Opatów

Opatów
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kolegiata w Opatowie
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 świętokrzyskie

Powiat

opatowski

Gmina

Opatów

Prawa miejskie

1282

Burmistrz

Grzegorz Gajewski
(od 2018)

Powierzchnia

9,36 km²

Populacja (31.12.2021)
• liczba ludności
• gęstość


6320[1][2]
675,2 os./km²

Strefa numeracyjna

(+48) 15

Kod pocztowy

27-500

Tablice rejestracyjne

TOP

Położenie na mapie gminy Opatów
Mapa konturowa gminy Opatów, w centrum znajduje się punkt z opisem „Opatów”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa konturowa województwa świętokrzyskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Opatów”
Położenie na mapie powiatu opatowskiego
Mapa konturowa powiatu opatowskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Opatów”
Ziemia50°48′18″N 21°25′29″E/50,805000 21,424722
TERC (TERYT)

2606044

SIMC

0980671

Urząd miejski
plac Obrońców Pokoju 34
27-500 Opatów
Strona internetowa
BIP

Opatówmiasto w województwie świętokrzyskim, siedziba powiatu opatowskiego i gminy miejsko-wiejskiej Opatów.

Miasto w dawnym województwie sandomierskim było własnością Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła (Sierotki) w latach 1576–1578[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. tarnobrzeskiego.

Według danych z 1 stycznia 2018 Opatów liczył 6516 mieszkańców[1]. Ich liczba na 31 grudnia 2021 to 6113[4].

Miasto położone jest w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej[5].

Położenie

Opatów położony jest na Wyżynie Sandomierskiej, na wzgórzach o wysokości od 200 do 300 m n.p.m. Nieopodal rozciągają się pasma Jeleniowskie i Iwaniskie Gór Świętokrzyskich. Przez miasto przepływa rzeka Opatówka, rozdzielając je na dwie części i przecinając głęboką doliną.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 9,36 km²[6].

Historia

Osada Żmigród - profil wału obronnego, pozostałości domostw i fragmenty naczyń XII/XIII w.

Żmigród opatowski (grodzisko)

Świadectwem najstarszej fazy zasiedlania żmigrodu są głównie fragmenty ceramiki z późnego neolitu oraz wczesnej epoki brązu, a także pozostałości kilku zniszczonych obiektów (jam?). Prawdopodobnie był to ośrodek grodowo-miejski powstały w ramach budowy struktury administracyjno-gospodarczej państwa pierwszych Piastów.

Początki osadnictwa na dzisiejszym terenie miasta są datowane na przełom X i XI wieków. Gród o nazwie Żmigród powstał zapewne pod koniec X lub w początkach XI w[7].

Pierwotnie grodzisko znajdowało się w północnej części obecnego miasta. Miało kształt cypla o podłożu lessowym, o powierzchni 1 hektara i zbudowane było na wysokim brzegu rzeki Opatówki noszącej dawniej nazwę Łukawy[8]. Funkcjonowało na wzgórzu wokół klasztoru bernardynów, gdzie archeolodzy odkryli ślady zabudowy miejskiej z XI–XIII w. Tam też zbudowano pierwszą świątynię miasta, kościół na planie rotundy romańskiej, prawdopodobnie pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny[9].

Średniowiecze

Pozostałości murów obronnych z bramą Warszawską
Pamiątka czynów Armii Krajowej
Romańska kolegiata pw. św. Marcina (XII w.)

Nowa nazwa „Opatów” po raz pierwszy pojawia się w dokumencie Kazimierza Sprawiedliwego z 1189 r. Istnieją przesłanki (m.in. wzmianka w kronice Jana Długosza), że w Opatowie była pierwsza polska komandoria templariuszy założona za czasów Henryka Sandomierskiego, który uczestniczył w krucjatach do Ziemi Świętej u boku rycerzy-zakonników. Pozostałością klasztoru templariuszy ma być rzekomo kolegiata św. Marcina.

Przyjmuje się, że ok. 1237 r. z nadania książęcego Henryka Brodatego Opatów wraz z kilkunastoma wsiami przeszedł na własność biskupów lubuskich. W 1282 r. biskupi uzyskali od księcia Leszka Czarnego przywilej umożliwiający nadanie wsiom i miastom prawa niemieckiego – dokument ten uznawany jest za akt tożsamy (choć zasadniczo różny od podobnych aktów z tego okresu) z nadaniem dla Opatowa prawa magdeburskiego – była to pierwsza lokacja na terenie grodziska (Żmigrodu), druga lokacja miała miejsce ok. 1328 r. i wiązała się z translacją na przeciwległy brzeg rzeki Opatówki.

Miasto zachowało obowiązek udzielania stacji[10]. Od XV w. do utraty niepodległości Opatów był miejscem sejmików dawnego województwa sandomierskiego. Także tutaj, w XV w. odbywały się roki sądu ziemskiego dla okolicznej szlachty[11].

Podczas najazdu Tatarów w 1502 r. został niemal całkowicie zniszczony. W 1514 r. dobra opatowskie kupił kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki. W tym czasie miasto zostało ufortyfikowane (z tego okresu zachowały się do dziś pozostałości murów miejskich z jedyną zachowaną bramą – Warszawską). Po śmierci Szydłowieckiego miasto było własnością kolejno: Tarnowskich, Ostrogskich, Lubomirskich, Potockich i Karskich i do 1864 r. pozostawało własnością prywatną.

Miasto w latach 1576–1578 było własnością ks. Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła (Sierotki)[3], szwagra Mikołaja Buczackiego-Tworowskiego.

W 1760 r. król August III Sas mianował Pejsaka Chaimowicza mieszkańca Opatowa, królewskim syndykiem do spraw żydowskich i jednym z faktorów warszawskiego dworu.

W XVIII w. Opatów stał się przystanią dla wielu Greków, którzy na ziemiach Królestwa Polskiego szukali schronienia przed prześladowaniami tureckimi. Uzyskali oni pozwolenie na zakładanie świątyń i odprawianie nabożeństw w obrządku bizantyjskim. Już w 1778 r. w mieście powstała prawosławna parafia pw. św. Mikołaja, która w 1837 r. została przeniesiona do Radomia.

Opatów (widok na kolegiatę) na litografii Juliana Ceglińskiego

W okresie powstania styczniowego, miasto było miejscem bitwy pomiędzy oddziałami II korpusu generała Józefa Hauke-Bosaka a Rosjanami. Opatów w czasie powstania styczniowego wielokrotnie przechodził z rąk do rąk. Oddziały gen. Bosaka zdobyły Opatów 25 listopada 1863 r. Poległ wtedy jedynie por. Tyszkiewicz. Zdobyto broń i amunicję. Drugie uderzenie 21 lutego 1864 r. nie było udane. Bitwa opatowska przeszła do historii jako największa, a zarazem ostatnia bitwa powstańcza.

W międzywojniu Opatów odwiedził Jarosław Iwaszkiewicz i opisał go w swoich Podróżach po Polsce. W wiosce Zochcin dwa kilometry od Opatowa urodził się pisarz Stanisław Czernik, którego imieniem nazwana jest biblioteka powiatowa. W innej pobliskiej wsi, Małoszycach urodził się Witold Gombrowicz, autor Ferdydurke. Popiersie pisarza znajduje się na skwerze w środku miasta.

II wojna światowa

W czasie II wojny światowej Opatów był terenem aktywnej działalności podziemnej. W nocy z 12 na 13 marca 1943 oddział „Jędrusiów” przy współudziale miejscowej partyzantki AK dokonał udanej akcji odbicia 82 więźniów z tutejszego więzienia. W okresie od sierpnia 1944 do 16 stycznia 1945 okupacyjnym burmistrzem Opatowa był Bruno Motschall[12].

W sierpniu 1944 r. w rejon Opatowa dotarła Armia Czerwona w ramach operacji lwowsko-sandomierskiej tocząc walki o powiększenie przyczółka baranowsko-sandomierskiego, jednak miasto zostało zdobyte przez Rosjan dopiero 16 stycznia 1945 r. w czasie ofensywy styczniowej[13].

W wyniku represji okupanta liczba mieszkańców Opatowa zmniejszyła się o 50%[14].

Okres powojenny

Po wojnie w mieście rozwinął się przemysł przetwórczy – spożywczy i włókienniczy. Wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe im. Mikołaja Kopernika, Miejski Dom Kultury. W 1964 roku w 20 lecie Polski Ludowej na rynku wzniesiono Pomnik Bohaterów Ziemi Opatowskiej a w 1965 roku przed budynkiem miejscowego liceum odsłonięto pomnik zamordowanych podczas okupacji nauczycieli[15].

Obecnie miasto straciło na znaczeniu. W ciągu dwóch dekad (1998-2018) liczba mieszkańców Opatowa zmniejszyła się o 12,6 procent[16].

Panorama Opatowa
Panorama Opatowa

Społeczność żydowska w Opatowie

Opatów był pierwszym miastem w województwie sandomierskim w którym osiedlili się Żydzi. Przywileje zostały im nadane w 1545 roku przez Hetmana Wielkiego Koronnego, Jana Tarnowskiego, który był ówczesnym starostą Sandomierza oraz właścicielem Opatowa.

Przed II wojną światową w Opatowie, który w języku jidysz nazywany był „Apt”, mieszkało 6 tys. Żydów. Prowadzili oni życie bardzo ukulturalnione i religijne. Jednym z najbardziej znanych mieszkańców Opatowa był rabin Avraham Yehoshua Heshel, który był kluczową postacią rozwoju ruchu Chasydów.

Podczas II wojny światowej w Opatowie powstało założone przez nazistów getto opatowskie, które znajdowało się w obszarze ulic Joselewicza, Zatylnej, Wąskiej oraz Starowałowej. W getcie przetrzymywano około 10 tys. Żydów. Miejsce zostało zniszczone podczas holocaustu, natomiast 8 tys. mieszkańców getta trafiło w październiku 1942 roku do obozu zagłady w Treblince, a kolejne 2 tys. wysłano do obozów pracy, z których nigdy nie wrócili[17].

Transport

Demografia

Według danych z 1 stycznia 2017 r. miasto miało ok. 6200 mieszkańców[18].

  • Piramida wieku mieszkańców Opatowa w 2014 roku[1].


Piramida wieku Opatow.png

Zabytki

Cmentarz z I wojny światowej

W mieście znajduje się wiele obiektów historycznych wpisanych na listę zabytków:

  • Układ urbanistyczny, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.527 z 16.05.1947 i z 8.05.1985)[19].
  • Kolegiata św. Marcina, świątynia w stylu romańskim pochodząca z II poł. XII w., w 2006 r. obchodząca 800-lecie nadania statusu kolegiaty; znajduje się w niej szereg unikatowych zabytków, np. odlany z brązu Lament Opatowski, przedstawiający rozpacz 41 mieszkańców Opatowa po śmierci Krzysztofa Szydłowieckiego, obok nagrobka kanclerza znajduje się także nagrobek jego córki, a także płyty nagrobne dwóch jego synów. Ponadto na ścianach kolegiaty, znajdują się malowidła przedstawiające sceny słynnych bitew – odsiecz wiedeńską, Psie Pole i Grunwald. Cenne są również XVIII-wieczne ławki i stalle, a także organy, dzieło sztuki organowej. Nr rej.: A.528/1-3 z 18.10.1956, z 21.06.1967 i z 16.06.1977[19].
  • Pozostałości murów miejskich wzniesionych przez kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego z jedyną zachowaną bramą – Warszawską; nr rej.: A.536/1-2 z 30.05.1972 i z 16.06.1977[19].
  • Barokowy klasztor oo. Bernardynów wzniesiony w XIV–XV w. na miejscu osady Żmigród. Wsławił się bohaterską obroną podczas wspomnianego najazdu Tatarów w XVI w. Wewnątrz szczególnie interesujący jest rokokowy ołtarz główny, iluzjonistyczne ołtarze boczne, wśród nich Tłocznia Mistyczna, oraz odnowione malowidła ścienne. Nr rej.: A.529/1-3 z 18.10.1956, z 21.06.1967 i z 16.06.1977[19].
  • Podziemia Opatowskie – system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie pod rynkiem starego miasta (Placem Obrońców Pokoju).
  • Dawna synagoga przy ul. Szerokiej, niedaleko rynku (obecnie nie istnieje).
  • Dom z podcieniami na Rynku z XVI w., zniszczony w czasie II wojny światowej i odbudowany po wojnie, obecnie urząd miasta (ratusz). Nr rej.: A.537 z 14.10.1949 i z 28.10.1971[19].
  • Kapliczka św. Jana Nepomucena z przełomu XVIII i XIX w. – drewniana, z krytym gontem namiotowym daszkiem, pod którym znajduje się figura świętego. Odnowiona w latach 90. XX w., a następnie w 2012 r.
Żydowskie Macewy
  • Symboliczna mogiła Ludwika Topór-Zwierzdowskiego, powstańca z 1863 r. (nr rej.: A.535 z 24.05.1993)[19].
  • Mogiła powstańców z 1863 r. (nr rej.: A.533 z 24.05.1993)[19].
  • Mogiła ks. Przybyłowskiego, powstańca z 1863 r. (nr rej.: A.534 z 24.05.1993)[19].
  • Cmentarz parafialny (nr rej.: A.530 z 17.06.1988)[19].
  • Cmentarz wojenny z I wojny światowej (nr rej.: A.531 z 16.05.1988)[19].
  • Lapidarium na terenie dawnego cmentarza żydowskiego, obecnie park miejski (nr rej.: A.532 z 22.04.1991)[19].


Podziemia Opatowskie pod rynkiem - system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie udostępnionych do zwiedzania.

Turystyka

Opatów – plan miasta

Przez Opatów przechodzi szlak turystyczny niebieski niebieski szlak turystyczny z Gołoszyc do wsi Dwikozy.

Opatów jest punktem początkowym szlaków rowerowych:

Sport

W mieście działa klub piłki nożnej, OKS Opatów, założony w 1925 roku.

Wspólnoty wyznaniowe

Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie: Słowacja Modrý KameňSłowacja

Zobacz też

Przypisy

  1. a b c Opatów w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. a b Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 107.
  4. https://www.bip.umopatow.pl/index.php?job=wiad&idg=5&id=881&x=25&y=760&z=&n_id=9812
  5. Mapa małopolskiej ziemi sandomierskiej. [dostęp 2007-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-05)].
  6. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  7. M. Florek, Żmij, Żmigród, Opatów. Tajemnicze początki średniowiecznego Opatowa [w:] „Studia nad rozwojem miasta Opatowa i powiatu opatowskiego”, t. 1, Kielce - Opatów 2013, ISBN 978-83-619-82-60-9, s. 26.
  8. Muzeum Geodezji – Kolejna witryna oparta na WordPressie, www.muzeumgeodezji.opatow.pl [dostęp 2019-07-05] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-30] (pol.).
  9. J. Wysocki, Wyniki badań archeologicznych na stanowisku nr 1 „Żmigród” w Opatowie w 2011 i 2012 r. [w:] „Studia nad rozwojem miasta Opatowa i powiatu opatowskiego”, pod red. R. Kubickiego, Kielce - Opatów 2013, s. 36 - 37.
  10. Tadeusz Brzeczkowski, Podatki zwyczajne w Polsce w XV wieku, w: Acta Universitatis Nicolai. Copernici, Historia XVIII — Nauki Humanistyczne”, z. 128, Toruń 1982, s. 58.
  11. M. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  12. Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874 - 1945:Rolf Jehke, Herdecke.Zuletzt geändert am 20. 8. 2009.
  13. Praca zbiorowa, Encyklopedia II wojny światowej. Warszawa 1975, s.400
  14. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 ISBN 83-217-2329-2 s. 209
  15. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 717
  16. "Piotr Kofta "Demograficzna przyszłość jest kobietą", Dziennik Gazeta Prawna nr 116/2020, str. A22
  17. Virtual Shtetl, World War II ghetto in Opatów, 2014.
  18. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2015, s. 102. ISSN 2083-3342. [dostęp 2015-12-03].
  19. a b c d e f g h i j k Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2021, s. 37–38 [dostęp 2015-12-03].
  20. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-16].

Bibliografia

  • Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia, Kielce 2004.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Świętokrzyskie Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Świętokrzyskie Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 51.4 N
  • S: 50.1N
  • W: 19.6 E
  • E: 22 E
Wikimedia Community Logo.svg
Logo społeczności Wikimedia. Proszę zauważyć, że w przeciwieństwie do większości logotypów związanych z ruchem Wikimedia, to logo nie jest zarejestrowane jako znak towarowy.
POL Szlak niebieski.svg
Niebieski szlak turystyczny.
Szlak rowerowy czerwony.svg
Czerwony szlak rowerowy
Szlak rowerowy zielony.svg
Zielony szlak rowerowy
Szlak rowerowy niebieski.svg
Niebieski szlak rowerowy
Szlak rowerowy czarny.svg
Czarny szlak rowerowy
Pamiątkowa tablica w Opatowie.JPG
Autor: Tomasz Zugaj, Licencja: CC BY-SA 4.0
Tablica upamiętniająca dokonania Armii Krajowej w Opatowie.
Opatów rynek podziemia 02.jpg
Autor: Agnieszka Kwiecień, Nova, Licencja: CC BY-SA 3.0
Podziemia opatowskie - podziemia pod rynkiem, pl. Obrońców Pokoju, w Opatowie, Polska. Jest to system dawnych piwnic kupieckich i składów miejskich, wydrążonych w lessie. Część piwnic obmurowano i udostępniono do zwiedzania, resztę zasypano.
Opatów rynek podziemia 01.jpg
Autor: Agnieszka Kwiecień, Nova, Licencja: CC BY-SA 3.0
Podziemia opatowskie pod rynkiem (pl. Obrońców Pokoju), Opatów, Polska. Jest to system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie. Część piwnic obmurowano i udostępniono do zwiedzania, resztę zasypano. Na zdjęciu piwnica z widocznymi, niezamurowanymi fragmentami oryginalnych ścian z lessu.
20180816 Kolegiata w Opatowie 1823 9031 DxO.jpg
Autor: Jakub Hałun, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kolegiata św. Marcina w Opatowie
Opatow klasztor.jpg
Autor: Krzysztof Kuba Wawrzosek (Kuba ads), Licencja: CC BY 2.5
Opatów Opatów - kościół i klasztor OO Bernardynów,
Opatów rynek podziemia 03.jpg
Autor: Agnieszka Kwiecień, Nova, Licencja: CC BY-SA 3.0
Podziemia opatowskie pod rynkiem, pl. Obrońców Pokoju, Opatów, Polska. Jest to system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie. Część piwnic obmurowano i udostępniono do zwiedzania, resztę zasypano.
Opatów Kolegiata św. Marcina (01).jpg
Autor: Lopcio, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Opatów, Kolegiata św. Marcina
Opatów rynek podziemia 05.jpg
Autor: Agnieszka Kwiecień, Nova, Licencja: CC BY-SA 3.0
Podziemia opatowskie pod rynkiem, pl. Obrońców Pokoju, Opatów, Polska. Jest to system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie. Część piwnic obmurowano i udostępniono do zwiedzania. Na zdjęciu wejście do systemu piwnic używane przez partyzantów podczas II wojny światowej.
Opatów - cmentarz wojenny - ZJ002.jpg
Autor: ZeroJeden, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Opatów - cmentarz wojenny z I wojny światowej, lata 1914-1918
Opatow2009 panorama.jpg
Autor: Yayek, Licencja: CC BY-SA 4.0
panorama miasta Opatów wraz z opisem widocznych ważniejszych miejsc
Macewy Żydowskie.jpg
Autor: Martin1525, Licencja: CC BY-SA 4.0
Opatów, ul. Kopernika - lapidarium, na terenie dawnego cmentarza żydowskiego, obecnie park miejski
Szlak rowerowy żółty.svg
Żółty szlak rowerowy
Opatów County location map02.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Opatów County with urbanized area highlighted. Geographic limits of the map:
  • N: 51.10 N
  • S: 50.66 N
  • W: 21.10 E
  • E: 21.86 E
Opatów Osada Żmigród wykopaliska.jpg
Autor: Agnieszka Kwiecień, Nova, Licencja: CC BY-SA 3.0
Badania archeologiczne prowadzone w 2011 r. przez Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie w miejscu dawnej osady Żmigród (skrzyżowanie ulic Bernardyńskiej i Klasztornej) w Opatowie, Polska. Odkryto m.in. profil wału obronnego, pozostałości domostw i fragmenty naczyń z okresu XII – XIII wieku.
Opatów rynek podziemia 06.jpg
Autor: Agnieszka Kwiecień, Nova, Licencja: CC BY-SA 3.0
Podziemia opatowskie pod rynkiem, pl. Obrońców Pokoju, Opatów, Polska. Jest to system dawnych piwnic kupieckich wydrążonych w lessie. Część piwnic obmurowano i udostępniono do zwiedzania.
Piramida wieku Opatow.png
Autor: Polskawliczbach, Licencja: CC BY-SA 2.5 pl
Piramida wieku mieszkańców Opatowa, 2014
Opatów (cropped).jpg
Opatów, widok na kolegiatę św. Marcina, litogr. dwubarwna ; kompoz. 16,3x22,7 cm, z napisami 17,3x22,7 cm
Opatow plan.svg
Autor: Krzysztof Kuba Wawrzosek (Kuba ads), Licencja: CC BY 2.5
Opatów - plam miasta,