Oset

Oset
Ilustracja
Oset zwisły
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

astropodobne

Rząd

astrowce

Rodzina

astrowate

Podrodzina

Carduoideae

Rodzaj

oset

Nazwa systematyczna
Carduus L.
Sp. Pl. 820. 1 Mai 1753
Typ nomenklatoryczny

Carduus nutans L.[3]

Synonimy
  • Clavena DC.
  • Clomium Adans.
  • Onopyxus Bubani
  • Orthocentron Cass.
  • Polycantha Hill
  • Pternix Hill[4]

Oset (Carduus L.) – rodzaj roślin z rodziny astrowatych. Obejmuje 92 gatunki[4]. Zasięg rodzaju obejmuje Europę, Azję i Afrykę, z czego 5 rośnie naturalnie w Polsce. Przedstawiciele rodzaju rozprzestrzenieni zostali także na innych kontynentach, także w Polsce rosną dwa gatunki obce zadomowione i cztery przejściowo dziczejące.

Znaczenie ekonomiczne roślin jest opisywane jako zasadniczo niekorzystne, ponieważ liczne gatunki rosną jako chwasty w uprawach ogrodowych i polowych, na plantacjach i pastwiskach[5]. Kwiatostany ostu zwisłego C. nutans zmacerowane w wodzie przez kilka godzin używano dla przyśpieszenia zsiadania się mleka i przy wyrobie sera. Pozbawione kolców łodygi, młode liście i dna koszyczków są jadalne. Zebrane wiosną, obrane łodygi ostu łopianowatego C. personata opisywane są jako jedno z najsmaczniejszych warzyw rosnących dziko w Europie Środkowej[6].

W języku potocznym nazwa „oset” jest stosowana także dla podobnych morfologicznie roślin należących do innych rodzajów.

Rozmieszczenie geograficzne

Oset łopianowaty

Zasięg rodzaju obejmuje niemal całą Europę (bez Islandii) i Azję (bez części północno-wschodniej i południowo-wschodniej)[4], a poza tym północną Afrykę i góry w strefie międzyzwrotnikowej tego kontynentu. Najbardziej zróżnicowany jest w basenie Morza Śródziemnego[5][7]. W Europie rośnie 48 gatunków[7].

Rośliny introdukowane z tego rodzaju występują w Ameryce Północnej (do szczególnie problematycznych w Stanach Zjednoczonych należy oset nastroszony C. acanthoides i oset włoski C. pycnocephalus)[7], w Ameryce Południowej, południowej Afryce, w Australii i na subkontynencie indyjskim[4].

Gatunki rodzime we florze Polski[8]

Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga według bazy taksonomicznej The Plants of the World (jeśli jest inna)

  • oset łopianowaty Carduus personata (L.) Jacq.
  • oset kędzierzawy Carduus crispus L.
  • oset klapowany Carduus ×lobulatus Borbás
  • oset pagórkowy Carduus collinus Waldst. & Kit.
  • oset siny Carduus glaucus Baumg.Carduus defloratus subsp. glaucus (Rchb.f.) Nyman
Gatunki introdukowane – zadomowione i przejściowo dziczejące w Polsce[8]
  • oset haczykowaty Carduus hamulosus Ehrh.efemerofit
  • oset nastroszony Carduus acanthoides L.antropofit zadomowiony
  • oset wielkogłówkowy Carduus macrocephalus Desf. – efemerofit
  • oset wąskokwiatowy Carduus tenuiflorus Curtis – efemerofit
  • oset włoski Carduus pycnocephalus L. – efemerofit
  • oset zwisły Carduus nutans L. – antropofit zadomowiony

Morfologia

Oset pagórkowy
Oset zwisły
Pokrój
Rośliny roczne, dwuletnie i rzadziej byliny osiągające do 2 m, rzadko do 4 m wysokości[9]. Pędy wzniesione, słabiej lub mocniej rozgałęzione, zwykle mniej lub bardziej owłosione, rzadko nagie, zawsze kolczaste, łodyga kolczasto oskrzydlona[9].
Liście
Skrętoległe, kolczaste (wyjątkiem o liściach bez kolców jest oset łopianowaty[5]), z nasadami zbiegającymi wzdłuż łodygi (dlatego jest ona oskrzydlona)[10]. Blaszka niepodzielona lub pierzastodzielna[10].
Kwiaty
Zebrane w koszyczki tworzące się pojedynczo na szczytach pędów lub po kilka do 20 w gęstych skupieniach lub luźnych baldachogronach[9]. Okrywa koszyczków kulistawa do walcowatej[9], okryta licznymi, dachówkowato ułożonymi, lancetowatymi listkami, zwykle kolczasto zakończonymi[10]. Dno kwiatostanu pokryte szczecinkowatymi plewinkami. Wszystkie kwiaty jednakowe, obupłciowe, o koronie rurkowatej, głęboko podzielonej (łatki równowąskie[9]), purpurowej, czasem czerwonawej lub fioletowej. Pręciki o nitkach wolnych i owłosionych. Szyjka słupka na szczycie rozwidlona[10].
Owoce
Niełupki nagie, odwrotniejajowate[10][5], na szczycie z drobnym, 5-łatkowym elajosomem (brak u ostu zwisłego[5]) oraz wieloszeregowym puchem kielichowym złożonym z nierozgałęzionych i szorstkich włosków[10].

Systematyka

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny astrowatych Asteraceae, w jej obrębie klasyfikowany do podrodziny Carduoideae, plemienia Cardueae i podplemienia Carduinae[11].

Wykaz gatunków[4]
  • Carduus acanthocephalus C.A.Mey.
  • Carduus acanthoides L.oset nastroszony
  • Carduus acicularis Bertol.
  • Carduus adpressus C.A.Mey.
  • Carduus affinis Guss.
  • Carduus afromontanus R.E.Fr.
  • Carduus amanus Rech.f.
  • Carduus angusticeps H.Lindb.
  • Carduus arabicus Jacq. ex Murray
  • Carduus × aragonensis Devesa & Talavera
  • Carduus argentatus L.
  • Carduus argyroa Biv.
  • Carduus × arvaticus Font Quer & Rothm.
  • Carduus asturicus Franco
  • Carduus × atacinus (Arènes) B.Bock
  • Carduus aurosicus Vill.
  • Carduus axillaris Gaudin
  • Carduus baeocephalus Webb
  • Carduus ballii Hook.f.
  • Carduus × bergadensis Sennen
  • Carduus bourgaei Kazmi
  • Carduus bourgeanus Boiss. & Reut.
  • Carduus broteroi Welw. ex Cout.
  • Carduus × brunneri Döll
  • Carduus budaianus Jáv.
  • Carduus × camplonensis Devesa & Talavera
  • Carduus candicans Waldst. & Kit.
  • Carduus × cantabricus Devesa & Talavera
  • Carduus carduelis (L.) Gren.
  • Carduus carlinoides Gouan
  • Carduus carpetanus Boiss. & Reut.
  • Carduus cephalanthus Viv.
  • Carduus chevallieri Barratte ex Chevall.
  • Carduus chrysacanthus Ten.
  • Carduus clavulatus Link
  • Carduus collinus Waldst. & Kit.oset pagórkowy
  • Carduus corymbosus Ten.
  • Carduus crispus L.oset kędzierzawy
  • Carduus dahuricus (Arènes) Kazmi
  • Carduus defloratus L.oset bezkwiatowy
  • Carduus edelbergii Rech.f.
  • Carduus × estivali Arènes
  • Carduus × fallax Borbás
  • Carduus fasciculiflorus Viv.
  • Carduus fissurae
  • Carduus getulus Pomel
  • Carduus × gillotii Rouy
  • Carduus × grassensis Briq. & Cavill.
  • Carduus × grenieri Sch.Bip. ex Nyman
  • Carduus hamulosus Ehrh.
  • Carduus hazslinszkyanus Budai
  • Carduus hohenackeri Kazmi
  • Carduus ibicensis (Devesa & Talavera) Rosselló & N.Torres
  • Carduus × intercedens Hausskn.
  • Carduus × ipe Boros
  • Carduus × jordanii Arènes
  • Carduus keniensis R.E.Fr.
  • Carduus kerneri Simonk.
  • Carduus kirghisicus Sultanova
  • Carduus kumaunensis (Arènes) Kazmi
  • Carduus lanuginosus Willd.
  • Carduus leptacanthus Fresen.
  • Carduus × leptocephalus Peterm.
  • Carduus leptocladus Durieu
  • Carduus litigiosus Nocca & Balb.
  • Carduus × lobulatus Borbásoset klapowany
  • Carduus lusitanicus Rouy
  • Carduus macracanthus Kazmi
  • Carduus macrocephalus Desf.oset wielkogłówkowy
  • Carduus malyi Greuter
  • Carduus maroccanus (Arènes) Kazmi
  • Carduus martinezii Pau
  • Carduus membranaceus Lojac.
  • Carduus meonanthus Hoffmanns. & Link
  • Carduus × meratii Arènes
  • Carduus millefolius R.E.Fr.
  • Carduus × mixtus Corb.
  • Carduus modestii Tamamsch.
  • Carduus × montis-majoris Teyber
  • Carduus × moritzii Brügger
  • Carduus myriacanthus Salzm. ex DC.
  • Carduus nawaschini Bordz.
  • Carduus nervosus K.Koch
  • Carduus nigrescens Vill.
  • Carduus numidicus Coss. & Durieu
  • Carduus nutans L.oset zwisły
  • Carduus nyassanus R.E.Fr.
  • Carduus olympicus Boiss.
  • Carduus onopordioides Fisch. ex M.Bieb.
  • Carduus × orthocephalus Wallr.
  • Carduus peisonis Teyber
  • Carduus personata (L.) Jacq.oset łopianowaty
  • Carduus poliochrus Trautv.
  • Carduus × puechii H.J.Coste
  • Carduus pumilus D.Don
  • Carduus × pycnocephaloformis Arènes
  • Carduus pycnocephalus L.oset włoski
  • Carduus quercifolius F.K.Mey.
  • Carduus ramosissimus Pancic
  • Carduus rechingerianus Kazmi
  • Carduus rivasgodayanus Devesa & Talavera
  • Carduus ruwenzoriensis S.Moore
  • Carduus santacreui (Devesa & Talavera) Devesa
  • Carduus schimperi Sch.Bip.
  • Carduus × schulzeanus Ruhmer
  • Carduus seminudus M.Bieb.
  • Carduus × sepincola Hausskn.
  • Carduus × septentrionalis Devesa & Talavera
  • Carduus silvarum R.E.Fr.
  • Carduus solteszii Budai
  • Carduus spachianus Durieu
  • Carduus squarrosus DC. ex Lowe
  • Carduus × stangii H.Buek
  • Carduus tenuiflorus Curtisoset wąskokwiatowy
  • Carduus × theriotii Rouy
  • Carduus thracicus (Velen.) Hayek
  • Carduus tmoleus Boiss.
  • Carduus transcaspicus Gand.
  • Carduus × turocensis Margittai
  • Carduus uncinatus M.Bieb.
  • Carduus × veronensis Arènes
  • Carduus × vigoi Mateo
  • Carduus volutarioides Reyes-Bet.
  • Carduus × weizensis Hayek

Symbolika i nazewnictwo

Nazwa „oset” w polskim nazewnictwie potocznym używana jest do różnych kolczastych roślin, nie tylko z rodzaju Carduus, ale także ostrożeń, dziewięćsił czy popłoch. Ze względu na rozpowszechnienie, najbardziej prawdopodobne jest, że w literaturze nienaukowej nazwą tą opisany jest ostrożeń polny. Również w literaturze naukowej odwołującej się do nazewnictwa potocznego (np. z zakresu ziołolecznictwa) stosowanie tej nazwy i utożsamianie z rodzajem Carduus może być mylące. Przykładowo, zapisy o jadalnym oście z dużym prawdopodobieństwem dotyczą ostrożnia łąkowego lub warzywnego[12].

Przypisy

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
  3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].
  4. a b c d e Carduus L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-05-14].
  5. a b c d e K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. VIII. Flowering Plants. Dicotyledons. Asterales. Berlin, Heidelberg: Springer, 2007, s. 76. ISBN 978-3-540-31050-1.
  6. Łukasz Łuczaj, Dzikie rośliny jadalne Polski: przewodnik survivalowy, wyd. 2, Krosno: Wydawnictwo "Chemigrafia", 2004, ISBN 83-904633-6-9, OCLC 71833163.
  7. a b c David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 164. ISBN 978-1-107-11502-6.
  8. a b Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 49, ISBN 978-83-62975-45-7.
  9. a b c d e David J. Keil: Carduus Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-05-14].
  10. a b c d e f Bogumił Pawłowski, Jasiewicz Adam (red.): Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. XII. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1971, s. 357-358.
  11. Genus Carduus L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-05-14].
  12. Łukasz Łuczaj. Problemy taksonomiczne w polskich badaniach etnobotanicznych. „Lud”. 92, s. 43-64, 2008 (pol.). 

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Carduus personata (L.) (7592237754).jpg
Autor: Udo Schmidt from Deutschland, Licencja: CC BY-SA 2.0
Berg-Distel, Asteraceae, Deutschland, Bayern, Oberstdorf, Stillachtal Photo: U.Schmidt, 11.VI.2012
Carduus acanthoides TK 2021-07-04 1.jpg
Autor: T. Kebert, Licencja: CC BY-SA 4.0
Carduus acanthoides, Beroun district, Czechia
Carduus nutans sl1.jpg
Autor: Stefan.lefnaer, Licencja: CC BY-SA 4.0
Habitus

Taxonym: Carduus nutans ss Fischer et al. EfÖLS 2008 ISBN 978-3-85474-187-9
Location: Neue Donau, district Korneuburg, Lower Austria - ca. 160 m a.s.l.

Habitat: slope
Illustration Carduus nutans0 white.jpg
Carduus nutans; Original book source: Prof. Dr. Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany
Carduus crispus RF.jpg
Autor: Robert Flogaus-Faust, Licencja: CC BY 4.0
welted thistle (Carduus crispus) between Pfaffenlochberg and Büchsenberg, Kaiserstuhl, Germany
Carduus collinus 1.jpg
Autor: Franz Xaver, Licencja: CC BY-SA 3.0
Carduus collinus, Korbblütler (Asteraceae) - Slowenien/Slovenija/Slovenia: Primorska, Podgorje