Pałac

Ruiny pałacu minojskiego w Knossos na Krecie
Pałac Sprawiedliwości w Brukseli (2009)

Pałac (st.czes. palác, z wł. palazzo, z łac. palātium, Palātium, Palatyn[1][2]) – reprezentacyjna budowla mieszkalna pozbawiona cech obronnych[3], rezydencja władcy, wielkopańska lub patrycjuszowska; od XIX w. także okazały budynek użyteczności publicznej, zwłaszcza siedziba władz lub instytucji państwowych[4][5]. Ze względu na funkcje i położenie wyróżnia się pałace: wiejskie, miejskie, myśliwskie i letnie[6].

Starożytność

W starożytności we wszystkich kręgach kulturowych wznoszono budowle typu pałacowego, np.:

W starożytnej Grecji ten typ budowli wykształcił się stosunkowo późno, w okresie hellenistycznym. Także w starożytnym Rzymie (np. na Palatynie, łac. Mons Palatinus) i Bizancjum powstawały okazałe budowle pałacowe.

Średniowiecze

W średniowiecznej Europie budowle typu pałacowego występują jedynie w kręgu kultury bizantyjskiej i muzułmańskiej, funkcje reprezentacyjno-rezydencjonalne pełniły głównie zamki. W okresie przedromańskim i romańskim w Polsce wznoszono pałace książęce zwane palatium[6]. We Włoszech od XV w. wykształca się pałac miejski (np. pałac Strozzich we Florencji). Architektura tych budowli sprowadzała się do prostej bryły, najczęściej o trzech kondygnacjach i wewnętrznym czworobocznym dziedzińcu arkadowym[6].

Renesans

Intensywny rozwój architektury pałacowej nastąpił w okresie renesansu, głównie we Włoszech (Wenecja, Florencja, Rzym). Za formę przejściową można uznać palazzo in fortezza – ufortyfikowaną budowlę o wyraźnych cechach reprezentacyjno-rezydencjonalnych (przykłady: zamek w Łańcucie, zamek w Podhorcach, zamek w Rzeszowie, Krzyżtopór). W całej Europie przyjął się typ florenckiego renesansowego pałacu miejskiego (3-kondygnacyjna budowla z wewnętrznym czworobocznym dziedzińcem krużgankowym, elewacje boniowane lub podzielone gzymsami, czy też opilastrowane). Z czasem wzbogacano artykulację elewacji podziałami, zwiększano liczbę otworów, różnicując wysokość kondygnacji i ich program (piano nobile, mezzanino). Poza miastem wznoszono letnie pałace podmiejskie (willa).

Barok

Rozkwit architektury pałacowej w okresie baroku zawdzięcza się realizacjom francuskim. Największą popularność uzyskał typ pałacu entre cour et jardin, charakteryzujący się ścisłą osią symetrii i wielką skalą. Główny korpus pałacu posiadał najczęściej ryzalit akcentujący oś symetrii całego założenia z przylegającymi prostopadle do niego skrzydłami, między którymi powstawał reprezentacyjny dziedziniec zwany cour d'honneur. Po przeciwnej stronie pałacu znajdował się ogród, lub park[6]. Pałace miejskie miały często korpus główny przylegający do ulicy. W Polsce rozwinął się typ pałacu z alkierzami w narożach.

Klasycyzm

W okresie klasycystycznym schemat założenia bywał upraszczany przez zredukowanie skrzydeł, które zastępowały wolno stojące oficyny.

Zobacz też

Przypisy

  1. Bańkowski A., Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 2, L–P, Warszawa 2000, s. 489. ​ISBN 83-01-13017-2
  2. Palast, [w:] Meyers Konversations-Lexikon, tom 12, Bibliographisches Institut, Lipsk 1885–1892, s. 618. (niem.)
  3. Pevsner N., Fleming J., Honour H., Encyklopedia architektury, Warszawa 1997, s. 267.
  4. Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Krystyna Kubalska-Sulkiewicz (red.), Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 1996, s. 298, ISBN 83-01-11785-0, OCLC 69367176.
  5. Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 115. ISBN 83-85001-89-1.
  6. a b c d Romuald Łuczyński: Zamki, dwory i pałace w Sudetach. Legnica: Stowarzyszenie „Wspólnota Akademicka”, 2008, s. 6. ISBN 978-83-89102-63-8.

Media użyte na tej stronie

2016 Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim 02.jpg
Autor: Jacek Halicki, Licencja: CC BY 3.0
Kamieniec Ząbkowicki, zamek, 2 poł. XIX
2016 Pałac w Wojanowie 3.jpg
Autor: Jacek Halicki, Licencja: CC BY 3.0
Wojanów, pałac (dec. zamek), 2 poł. XVII, 1 poł. XIX
Warszawa - Wilanów Palace.jpg
Autor: Marcin Białek, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Ta panorama została stworzona za pomocą Autostitch (Panoramy mogą różnić się od rzeczywistego widoku tego miejsca).
Palais de Justice from Hilton.jpg
Autor: Martin Mycielski (Stansfield), Licencja: CC BY-SA 3.0
The Brussels Palace of Justice in 2009, viewed from The Hotel Brussels.
Knossos - 08.jpg
Autor: Lapplaender, Licencja: CC BY-SA 3.0 de
Der Korridor des Nordeingangs des minoischen Palastes von Knossos auf der griechischen Insel Kreta mit dem nördlichen Kultbassin (Reinigungsbecken) im Hintergrund