Orzeł z gór

Orzeł z gór
The Mountain Eagle
Ilustracja
Gatunekdreszczowiec, melodramat
Rok produkcji1925–1926
Data premiery23 maja 1927[a]
Kraj produkcjiWielka Brytania, Niemcy
Językplansza tekstowa w języku angielskim
Czas trwania89 minut
ReżyseriaAlfred Hitchcock
ScenariuszEliot Stannard
Max Ferner[b]
Główne roleNita Naldi
Bernhard Goetzke
Malcolm Keen
John F. Hamilton
ZdjęciaGaetano di Ventimiglia
ScenografiaLudwig Reiber
Willy Reiber
ProdukcjaMichael Balcon
WytwórniaGainsborough Pictures
Münchener Lichtspielkunst AG
DystrybucjaWoolf & Freedman Film Service (GBR)
Artlee Independent Film (USA)

Orzeł z gór (tytuł oryg. The Mountain Eagle) – brytyjsko-niemiecki niemy dreszczowiec z elementami melodramatu z 1927 w reżyserii Alfreda Hitchcocka. Został zrealizowany na podstawie scenariusza Eliota Stannarda, który opracował go w oparciu o historię Charlesa Lapwortha. Akcja filmu rozgrywa się w górskim miasteczku w Kentucky. Pan Pettigrew (Bernhard Goetzke) zakochuje się bez wzajemności w nauczycielce Beatrice (Nita Naldi). Gdy kobieta odrzuca jego uczucia, mężczyzna postanawia się zemścić, rozpowszechniając fałszywe informacje na temat jej stylu życia. Dręczona przez miejscową społeczność Beatrice, zmuszona jest do ucieczki w góry.

Film otrzymał negatywne opinie ze strony producentów studia, wskutek czego jego oficjalna premiera odbyła się dopiero po sukcesie komercyjnym Lokatora w maju 1927. Nieprzychylne recenzje prasowe i oceny krytyków spowodowały, że Hitchcock wielokrotnie wyrażał ulgę z powodu zaginięcia filmu uważając go za „bardzo zły”. Mimo upływu dekad, Orzeł z gór jest wciąż poszukiwany, między innymi przez Brytyjski Instytut Filmowy (BFI).

Fabuła

Odtwórcy głównych ról: Nita Naldi i Malcolm Keen w scenie z filmu

Beatrice (Nita Naldi) jest nauczycielką w małej górskiej wiosce w Kentucky. Pewnego dnia kobieta naraża się na wrogość ze strony pana Pettigrewa (Bernhard Goetzke), miejscowego sędziego pokoju i właściciela sklepu, który uważa, że zachęca ona do zalotów jego niepełnosprawnego syna Edwarda (John F. Hamilton), uczęszczającego na wieczorowe nauczanie. Pettigrew, początkowo antagonistycznie nastawiony do Beatrice, z biegiem czasu zakochuje się w niej. Kiedy kobieta odrzuca jego uczucia, mężczyzna czuje się rozgoryczony i zaczyna głośno rozpowiadać o swawolnym trybie życia Beatrice. Rozgniewana społeczność doprowadza kobietę do ucieczki w góry, gdzie zostaje ona uratowana przez tajemniczego mężczyznę Johna „Fear o’ God” Fultona (Malcolm Keen), prowadzącego samotny tryb życia. Zabiera on nauczycielkę do swojej górskiej chaty[3][4].

Aby uspokoić lokalną społeczność i fałszywe oskarżenia wokół własnej osoby, Beatrice wychodzi za mąż za Fultona. Mężczyzna zapewnia ją, że da jej rozwód kiedy tylko zechce, lecz kobieta jest zadowolona z takiego obrotu spraw i wkrótce zakochuje się w nim naprawdę. Pettigrew – nie mogąc się z tym pogodzić – opracowuje intrygę. Gdy jego syn Edward znika, Fulton zostaje oskarżony o uprowadzenie. Osądzony trafia do więzienia, z którego ucieka po roku. Wraz z żoną i nowo narodzonym dzieckiem szuka schronienia w górach. Gdy dziecko Beatrice i Fultona zaczyna chorować, zdesperowany mężczyzna udaje się do lekarza w wiosce. Na miejscu spotyka Pettigrewa, z którym wdaje się w bójkę. Nagły powrót Edwarda, syna sędziego, kończy spór pomiędzy skonfliktowanymi mężczyznami[3][5].

Obsada

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[2][3][6]:

Produkcja

Scenariusz i przygotowania

Po umiarkowanych recenzjach zebranych za debiutancki film Ogród rozkoszy (1925), scenariusz do Orła z gór ponownie przygotował Eliot Stannard[4][7], który pracował nad nim jesienią 1925, opierając się na historii opisanej przez asystenta Michaela Balcona i dyrektora ds. wydawniczych w Gainsborough Pictures Charlesa Lapwortha pod tytułem Fear o’ God[8][9]. Zdaniem biografa Johna Russella Taylora Lapworth w swojej historii jako miejsce akcji opisał góry w Kentucky, lecz Balcon zdecydował się na Tyrol, ponieważ koproducentem filmu były Niemcy, a ponadto uważał, że widzowie nie dostrzegą żadnej różnicy między amerykańskim Kentucky a austriackim Tyrolem[8].

Alfred Hitchcock, mający już rozeznanie w sztuce montażu[7], został wysłany do Monachium, żeby poszukiwać odpowiednich plenerów do nagrywania[8]. Chcąc mieć stałą ekipę filmową, ponownie zatrudnił operatora Gaetano di Ventimiglię, który później dwukrotnie pracował z angielskim reżyserem[7]. Według Petera Ackroyda zamiłowanie Hitchcocka do otaczania się znajomymi twarzami mogło wynikać z jego ogólnej nerwowości[7].

Casting

Bernhard Goetzke jako J.P. Pettigrew w scenie z filmu

Do głównej roli żeńskiej zaangażowano Amerykankę Nitę Naldi, uchodzącą za jedną z największych gwiazd kina niemego[10], którą określano następczynią „egzotycznego wampaThedy Bary[11][12]. W większości filmografii Hitchcocka błędnie wymieniano jej udział w poprzednim filmie reżysera – Ogród rozkoszy[c][4][13][15]. Międzynarodowy rozgłos zyskała kreacją Doñy Sol w dramacie romantycznym Krew na piasku (1922, reż. Fred Niblo) u boku Rudolpha Valentino[9][16]. Jej wybór miał zapewnić filmowi odpowiednią dystrybucję w Stanach Zjednoczonych[4]. Jak wspominał po latach Hitchcock: „Podróżowała z ojcem, który wyglądał jak Earl Haig. Jej obcasy Louis SIV zaklinowały się na platformie. Pies na smyczy był długi i lśnił od szczotkowania. Pokojówka podążała za nią. To przypominało królewskość, której Niemcy nie widziały od pięciu lat. Ale myślałem o zwykłej Miss Kentucky w sukni bawełnianej i fartuchu. Musiałem stworzyć silną kobietę ze środkowo-zachodnich gór, która zamiast szminki posługiwała się pistoletem”[17]. Aktorka niechętnie zgadzała się na rezygnację z wysokich obcasów, długich paznokci, makijażu oraz uczesania. W opinii reżysera „Nita walczyła jak lwica, by zachować wygląd, który przyczynił się do jej sławy”[18]. Wraz z Almą Reville udała się do lokalnych sklepów, gdzie zakupiono fartuchy – bawełniane, a nie jedwabne – i zwykłe sukienki zamiast satynowych[18]. Za tydzień pracy Naldi otrzymywała wynagrodzenie w wysokości od 600 do 900 dolarów[19].

Jedynym niemieckim aktorem w obsadzie był Bernhard Goetzke, znany ze współpracy z reżyserem Fritzem Langiem, u którego wystąpił w takich produkcjach jak: ekspresjonistyczny tryptyk Zmęczona śmierć (1921), kryminał Doktor Mabuse (1922) i utrzymany w nurcie fantasy Nibelungi (1924)[20]. Orzeł z gór zapoczątkował także współpracę Malcolma Keena z Hitchcockiem. W późniejszym czasie aktor zagrał jeszcze w dwóch filmach reżysera – dreszczowcu kryminalnym Lokator (1927)[21] i melodramacie Człowiek z wyspy (1929)[22].

Realizacja

Ekipa filmowa i Alfred Hitchcock z Almą Reville (po prawej u dołu) w trakcie realizacji filmu Orzeł z gór
Obergurgl w Tyrolu, rejon, w którym nagrywano część ujęć plenerowych

Zdjęcia do Orła z gór rozpoczęły się jesienią 1925 w Emelka Studios na przedmieściach Monachium[7], a jako plenery wykorzystano między innymi gminę Sölden w Tyrolu[3] oraz alpejską dolinę Ötztal[7]. Część ujęć nagrano w październiku w Obergurgl po tym, jak pocztówkę z tego miasta Hitchcock dostrzegł w jednym ze sklepów z pamiątkami w Monachium[17][23]. Wbrew panującym opiniom, nie znaleziono żadnych dowodów świadczących o tym, że film był nagrywany w Stanach Zjednoczonych[11][24]. Góry znajdujące się w Kentucky były imitowane przez austriackie Alpy[d][24]. Pojawiały się także informacje, jakoby prace nad filmem odbywały się w Paryżu[11]. Wewnętrzne ujęcia realizowano w monachijskim Orbis-Studio, gdzie scenograf Willy Reiber, autor londyńskich dekoracji do Ogrodu rozkoszy, zaprojektował i wybudował replikę górskiej wioski[18].

Realizacja filmu była problematyczna, głównie z uwagi na panujące złe warunki pogodowe[7] i obfite opady śniegu, które znacząco utrudniały prace na planie. W trakcie nagrywania Hitchcock doznał ataku mdłości[25] i choroby wysokościowej[7], wskutek czego, według Donalda Spoto, reżyser zmuszony był powrócić z Obergurgl w Alpach Ötztalskich[e][25]. Gdy ekipa przebywała w Obergurgl, miasteczko w ciągu jednej nocy zostało zasypane przez śnieg. Wtedy też ekipa przeniosła się do Umhausen. Kiedy wszystko było przygotowane do nagrywania, śnieg ponownie pokrzyżował plany nagraniowe. Po czterech dniach oczekiwania na polepszenie warunków pogodowych, Hitchcock wynajął czterech ludzi z miejscowej straży pożarnej, którzy za pomocą sikawek podjęli się zadania usunięcia zalegającego śniegu[17][18][24]. W trakcie prac porządkowych ucierpiał jeden z dachów pobliskiego domu, który uległ zawaleniu. Lokalny burmistrz zażądał odszkodowania w wysokości jednego szylinga, lecz Hitchcock wręczył poszkodowanej kobiecie dwa szylingi na pokrycie prac remontowych[24].

W trakcie nagrywana sceny, w której bohaterka kreowana przez Naldi czyści karabin należący do jej męża Fultona, aktorka w wyniku wyczerpania zemdlała. Jak relacjonował Hitchcock: „Scena szła naprawdę dobrze, kiedy przekręciła pistolet w stronę okna, zobaczyłem, że się chwieje z boku na bok, porusza w górę i w dół. Kręciła się w kółko. Potem, bez żadnego słowa, Nita pochyliła się na bok i upadła na oślep. Podłoga była bardzo twarda. Została zbudowana na fundamencie z kamieni osadzonych w cemencie. Zanim kamera przestała kręcić, odzyskała przytomność. Podniosła się i chciała grać dalej, jednak zdecydowaliśmy się na zrobienie przerwy w tym dniu”[17].

Według współczesnych źródeł cała ekipa filmowa miała nieprzyjemne relacje z lokalnymi mieszkańcami; Hitchcock przyznawał później, że jego dolegliwości zdrowotne powodowane były wrażliwością na gardłowe dźwięki dialektu tyrolskiego (choć reżyser mówił po niemiecku, nie rozumiał lokalnego języka)[24]. Zdaniem Ackroyda Hitchcock w wyniku frustracji miał krzyczeć w stronę gór: „Niechbym nareszcie mógł się zwrócić do kogoś po angielsku!”[f][7]. Praca wśród ludzi nie mówiących ojczystym językiem reżysera uniemożliwiała mu realizowanie w pełni tego, co zamierzał i ograniczała swobodę działania[25].

Z uwagi na problemy ze scenariuszem, który ciągle był zmieniany, i inne opóźnienia, okres zdjęciowy zakończył się w styczniu 1926, a nie jak pierwotnie zakładano, w święta 1925[18]. Po zakończeniu produkcji, Hitchcock wraz z ekipą powrócił statkiem rejsowym do Londynu[26], gdzie pracowano nad montażem filmu[g]. Reżyser wyrażał zadowolenie z gry aktorskiej Naldi, która w jego opinii była „wspaniała”[27].

Odbiór

Premiera kinowa i recenzje

Premierowy pokaz Orła z gór miał miejsce w Berlinie w maju 1926[28]. Projekcja filmu dla kierownictwa studia i prasy odbyła się w październiku tego samego roku[1], lecz z uwagi na liczne krytyczne opinie odłożono go na półkę[29]. 7 stycznia 1927 wyświetlany był w Passage Bioscoop w Amsterdamie w ramach tamtejszego Niemieckiego Festiwalu Filmowego[30]. Z uwagi na niskie przychody w box offisie, decyzją C.M. Woolfa, Ogród rozkoszy (1925) i Orła z gór wycofano z kin[31]. Premiera filmu w Wielkiej Brytanii odbyła się 23 maja 1927[1], po sukcesie komercyjnym Lokatora (1927)[32][33]. Pojawiają się rozbieżności dotyczące długości trwania Orła z gór. Na seansach w Londynie taśma mierzyła 7,503 stopy, podczas gdy w Stanach Zjednoczonych 5,302 stopy[28].

Film Hitchcocka, dystrybuowany przez Woolf & Freedman Film Service, zebrał mieszane recenzje ze strony krytyków, co nie przełożyło się na sukces kasowy i komercyjny[29]. Magazyn branżowy „The Bioscope” napisał, że „mimo zręcznego, a momentami błyskotliwego kierunku, historia ma atmosferę nierzeczywistości. Bernhard Goetzke daje świetny występ, Malcolm Keen jest godny podziwu, a Nita Naldi odnosi znaczący sukces. Wiele postaci dalszego planu jest świetnie prezentowanych i umiejętnie reżyserowanych. Są niezwykłe efekty świetlne i doskonałe zdjęcia Gaetano di Ventimiglia”[34]. „Kinematograph Weekly” ocenił, że „całość była chaotyczna i mało przekonująca”[7], chwaląc jednocześnie „całkiem pomysłową” reżyserię Hitchcocka oraz grę aktorską. „Bernhard Goetzke jest naprawdę bardzo dobry jako Pettigrew, a z jego ekspresji można nieomal wyczytać ciąg myśli. Malcolm Keen także świetnie gra Johna Fultona, a Nita Naldi jest całkiem dobra, ale niezbyt sympatyczna jako Beatrice. Z kolei John Hamilton jest rzetelny w małej kreacji kalekiego Edwarda Pettigrewa”[35]. Według „Nottingham Evening PostOrzeł z gór jest „dramatyczną opowieścią o nieprzejednanym wyznaniu prostych górali – oko za oko”. Autor recenzji wyraził pochlebną opinię występu Nity Naldi, podkreślając zmianę wizerunku aktorki[36]. „Surrey Mirror and Country Post” napisał, że jest to „wielka, dramatyczna opowieść o miłości i nienawiści prostych górali”[37]. Z kolei niemieccy krytycy pomijali rolę Nity Naldi, o której pisali jedynie, że jest Amerykanką i wystąpiła w dramacie biblijnym Dziesięcioro przykazań (1923, reż. Cecil B. DeMille)[19]. Hitchcock był przekonany, że po rozczarowującym przyjęciu Ogrodu rozkoszy i Orła z gór, jego kariera reżyserska wkrótce się skończy[38].

Zdaniem Ackroyda film rozczarowywał[7]. Ukazywał on takie motywy, jak molestowanie, bezprawne uwięzienie i zepsucie moralne[39]. Według Leonarda J. Leffa Orzeł z gór „nie wywarł dobrego wrażenia ani na dystrybutorze, ani na opinii publicznej”[40]. Joseph Garncarz, wykładowca na wydziale kultury mediów i teatru Uniwersytetu Kolońskiego, podsumował przyjęcie filmu w Niemczech: „Filmy Hitchcocka były niepopularne wśród niemieckiej publiczności, ponieważ były «zbyt angielskie» w swej mentalności i obsadzie. Jednak większość niemieckich krytyków wysoko ceniła produkcje Hitchcocka, ponieważ uważali je za artystycznie interesujące i stylistycznie zainspirowane niemiecką tradycją filmową. Wszystkim niemieckim krytykom bardzo nie podobało się użycie napisów, które wyraźnie nie pasowały do aspiracji niemieckiego kina artystycznego”[41]. Podobnie jak inne wczesne produkcje reżysera, film krytykowany był między innymi za brak realizmu[34]. Po latach Hitchcock uważał Orła z gór za zwykły melodramat, który należałoby skazać na zapomnienie. W jego opinii był on „okropny” i „bardzo zły”[12][27]. Wyrażał także zadowolenie z powodu niezachowania się żadnych kopii[42].

Dalsze losy filmu

„Spośród wszystkich najbardziej «poszukiwanych» i brakujących filmów, Orzeł z gór jest jedynym zaginionym obrazem Hitchcocka jako reżysera, a więc jest czymś w rodzaju Świętego Graala dla historyków filmowych.”
Brytyjski Instytut Filmowy[11]

Wszystkie taśmy Orła z gór zaginęły jeszcze pod koniec lat 20. XX wieku i w efekcie jest to jedyny film fabularny w reżyserii Hitchcocka, który współcześnie uznaje się za zaginiony[h][7][42]. Niektórzy sądzili, że kopie mogły ulec zniszczeniu z powodu wysoce łatwopalnego podłoża taśmy filmowej (nitroceluloza)[24]. Sześć ocalałych fotosów z filmu zaprezentowano w książce z 1966, którą napisał François Truffaut[4]. Od tej pory odnaleziono więcej fotografii, z których wiele zamieszczono w książce autorstwa Dana Auilera[35]. Johannes Köck, pełniący funkcję kierownika tyrolskiej komisji filmowej CineTirol, od czasu obchodów setnej rocznicy urodzin reżysera (1999), jest aktywnie zaangażowany w poszukiwanie filmu. „Gdziekolwiek jestem na świecie i rozmawiam z ludźmi z branży filmowej, zawsze apeluję do nich, aby poszli i zajrzeli do swoich piwnic, na strych i jeśli coś znajdą, niech dzwonią do mnie o każdej porze dnia i nocy” – wspominał[24]. Köck udał się do Los Angeles, gdzie odnalazł notesy Hitchcocka, w których reżyser szczegółowo opisał swoją wyczerpującą podróż z Monachium do Obergurgl, najpierw pociągiem, potem konno i wózkiem, a na końcu pieszo[24]. Orzeł z gór znajduje się na szczycie listy „najbardziej poszukiwanych filmów świata” sporządzonej przez CineTirol[24].

W 2012 w archiwum należącym do jednego z przyjaciół Hitchcocka odnaleziono 24 fotografie pochodzące nie z samego filmu, lecz z planu dokumentującego prace nad nim[43]. Zdjęcia wystawiono na licytacji w Los Angeles, gdzie zostały sprzedane za 6 tys. dolarów[24]. Na przestrzeni dekad powstało wiele teorii na temat tego, gdzie taśmy mogą być przechowywane. Wymieniano między innymi Nową Zelandię, która w latach 20. XX wieku była ostatnim celem globalnej dystrybucji filmowej, oraz Rosję, do której film mógł trafić jako łup wojenny[24].

Orzeł z gór jest także poszukiwany przez Brytyjski Instytut Filmowy (BFI), dla którego jego odnalezienie jest jednym z priorytetów[11][44].

Uwagi

  1. Jest to data brytyjskiej premiery filmu[1].
  2. Ferner był dramatopisarzem, który opracował niemiecką wersję scenariusza[2].
  3. W jednym z wywiadów reżyser przyznał, że rolę tubylczej dziewczyny zagrała kelnerka z hotelu w Alassio, zatrudniona w charakterze zastępczyni, ponieważ niemiecka aktorka nie mogła wejść do wody ze względu na miesiączkę[13][14].
  4. Recenzenci i historycy wydają się niepewni co do dokładnej lokalizacji. „The Bioscope” napisał, że „miejscowość nie jest podana, chociaż wioska, w której toczy się akcja, jest oczywiście kontynentalna”[11].
  5. Według biografa Hitchcocka od dzieciństwa męczyły wymioty, których przyczyną – jak twierdził reżyser – była klaustrofobia społeczna i zamiłowanie do łakomstwa[25].
  6. Według źródeł wszelkie niedogodności na planie rekompensowała butelka Cointreau, kilka butelek whisky i cytryn, z których przygotowywano ulubioną lemoniadę Hitchcocka[24].
  7. Według Ackroyda rejs powrotny miał miejsce w okresie wigilii, a pogoda była sztormowa. Hitchcock na statku oświadczył się Almie Reville[26], która przyznawała: „Byłam zbyt chora, żeby podnieść głowę z poduszki, ale nie na tyle, żebym nie mogła przytaknąć”[27].
  8. Pomijając nigdy nieukończony film Numer trzynasty (1922)[11].

Przypisy

  1. a b c Strauss 2004 ↓, s. 26.
  2. a b McGilligan 2005 ↓, s. 942.
  3. a b c d Sloan 1995 ↓, s. 49.
  4. a b c d e Yacowar 2010 ↓, s. 18.
  5. Yacowar 2010 ↓, s. 18–19.
  6. Spoto 2000 ↓, s. 608; Truffaut 2005 ↓, s. 333.
  7. a b c d e f g h i j k l Ackroyd 2017 ↓, s. 42.
  8. a b c Taylor 1980 ↓, s. 72–74.
  9. a b McGilligan 2005 ↓, s. 96.
  10. Brookhouse 2002 ↓, s. 63–64.
  11. a b c d e f g The Mountain Eagle (ang.). Brytyjski Instytut Filmowy. [dostęp 2018-09-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-05-25)].
  12. a b Truffaut 2005 ↓, s. 42.
  13. a b McGilligan 2005 ↓, s. 941–942.
  14. Truffaut 2005 ↓, s. 38–39.
  15. Spoto 2000 ↓, s. 105.
  16. Spoto 2000 ↓, s. 106.
  17. a b c d Alfred Hitchcock. Life Among the Stars. „News Chronicle”, 15 marca 1928. OCLC 12483245. 
  18. a b c d e McGilligan 2005 ↓, s. 97.
  19. a b Brookhouse 2002 ↓, s. 64.
  20. Brookhouse 2002 ↓, s. 63.
  21. Sloan 1995 ↓, s. 50.
  22. Sloan 1995 ↓, s. 69.
  23. McGilligan 2005 ↓, s. 96–97.
  24. a b c d e f g h i j k l Kate Connolly. Austrian Village Holds Out Hope for Lost Hitchcock Film. „The Guardian”. ISSN 0261-3077 (ang.). [dostęp 2018-09-24]. [zarchiwizowane z adresu 2013-08-19]. 
  25. a b c d Spoto 2000 ↓, s. 109.
  26. a b Ackroyd 2017 ↓, s. 43.
  27. a b c McGilligan 2005 ↓, s. 98.
  28. a b J.L. Kuhns. Hitchcock’s The Mountain Eagle. „Hitchcock Annual”, s. 31–108, 1998. ISSN 1062-5518. 
  29. a b Gene D. Phillips: Alfred Hitchcock. Twayne Publishers, 1984, s. 32–33. ISBN 978-0-8057-9293-5. (ang.)
  30. Passage Bioscoop. „Het Vaderland”, s. 4, 6 stycznia 1927. OCLC 643270060. 
  31. Spoto 2000 ↓, s. 115–116.
  32. Spoto 2000 ↓, s. 120.
  33. Thomas Leitch: The Encyclopedia of Alfred Hitchcock. Facts on File, 2002, s. 184. ISBN 978-0-8160-4387-3. (ang.)
  34. a b Yacowar 2010 ↓, s. 19.
  35. a b Charles Barr: English Hitchcock. Cameron & Hollis, 1999, s. 217. ISBN 978-0906506134. (ang.)
  36. Local Amusements. „Nottingham Evening Post”, 12 lipca 1927. ISSN 2044-3331. 
  37. East Grinstead. „Surrey Mirror and Country Post”, 17 stycznia 1927. ISSN 1755-6597. 
  38. Gene Adair: Alfred Hitchcock: Filming Our Fears. Oxford University Press, 2002, s. 29. ISBN 978-0195119671. (ang.)
  39. Paul Duncan: Alfred Hitchcock: Architect of Anxiety, 1899–1980. Taschen, 2003, s. 26. ISBN 978-3-8228-1591-5. (ang.)
  40. Leonard J. Leff: Hitchcock and Selznick: The Rich and Strange Collaboration of Alfred Hitchcock and David O. Selznick in Hollywood. University of California Press, 1999, s. 10. ISBN 978-0-520-21781-2. (ang.)
  41. Brookhouse 2002 ↓, s. 73.
  42. a b Michael Haley: The Alfred Hitchcock Album. Prentice-Hall, 1981, s. 163. ISBN 978-0-13-021451-5. (ang.)
  43. Jack Malvern. ‘Lost Film’ Stills Found. „The Times”, s. 13, 10 listopada 2012. ISSN 0140-0460. 
  44. Maev Kennedy. BFI Launches Hunt for Missing Hitchcock Movie. „The Guardian”. ISSN 0261-3077 (ang.). [dostęp 2018-09-24]. [zarchiwizowane z adresu 2018-09-24]. 

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

The Mountain Eagle still.jpg
Malcolm Keen still of the 1927 film The Mountain Eagle, director: Alfred Hitchcock
The Mountain Eagle1 still.jpg
Still of the 1926/1927 silent film The Mountain Eagle, director: Alfred Hitchcock
Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
Alfred Hitchcock Publicity Photo 1976.jpg
Alfred Hitchcock Publicity Photo 1976
Obergurgl from the south.jpg
(c) I, RobertG, CC-BY-SA-3.0
Obergurgl (below) and Hochgurgl (above) looking north.
Alfred Hitchcock The Mountain Eagle Publicity Still.jpg
Publicity Still of the 1926/1927 silent film The Mountain Eagle, director: Alfred Hitchcock
Naldi Malcolm still.jpg
Nita Naldi & Malcolm Keen still of the 1927 film The Mountain Eagle, director: Alfred Hitchcock