Centrum” przy al. Piłsudskiego[84].

Obecnie w mieście funkcjonują trzy kina: Helios, Awangarda 2 oraz Multikino. Ponadto istnieje również Dyskusyjny Klub Filmowy „ZA”, działający przy Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych[85].

Teatry

Amfiteatr im. Czesława Niemena

Największym olsztyńskim teatrem jest dramatyczny Teatr im. Stefana Jaracza, założony w 1925 jako Treudank, symbol wdzięczności mieszkańcom za głosowanie za pozostaniem w granicach Niemiec podczas plebiscytu w 1920. Placówka posiada obecnie trzy sceny, w tym jedną dużą na 480 miejsc. W Teatrze im. Stefana Jaracza odbywają się Olsztyńskie Spotkania Teatralne oraz Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Demoludy”. Teatr posiada status narodowej instytucji kultury[86]. Od 1998 działa w nim publiczne Studium Aktorskie. W Olsztynie mieści się także Olsztyński Teatr Lalek. Za datę jego powstania uznaje się 1953. Trzecim olsztyńskim teatrem jest założona w 1957 przez Tadeusza Ostaszkiewicza Pantomima Olsztyńska – teatr głuchych, zaliczany w latach 1971–1990 do grona renomowanych scen w kraju i Europie (od 1959 do 1989 prowadził ją Bohdan Głuszczak). W latach 90. Pantomima Olsztyńska straciła na znaczeniu, zaś od początku XXI wieku jej status ogranicza się do roli teatralnego koła zainteresowań przy Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych (d. WDK) w Olsztynie. 30 listopada 2009, po pokazie nieukończonego spektaklu „Nazwać chwilowe na zawsze” w reżyserii Ryszarda Piesaka, oficjalnie kończąc działalność przestała istnieć.

Muzyka

Edukacja muzyczna w Olsztynie odbywa się na bazie Państwowej Szkoły Muzycznej I i II stopnia im. Fryderyka Chopina, a także prywatnej Szkoły Muzycznej Yamaha.

W Olsztynie mieści się Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego. Początki działalności Filharmonii związane są z małą orkiestrą symfoniczną, powstałą w połowie lat 40. XX w. W 1972 zespół Orkiestry Symfonicznej otrzymał stałą siedzibę w Państwowej Szkole Muzycznej im. F. Chopina, wtedy też nadano jej status Państwowej Filharmonii im. F. Nowowiejskiego.

Olsztyn utożsamiany jest również jako ośrodek chóralistyki w północno-wschodniej Polsce.

Z Olsztyna wywodzi się kilka znanych zespołów muzycznych i wykonawców różnych nurtów i gatunków, m.in.: Afromental, Vader, Big Day, Czerwony Tulipan, Pro Musica Antiqua, Pro Musica, Pro forma, Olsztyński Chór Kameralny Collegium Musicum, Norbi, Kuśka Brothers, Kangaros, Mietek Folk, Harlem, Drop Shot, K.O.M.P, Kaczki z Nowej Paczki, Shannon, Horpyna, Tuhaj Bej, Dies Irae, Berkut, Enej, Transsexdisco, Romantycy Lekkich Obyczajów Los Vaticaneros, Medium, LIDO, Kookaburra, Skyscream, Wierni, Łydka Grubasa, The Ukrainian Folk, Akademicki Chór Bel Canto WSIiE TWP czy Chór Lekarzy: „Medici Pro Musica”.

Imprezy i festiwale

  • Kortowiada – olsztyńsko-polskie juwenalia. Jedna z niepowtarzalnych imprez odbywających się na kampusie UWM. Festiwal ma miejsce na przełomie maja. Słynie z tego, że studenci przez kilka najbliższych dni przejmują władze w mieście. Jedne z wielu darmowych juwenaliów w Polsce, podczas których odbywają się koncerty gwiazd na światowym poziomie.
  • Olsztyńskie Lato Artystyczne – to trzymiesięczny cykl imprez odbywających się w trakcie wakacji. Główną ich sceną jest olsztyński amfiteatr. Wśród imprez organizowanych w ramach Olsztyńskiego Lata Artystycznego są m.in. Dni Olsztyna, Olsztyńskie Koncerty Organowe, Staromiejskie Spotkania z Szantą, Olsztyński Festiwal Jazzowy.
  • Olsztyńskie Noce Bluesowe
  • Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe „Śpiewajmy Poezję” – spotkania Zamkowe odbywają się w mieście od 1974. Głównym punktem festiwalu jest konkurs młodych artystów poezji śpiewanej.
  • Olsztyn Green Festival – to nowy, zielony punkt na festiwalowej mapie Polski. Jest to pierwszy w Polsce festiwal muzyki i „zielonego” stylu życia. Odbywać się będzie na terenie zmodernizowanej plaży miejskiej nad jeziorem Krzywym. Festiwal odbywa się w połowie sierpnia i trwa dwa dni.
  • Grand Slam Olsztyn – elitarny turniej GRAND SLAM z cyklu World Tour.
  • Olsztyńskie Dni Nauki.

Planetarium i obserwatorium

Olsztyńskie Planetarium Astronomiczne otwarto 19 lutego 1973 – w pięćsetną rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika – przy dzisiejszej Alei Piłsudskiego. Jest to drugie co do wielkości planetarium w Polsce. Planetarium jest siedzibą Federacji Miast Kopernikowskich.

Obserwatorium Astronomiczne w Olsztynie otwarto 13 października 1979. Zlokalizowane zostało w zaadaptowanej wieży ciśnień, zbudowanej w 1897 na wzgórzu św. Andrzeja, najwyższym (143 m n.p.m.) wzniesieniu dawnego Olsztyna[87].

Przy bezchmurnej pogodzie obserwatorium prowadzi pokazy astronomiczne. Ponadto z tarasu budynku widoczna jest panorama miasta.

Inne organizacje i placówki kulturalne

Siedziba Miejskiego Ośrodka Kultury
  • Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych – samorządowa instytucja kultury, zajmująca się animowaniem, inspirowaniem i wspieraniem społecznej aktywności kulturalnej w województwie warmińsko-mazurskim
  • Miejski Ośrodek Kultury w Olsztynie – organizator wielu imprez i festiwali
  • Pałac Młodzieży w Olsztynie – placówka oświatowo-wychowawcza dla dzieci i młodzieży
  • Centrum Polsko-Francuskie Cotes-d’Armor – Warmia i Mazury – samorządowa instytucja kultury zajmująca się promowaniem języka i kultury francuskiej i bretońskiej, organizator imprez kulturalnych, koncertów, spotkań, wystaw i kursów językowych; największa biblioteka książek francuskojęzycznych w północno-wschodniej Polsce. www.cpf.olsztyn.pl

Media

Radio i telewizja

W 1969 uruchomiono Olsztyński Radiowo-Telewizyjny Ośrodek Nadawczy w Pieczewie z masztem radiowo-telewizyjnym[88] o wysokość 360 m (po podwyższaniach ok. 380 m), który jest najwyższym istniejącym obiektem budowlanym w Polsce. Uruchomiono wówczas także studio telewizyjne oraz przekaźnik, dzięki któremu jakość audycji uległa poprawie, ale zasięg w dalszym ciągu pozostawał niewystarczający (zaledwie do 70 km). Nie było w tym czasie jeszcze lokalnego programu telewizyjnego.

Od lutego 1993 do września 1994 w Olsztynie funkcjonowała telewizja „Copernicus”, retransmitująca program satelitarny „Polonia 1”. Program nadawano ze studia przy ul. Cichej. Ze względu na brak koncesji telewizja została zamknięta.

W roku 2000 uruchomiono przy ul. Radiowej olsztyńskie studio telewizyjne (Redakcja Terenowa Telewizji Polskiej). W roku 2002 przekształcono w Warmińsko-Mazurski Ośrodek TVP (TVP3). Od stycznia 2005 regionalny ośrodek stał się samodzielnym Oddziałem Telewizji Polskiej SA.

Stacje radiowe funkcjonujące na obszarze miasta:

Ośrodki telewizyjne nadające z Olsztyna:

Prasa

Siedziba redakcji dzisiejszej „Gazety Olsztyńskiej

Gazeta On-Line Olsztyn24 (olsztyn24.com) – internetowy dziennik o Olsztynie i powiecie olsztyńskim wydawany od 23 września 2017 roku przez ARI Olsztyn24

Religia

Wieże kościoła NSPJ o zachodzie słońca
Katedra ewangelicka pw. Chrystusa Zbawiciela

Buddyzm

Katolicyzm

Prawosławie

Protestantyzm

Restoracjonizm

  • Świadkowie Jehowy: 7 zborów: Jaroty (w tym grupa języka migowego), Pojezierze (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Dajtki, Nagórki, Północ, Zatorze (w tym grupa angielskojęzyczna) i Śródmieście[92].

Turystyka

Szlaki turystyczne

Ulica Staromiejska – w głębi Brama Wysoka

Olsztyn jest ośrodkiem turystycznym głównie ze względu na swoje położenie wśród jezior i lasów. Miasto położone jest na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego[93], polskiej części Drogi św. Jakuba, Szlaku Zamków Gotyckich, szlak turystyczny czerwony Szlaku Grunwaldzkim czy Szlaku Kopernikowskim[94][95][96]

Turystyka kajakowa

W sezonie letnim po Łynie odbywają się spływy kajakowe „Łyną przez Olsztyn”. Spływy rozpoczynają się pod zamkiem olsztyńskim. Trzykilometrowa trasa wiedzie przez malowniczy przełom Łyny w olsztyńskim Lesie Miejskim. Celem spływu jest rozlewisko, gdzie łączą się dwie rzeki – Łyna i Wadąg.

Zabytki

Bet Tahara (Dom Oczyszczenia) – zbudowany w 1913 roku według projektu architekta Ericha Mendelsohna

Do walorów rekreacyjno-turystycznych należy zaliczyć zabytki architektoniczne miasta[97]:

Do 10 listopada 1938 w mieście znajdowała się mauretańska synagoga z 1877. Była jednym z najbardziej charakterystycznych budynków w mieście ze względu na swoją unikalną, orientalną architekturę.

Sport

Oprócz typowych walorów rekreacyjno-turystycznych, miasto jest prężnie działającym ośrodkiem sportowym. W mieście działa kilkadziesiąt klubów sportowych. Najbardziej utytułowanymi i powszechnie rozpoznawanymi klubami na arenie ogólnokrajowej są Stomil Olsztyn (piłka nożna), AZS Olsztyn (piłka siatkowa), Traveland Olsztyn (piłka ręczna) oraz KKS Olsztyn (piłka koszykowa).

Olsztyn był również etapowym miastem kolarskiego wyścigu Tour de Pologne.

Dzięki posiadanej infrastrukturze sportowej, unikalnej lokalizacji wśród lasów i jezior oraz rozwiniętej bazie hotelowej, Olsztyn jest miejscem zgrupowań wielu kadr i reprezentacji sportowych.

Honorowi obywatele miasta

Honorowe obywatelstwo Olsztyna nadawane jest na podstawie uchwały osobom szczególnie zasłużonym dla Olsztyna, a także wybitnym osobistościom, jako wyraz najwyższego wyróżnienia i uznania Rady Miasta Olsztyn. Osoba wyróżniona otrzymuje Akt Nadania i Odznakę Honorowego Obywatelstwa Olsztyna.

Współpraca międzynarodowa

Miasta partnerskie

Miasta partnerskie
MiastoKrajData podpisania umowy
 Weifang Chiny18.11.2016[98][99]
 POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała Polska2005[100]
 Escut de Calp.svg Calp Hiszpaniamarzec 1989
 Blason de la ville de Châteauroux (36).svg Chateauroux Francja23 lutego 1991
 DEU Gelsenkirchen COA.svg Gelsenkirchen Niemcygrudzień 1992
 Kgd gerb.png Kaliningrad Rosja5 marca 1993
 Herb Lutsk.svg Łuck Ukraina19 grudnia 1997
 DEU Offenburg COA.svg Offenburg Niemcy19 marca 1999
 Osnabruck herb.svg Osnabrück Niemcy2009
 Richmond Stany Zjednoczone1995
 Rovaniemi.vaakuna.svg Rovaniemi Finlandia1976

Miasta współpracujące

Miasta partnerskie
MiastoKrajData podpisania umowy
 Sønderborg Dania1994
 Halmstad vapen.svg Halmstad Szwecjalistopad 2003
  Perugia Włochygrudzień 2004

Zobacz też

Przypisy

  1. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009. GUS.
  2. a b Olsztyn w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2021-08-17] (pol.).
  3. Por. np. Prawo Kanoniczne, nr 3–4/2010 wyd. UKSW, s. 9.
  4. Uchwała Nr XII/128/07 Rady Miasta Olsztyn z dnia 26 czerwca 2007 r. zmieniająca uchwałę w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Olsztyn (Dz. Urz. Województwa Warmińsko-Mazurskiego Nr 111, poz. 1563).
  5. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1965 r. w sprawie zmiany granic miasta Kielc w województwie kieleckim oraz miasta Olsztyna w województwie olsztyńskim. (Dz.U. z 1965 r. nr 54, poz. 333).
  6. Rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 6 lipca 1977 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: stołecznym warszawskim, bydgoskim, ciechanowskim, gorzowskim, jeleniogórskim, leszczyńskim, nowosądeckim, olsztyńskim, ostrołęckim, poznańskim, rzeszowskim, tarnobrzeskim, toruńskim i wałbrzyskim. (Dz.U. z 1977 r. nr 24, poz. 103).
  7. Zarządzenie Nr 31 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 13 września 1977 r. w sprawie szczegółowego określenia przebiegu granic niektórych miast w województwie olsztyńskim (Bartoszyce, Iława, Kętrzyn, Nidzica, Olsztyn Ostróda)(Dz. Urz. WRN w Olsztynie z 1977 r. Nr 7, poz. 42).
  8. Uchwała nr XXII/147/87 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z dnia 9 października 1987 r. w sprawie zmiany granic miasta Olsztyna. (M.P. z 1987 r. nr 33, poz. 290).
  9. Zarządzenie Nr 55 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 14 listopada 1987 r. w sprawie szczególnego określenia przebiegu granic miasta Olsztyna (Dz. Urz. Woj. Olsztyńskiego z 1987 r. Nr 13, poz. 185).
  10. Mamy nowego prezydenta. [dostęp 9 marca 2009].
  11. I stało się.... [dostęp 20 listopada 2008].
  12. Mirosław Sokolnicki, Olga Walnicka-Kucio: Zastępcy Prezydenta. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Olsztyna, 2019-02-25. [dostęp 2019-02-26].
  13. a b c Stanisław Achremczyk, Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, Wers, 2016, s. 7.
  14. Grzegorz Białuński, Robert Klimek, Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, Nasze Gady, 2013, s. 10.
  15. Muller 1835 ↓, s. 33.
  16. Wskazuje na to berło lub buława z poroża jelenia odkryte w 1938 r. na osiedlu Podgrodzie, zob. zabytek w Wirtualnym Muzeum Warmii i Mazur.
  17. Stanisław Achremczyk, Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, Wers, 2016, s. 7–13.
  18. Andrzej Kokowski, Goci: Od Skandzy do Campi Gothorum, Warszawa 2007, 175 i n.
  19. Andrzej Kokowski, Starożytna Polska, Warszawa 2005, s. 518.
  20. Andrzej Kokowski, Starożytna Polska, Warszawa 2005, s. 517–519.
  21. Prokopiusz z Cezarei Historia wojen, księga VI, rozdz. 15, w. 1-4, wyd. pol. Kraków 2015, tom II, s. 153–154.
  22. Andrzej Kokowski, Goci: Od Skandzy do Campi Gothorum, Warszawa 2007, s. 256, 285.
  23. Grzegorz Białuński, Robert Klimek, Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, Nasze Gady, 2013, s. 11–14.
  24. Zdzisław Skrok, Czy wikingowie stworzyli Polskę?, Warszawa: Iskry, 2013, s. 272.
  25. a b Grzegorz Białuński Pruskie związki terytorialno-osadnicze w dorzeczu środkowej Łyny w XIII wieku, Komunikaty Warmińsko-Mazurskie nr 1, 2004, s. 3–17.
  26. Wirtualna Polska Media S.A, Galindowie – tajemnicze pruskie plemię z Mazur, opinie.wp.pl, 7 maja 2015 [dostęp 2019-08-27] (pol.).
  27. Grzegorz Białuński, Robert Klimek, Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, Nasze Gady, 2013, s. 29–31.
  28. a b Stanisław Achremczyk, Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, Wers, 2016.
  29. Grzegorz Białuński, Robert Klimek, Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, Nasze Gady, 2013, s. 28–29.
  30. Grzegorz Białuński, Robert Klimek, Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, Nasze Gady, 2013.
  31. Grzegorz Białuński, Robert Klimek, Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, Nasze Gady, 2013, s. 10, 28.
  32. a b Hugo Bonk, Historia Olsztyna 1353–1772, Olsztyn: Pruthenia, 2016.
  33. Miasto ponownie lokowano 10 lat później w nowym miejscu, jako Barczewo.
  34. Chronicon seu Annales Wigandi Margurbensis, wyd. J. Voigt, E. Raczyński, Poznań 1842, s. 99.
  35. Prawdopodobnie syn Narymunta.
  36. Chronicon seu Annales Wigandi Margurbensis, wyd. J. Voigt, E. Raczyński, Poznań 1842, s. 101.
  37. Stanisław Achremczyk, Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, Wers, 2016, s. 41.
  38. a b Rzempołuch 2004 ↓, s. 27–31.
  39. Hugo Bonk, Historia Olsztyna 1353–1772, Olsztyn: Pruthenia, 2016, s. 88.
  40. Hugo Bonk, Historia Olsztyna 1353–1772, Olsztyn: Pruthenia, 2016, s. 119, 120.
  41. Archeolodzy odnaleźli skarb w ruinach olsztyńskiej baszty, wm.pl.
  42. Tablica astronomiczna Mikołaja Kopernika, strona Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.
  43. Otto Hupp Wappen und Siegel der deutschen Städte, Flecken und Dörfer.
  44. Aleksander Czechowski, Opis ziem zamieszkanych przez Polaków, Warszawa 1904.
  45. Wiesław Białkowski, Rokossowski – na ile Polak?, Alfa, 1999, s. 122–123, ISBN 83-7001-755-X.
  46. Franciszek Szlachcic, Gorzki smak władzy, Fakt, 1990, s. 85.
  47. Kazimierz Barcikowski, U szczytów władzy, Warszawa: Projekt, 1998, s. 219, ISBN 83-87168-20-3.
  48. a b c Położenie, układ miasta i warunki naturalne (pol.). Urząd Miasta Olsztyn, 2007-11-06. [dostęp 27 maja 2008].
  49. Zasoby wodne (pol.). Urząd Miasta Olsztyn, 2007-10-03. [dostęp 24 maja 2008].
  50. Uchwała NR XXII/318/16 Rady Miasta z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie Wykazu Kąpielisk na terenie Gminy Olsztyn. bip.olsztyn.eu. [dostęp 2016-05-08].
  51. a b Olsztyńska Zieleń (pol.). Urząd Miasta Olsztyn, 2007-10-03. [dostęp 24 maja 2008].
  52. Drzewo za drzewo (pol.). Urząd Miasta Olsztyn, 2008-03-18. [dostęp 27 maja 2008].
  53. Zarządzenie Ministra Leśnictwa z dnia 8 grudnia 1953 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody. (M.P. z 1953 r. nr 116, poz. 1511).
  54. a b Obwieszczenie Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 3 kwietnia 2001 r. w sprawie ogłoszenia wykazu rezerwatów przyrody utworzonych do dnia 31 grudnia 1998 r. (Dzi. Urz. Województwa Warmińsko-Mazurskiego z 2001 r. Nr 28, poz. 375).
  55. Zarządzenie Wojewody Olsztyńskiego z dnia 22 grudnia 1948 r. (Dz. Urz. Woj. olsztyńskiego, z 1948 r. (rok V), Nr 2 (58), poz. 3).
  56. Zarządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1957 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody. (M.P. z 1957 r. nr 41, poz. 267).
  57. Zarządzenie Ministra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych z dnia 23 grudnia 1986 r. w sprawie zniesienia ochrony obszarów uznanych za rezerwaty przyrody. (M.P. z 1987 r. nr 2, poz. 14).
  58. Rozporządzenie Nr 21 Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 14 kwietnia 2003 r. w sprawie wprowadzenia obszarów chronionego krajobrazu na terenie województwa warmińsko-mazurskiego. (Dzi. Urz. Województwa Warmińsko-Mazurskiego z 2003 r. Nr 52, poz. 725, ze zm.).
  59. Wykaz pomników przyrody Urzędu Wojewódzkiego z 2007 roku. [dostęp 2012-06-21].
  60. Jerzy Sikorski: Galopem przez stulecia: Olsztyn 1353–2003. red. i wybór il. Tomasz Śrutkowski. Olsztyn: Wers, 2003, s. 210. ISBN 83-919110-0-4.
  61. Urząd Miasta Olsztyn, RAPORT O STANIE MIASTA. Olsztyn 2005, s. 17. pdf (pl) [dostęp 11 maja 2008].
  62. a b Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), GUS, czerwiec 2011.
  63. GUS. Powierzchnia i ludność w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Ludność – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  64. GUS. Ruch naturalny ludności w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Ludność – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  65. GUS. Migracje wewnętrzne ludności na pobyt stały w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Ludność – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  66. GUS. Podstawowe informacje o bezrobotnych zarejestrowanych w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Praca, dochody ludności – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  67. Publiczna Służba Zatrudnienia. Liczba bezrobotnych oraz stopa bezrobocia. (stan na koniec marca 2008), Statystyki strukturalne. marzec 2008 rozmiar: 561 kB.. [dostęp: 28 października 2016] (pol.).
  68. Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  69. Olsztyn – Encyklopedia Warmii i Mazur, „Encyklopedia Warmii i Mazur”, 4.4 [dostęp 2018-01-24] (pol.).
  70. Stopa bezrobocia rejestrowanego. [dostęp 2011-10-20].
  71. M.P. z 1982 r. nr 25, poz. 234.
  72. Zmienia się rozkład jazdy komunikacji miejskiej w Olsztynie, gazetaolsztynska.pl [dostęp 2021-01-21] (pol.).
  73. Olsztyn: Zwrot ws. przetargu na rozbudowę tramwajów. Zwycięskie ZUE wykluczone, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-01-21] (pol.).
  74. aktualności, ZDZiT Olsztyn, 12 sierpnia 2020.
  75. https://mpkolsztyn.pl/site/page.php?id_menu=132.
  76. GUS. Drogi publiczne w 2006 r. (31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Inwestycje, środki trwałe, transport – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  77. Business Insider Polska, 20 Lip 20 18:03, 87 437, Kontrowersyjna „autostrada przez Mazury”. Kiedy pojedziemy trasą S16?, Business Insider, 20 lipca 2020 [dostęp 2021-01-21] (pol.).
  78. W Olsztynie powstaną nowe przystanki kolejowe, Transport Publiczny [dostęp 2019-01-04].
  79. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112 (pol.). uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
  80. Kuratorium Oświaty w Olsztynie, Adresy szkół. [dostęp 11 maja 2008].
  81. Andrzej Wakar: Olsztyn: dzieje miasta. Olsztyn: Radio Wa-Ma, 1997, s. 168–169. ISBN 83-905634-0-1. (pol.)
  82. a b c Rafał Bętkowski. Dziesiąta Muza w Olsztynie (cz. 1): Przegląd historii kin olsztyńskich. „Debata”. 9 (24), s. 38–44, wrzesień 2009. Olsztyn: Bogdan Bachmura, BAFF. [dostęp 6 października 2009]. 
  83. a b Andrzej Wakar: Olsztyn: dzieje miasta. Olsztyn: Radio Wa-Ma, 1997, s. 169. ISBN 83-905634-0-1. (pol.)
  84. KS: Jaka przyszłość kin w Olsztynie? (pol.). Stopklatka.pl, 6 maja 2005. [dostęp 7 czerwca 2008].
  85. Historia DKF „Za”. www.ceik.eu. [dostęp 6 października 2009].
  86. PAP: Olsztyn. Umowa ministra z Jaraczem podpisana. e-teatr.pl, 2005-09-09. [dostęp 24 maja 2008].
  87. Obserwatorium (pol.). Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne, aktualizacja 5 maja 2008. [dostęp 7 czerwca 2008].
  88. 53°45′13″N 20°30′57″E/53,753611 20,515833
  89. Oficjalna strona Buddyjskiego Związku Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu.
  90. „Golgota” w Olsztynie.
  91. Centrum Chrześcijańskie „Droga”.
  92. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-04].
  93. Szlak Kopernikowski cz. 3 (pol.). European Route of Brick Gothic. [dostęp 28 maja 2008].
  94. Marian Jurak: Szlak Kopernikowski cz. 1 (pol.). jezioro.com.pl. [dostęp 28 maja 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (14 sierpnia 2007)].
  95. PTTK Elbląg: Szlak Kopernikowski cz. 2 (pol.). jezioro.com.pl. [dostęp 28 maja 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (8 stycznia 2006)].
  96. PTTK Elbląg: Szlak Kopernikowski cz. 3 (pol.). jezioro.com.pl. [dostęp 28 maja 2008]. [zarchiwizowane z tego adresu (8 stycznia 2006)].
  97. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie. 2020-09-30. s. 119–133. [dostęp 2015-09-17].
  98. SK: Takiej sesji Rady Miasta w Olsztynie jeszcze nie było (pol.). Olsztyński portal internetowy z informacjami i wiadomościami imprezowymi. Sprawdź co się dzieje w Olsztynie i powiecie olsztyńskim, 2020-03-25. [dostęp 2020-03-26].
  99. Weifang (pol.). Portal turystyczny. [dostęp 2020-03-26].
  100. Miasta i regiony partnerskie: Olsztyn, Polska. Urząd Miejski w Bielsku-Białej. [dostęp 8 listopada 2009].

Bibliografia

  • J.E. Muller: Vollstandiges geographish, statistisch, topographisches Worterbuch preusischen Staates. Erfurt: J.E. Muller’sche Buchhandlung, 1835.
  • Olsztyn 1353–2003. praca zbiorowa pod red. Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego; [aut. oprac. Stanisław Achremczyk et al.]. Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych i Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, 2003, s. 651. ISBN 83-87643-38-6.
  • Olsztyn 1945–2005: kultura i nauka. praca zbiorowa pod red. Stanisława Achremczyka i Władysława Ogrodzińskiego; [aut. oprac. Stanisław Achremczyk et al.]. Olsztyn: Ośrodek Badań Naukowych i Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, 2006, s. 927. ISBN 83-87643-44-0. (pol.)
  • Rafał Bętkowski: Olsztyn jakiego nie znacie: obraz miasta na dawnej pocztówce. red. Tomasz Śrutowski. Olsztyn: Wers, 2003, s. 192. ISBN 83-919110-1-2.
  • Jan Chłosta, Ludzie Olsztyna, „Posłaniec Warmiński”, Olsztyn 2003, s. 145, ISBN 83-919372-3-2.???
  • Jan Chłosta: Słownik Warmii. Olsztyn: Littera, 2002, s. 462. ISBN 83-914158-5-6.
  • Bohdan Łukaszewicz: Olsztyn: 1945–1985: zapis czterdziestolecia. Olsztyn: Pojezierze, 1987, s. 513. ISBN 83-7002-283-9.
  • Bohdan Łukaszewicz: Olsztyn 1945–2005: raptularz miejski. Olsztyn: ElSet, 2006, s. 719. ISBN 83-89151-17-0.
  • Stanisław Piechocki: Czyściec zwany Kortau. Olsztyn: Książnica Polska, 1993, s. 153. ISBN 83-85702-02-4.
  • Stanisław Piechocki: Dzieje olsztyńskich ulic. Wyd. pierwsze. Olsztyn: Remix, 1994, s. 190. ISBN 83-900155-6-0.
  • Stanisław Piechocki: Dzieje olsztyńskich ulic. Wyd. rozszerzone i wzbogacone nowymi ilustracjami. Olsztyn: Remix, 2002, s. 295. ISBN 83-87031-12-7.
  • Andrzej Rzempołuch: Architektura i urbanistyka Olsztyna 1353–1953: od założenia miasta po odbudowę ze zniszczeń wojennych. fot. Grzegorz Kumorowicz. Olsztyn: Urząd Miasta Olsztyn i Remix, 2004. ISBN 83-921324-0-8.
  • Jerzy Sikorski: Galopem przez stulecia: Olsztyn 1353–2003. red. i wybór il. Tomasz Śrutkowski. Olsztyn: Wers, 2003, s. 219. ISBN 83-919110-0-4.
  • Andrzej Wakar: Olsztyn: dzieje miasta. Olsztyn: Radio Wa-Ma, 1997, s. 367. ISBN 83-905634-0-1. (pol.)
  • Andrzej Wakar: Olsztyn. praca zbiorowa, red. Maria Lossman. Wyd. pierwsze. T. 1: Olsztyn 1353–1945. Olsztyn: Pojezierze, 1971, s. 432. (pol.)
  • Andrzej Wakar: Kronika Olsztyna: 1945–1950. Wyd. pierwsze. Olsztyn: Pojezierze, 1972, s. 160. (pol.)

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Warmian-Masurian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Warmian-Masurian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 54.52 N
  • S: 53.07 N
  • W: 19.05 E
  • E: 22.95 E
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności
Wikimedia Community Logo.svg
Logo społeczności Wikimedia. Proszę zauważyć, że w przeciwieństwie do większości logotypów związanych z ruchem Wikimedia, to logo nie jest zarejestrowane jako znak towarowy.
POL Szlak czerwony.svg
Czerwony szlak turystyczny.
Flag of Finland.svg
Flaga Finlandii
Dom Burmistrza od Ratusza.jpg
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Dom Burmistrza w Olsztynie, widok od strony Starego Ratusza
SCA Olsztyn.svg
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pieczęć większa Olsztyna
Bitwa pod Olsztynem 1807.png
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 3.0
Plan bitwy pod Olsztynem (3-4 lutego 1807). Źródła: A. Michajłowski-Danilewski Opisanije wtoroj wojny Impieratora Aleksandra I s Napoleonom w 1806 i 1807 godu (1846), A. Morozow Ot Pułtuska do Prejssz-Ejłau (2019), J. Jasiński Napoleon w Olsztynie i okolicach (2003), J. F. Endersch Mapa Świętej Warmii (1755)
Łyna (Brzeziny).jpg
Autor: Serdelll, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Koryto rzeki Łyny, Olsztyn, os. Brzeziny.
Olsztyn-urania.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Umix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Olsztyn - Hala Urania
Gazeta Olsztyńska old 2.jpg
Autor: Serdelll, Licencja: CC BY 3.0
Dom Gazety Olsztyńskiej w Olsztynie
Herb kapituły warmińskiej.svg
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 3.0
Historyczny herb kapituły warmińskiej
Olsztyn-Teatr.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Umix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie
Widok Olsztyna z nowego ratusza w kierunku południowo zachodnim.jpg
Autor: PanSG, Licencja: CC BY-SA 4.0
Widok Olsztyna z nowego ratusza w kierunku południowo zachodnim
Scw.svg
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pieczęć mniejsza Kapituły Warmińskiej
Olsztyn nocą KOS.jpg
Autor: Mazaki, Licencja: CC BY 3.0
Olsztyn nocą, widok na Stare Miasto
3 most kladkowy 2.jpg
Autor: Park Linowy Hardcore, Licencja: CC BY-SA 3.0
Most kładkowy fot.2
Die Haupthalle der Bet Tahara in Olsztyn.jpg
Autor: Aniolek, Licencja: CC BY-SA 3.0
Innenansicht der Halle der Bet Tahara in Olsztyn nach der Restauration, 2012.
Allenstein1755.jpg
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Olsztyn i okolice na mapie z 1755 roku
Warmia historyczna.png
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 3.0
Mapa historyczna Warmii 1346-1772 (na podstawie "Mapy Świętej Warmii" z 1755 roku).
Grunwald Olsztyn.svg
Autor: J a1, Licencja: CC BY-SA 3.0
Banner of teutonic town Olsztyn in battle of Grunwald (1410)
Olsztyn- muzeum archidiecezji rzeźby.jpg
Autor: Maks Siegmund, Licencja: CC BY-SA 4.0
Olsztyn- muzeum archidiecezji rzeźby
Amfiteatr w Olsztynie KOS.jpg
Autor: Mazaki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment amfiteatru w Olsztynie
KP, Olsztyn, LO 1, ul. Mickiewicza (2).JPG
Autor: Stokrotka 11, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Olsztyn, ul. Adama Mickiewicza 6 - dawne gimnazjum męskie, obecnie liceum ogólnokształcące (zabytek nr A-2429)
POL Olsztyn Mazury Airport 09.JPG
Autor: Tadeusz Rudzki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Port lotniczy Olsztyn-Mazury.
Maszt olsztyn.jpg
Autor: User Rlelusz on pl.wikipedia, Licencja: CC-BY-SA-3.0
maszt radiowo-telewizyjny na Pieczewie w Olsztynie. Zrobione
KP, Olsztyn, Plac Konsulatu Polskiego 5.JPG
Autor: Stokrotka 11, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
kamienica (budynek dawnego Konsulatu Polskiego) pl. Konsulatu Polskiego 5, Miasto Olsztyn
Administrator Kapituły.jpg
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pieczęć administratora dóbr kapituły warmińskiej (XV/XVI w).
POL location map.svg
Autor: Hiuppo, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Location map of Poland
Olsztyn, Wysoka Brama..jpg
Autor: Archetyp, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Olsztyn, ul. Staromiejska 1 - Brama Miejska Wysoka, XIV w.
01970 Bügelfibeln aus dem Gräberfeld Tumiany, Kosewo.jpg
Bügelfibeln aus dem Gräberfeld Tumiany, Masurgermanische Kultur
Jezioro Kortowskie.JPG
Autor: S.Czachorowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Jezioro Kortowskie
KOS Olsztyn NSPJ.jpg
Autor: Mazaki, Licencja: CC BY-SA 4.0
kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa o zachodzie słońca.
Olsztyn-Niepodległości.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Umix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Olsztyn - Al. Niepodległości
Wappen Allenstein (Otto Hupp).png
old coat of arms of Allenstein, Eastern Prussia (today Olsztyn, Poland) until 1937
Grupa olsztyńska.png
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Zasięg grupy olsztyńskiej (VI-VII w.).
Allenstein Bahnhof.JPG
Olsztyn Główny, nieistniejący budynek dworca.
Kopernik w Olsztynie.jpg
Autor: Chez Eskay from Karlsruhe, Germany, Licencja: CC BY 2.0
Pomnik Mikołaja Kopernika przy wejściu na zamek w Olsztynie
Jezioro Zbik Kos.jpg
Autor: Mazaki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Malowniczo położone jezioro Żbik usytuowane w Olsztynie w dzielnicy Redykajny.
Halmstad vapen.svg
(c) Lokal_Profil, CC BY-SA 2.5
This coat of arms was drawn based on its blazon which – being a written description – is free from copyright. Any illustration conforming with the blazon of the arms is considered to be heraldically correct. Thus several different artistic interpretations of the same coat of arms can exist. The design officially used by the armiger is likely protected by copyright, in which case it cannot be used here.
Individual representations of a coat of arms, drawn from a blazon, may have a copyright belonging to the artist, but are not necessarily derivative works.
Zamek, skrzydło zachodnie..jpg
Autor: Archetyp, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Olsztyn, ul. Zamkowa 2 - zamek z podzamczem, XIV-XVII, XIX
UWM-bibgl.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Umix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Olsztyn Katedra.jpg
Olsztyn Katedra
UWM rektorat.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Umix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Olsztyn Las Miejski wykopaliska 2020.jpg
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Wykopaliska w Lesie Miejskim w Olsztynie
Olsztyn ul. Dąbrowszczaków 3, willa (siedziba MOK).jpg
Autor: image/photo was taken by Wikipedia and Wikimedia Commons user Ludwig Schneider.

I would appreciate being notified if you use my work outside Wikimedia.

Do not copy this image illegally by ignoring the terms of the license below, as it is not in the public domain. If you would like special permission to use, license, or purchase the image please contact me to negotiate terms.

When reusing, please credit me as: Ludwig Schneider / Wikimedia., Licencja: CC BY-SA 3.0
Ten plik powstał przy wsparciu finansowym Wikimedia Polska, w ramach realizacji Uchwały Zarządu nr UZ 2012-36. (Zgłoś swój projekt!)
Przystan Kortowo 001.jpg
Autor: Serdelll, Licencja: CC BY 3.0
Przystań na jeziorze Kortowskim.
Olsztyn teatr lalek.jpg
Teatr Lalek w Olsztnie
Olsztyn-centrum.jpg
Autor: Umix, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Aleja Piłsudskiego w Olsztynie
Olsztyn, ulica Staromiejska.jpg
Autor: Honza Groh (Jagro), Licencja: CC BY-SA 3.0
Olsztyn, ulica Staromiejska - w głębi Brama Wysoka
Olsztyn, 17.jpg
Autor: Honza Groh (Jagro), Licencja: CC BY-SA 3.0
Rynek, Olsztyn, gmina miejska, powiat olsztyński, Województwo warmińsko-mazurskie
Olsztyn-planetarium.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Umix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Planetarium w Olsztynie
Herb Lutsk.svg
Nowy herb miasta Łuck od 23.08.2007
Wiadekt Olsztyn 001.jpg
Autor: Serdelll, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Wiadukt kolejowy w przełomie Łyny w Olsztynie
Olsztyn new tramways (23).JPG
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Tramwaje olsztyńskie A.D. 2016.
Kortówka wiosną (2).JPG
Autor: S.Czachorowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Olsztyn Kortowo, rzeka Kortówka, kwiecień 2008
KOS Plac Jana Pawla II.JPG
Autor: Mazaki, Licencja: CC BY-SA 3.0
Plac Jana Pawła II w Olsztynie
Gazeta Olsztyńska.jpg
Autor: Umix, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Olsztyn, ul. Tracka 5 - Gazeta Olsztyńska (redakcja)
Osiedla olsztyna.svg
Autor: Sud00, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa osiedli Olsztyna.
Olsztyn-Michelin.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Umix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Olsztyn - fabryka opon Michelin
Olsztyn-obserwatorium.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Umix (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Olsztyn - Obserwatorium Astronomiczne
Olsztyn, stary ratusz..jpg
Autor: Archetyp, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Stary Ratusz, 1623, XVIII-XX ul. Stare Miasto 33, Olsztyn
Zamek, skrzydło zachodnie2..jpg
Autor: Archetyp, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Olsztyn, ul. Zamkowa 2 - zamek z podzamczem, XIV-XVII, XIX
OLSZTYN, AB. 139.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC BY-SA 4.0
Olsztyn. Dworce PKS i PKP.