Pomnik Tadeusza Kościuszki w Sanoku (1902–1941)
![]() Pomnik w dniu odsłonięcia 28 września 1902 | |
Państwo | |
---|---|
Miejscowość | |
Miejsce | |
Typ pomnika | |
Projektant | Julian Markowski (figura), |
Data odsłonięcia | 28 września 1902 |
Data likwidacji | 22 kwietnia 1941 |
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |
![]() |
Pomnik Tadeusza Kościuszki w Sanoku – monument upamiętniający Tadeusza Kościuszkę w Sanoku, istniejący w latach 1902–1941.
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Ko%C5%9Bciuszko_monument_in_Sanok_%28I%29a.jpg/200px-Ko%C5%9Bciuszko_monument_in_Sanok_%28I%29a.jpg)
Idea powstania pierwszego pomnika Tadeusza Kościuszki w Sanoku sięga 1894, gdy Rada Miejskiej w Sanoku podjęła decyzję o upamiętnieniu setnej rocznicy bitwy pod Racławicami[1]. Na posiedzeniu Rady 15 marca 1894 podjęto uchwałę o przemianowaniu nazwy ulicy Krakowskiej na ulicę Tadeusza Kościuszki i pozwolono na postawienie pomnika Tadeusza Kościuszki na placu św. Jana, przekazując jednocześnie na ten cel 100 zł[2][3]. Z jego inicjatywy postanowiono o budowie pomnika Tadeusza Kościuszki[4][1]. W relacji prasowej z obchodów kościuszkowskich w Sanoku z dnia 1 kwietnia 1894 opisywano, że „we środę 4 b.m. dalsza część programu wejdzie w wykonanie, mianowicie iluminacya miasta i korowód z pochodniami przed pomnik Kościuszki na placu św. Jana przy odgłosie muzyki miejscowej”, co oznaczałoby, że już wtedy istniał tam pomnik Kościuszki[5]. Podczas tychże obchodów uroczyście nadano ulicy Krakowskiej nazwę umienia Tadeusza Kościuszki[5]. Ponadto dolną część ulicy Żydowskiej na ulicę Berka Joselewicza, zaś do mieszkańców wystosowano apel, aby w dzień rocznicy bitwy, 4 kwietnia 1894, oświetlili okna swoich domów[6].
Idea ustanowienia pomnika Kościuszki w Sanoku została ponowiona w 1897[7]. Urzędujący od 1898 następca Ładyżyńskiego, burmistrz Aital Witoszyński postanowił zakupić teren na placu św. Jana[8]. Uchwałą Rady Miejskiej z 3 maja 1900 uchwalono odstąpienie miejsca na skwerze św. Jana i zezwoliło wydać asygnację na potrzebną ilość sągów kamieni ze skały miejskiej[9][10]. Prócz kwoty przekazanej przez miasto na fundusz pomnika prowadzono zbiórkę pieniężną[1]. Jednym z darczyńców był Feliks Giela[11], zaś wsparcia finansowego udzielił także Aital Witoszyński[12]. W celu zgromadzenie środków finansowych prowadzono zbiorki w Sanoku oraz poza miastem (np. w Mrzygłodzie)[10]. Przewodniczącym komitetu budowy pomnika T. Kościuszki w Sanoku został dr Karol Zaleski[13]. Po latach podał on, że pomnik ulokowano (na placu św. Jana) w miejscu nad piwnicami „jakiegoś dawnego nowego domu”[14]. Tym niemniej w trakcie swoich działań 11 października 1901 komitet wskazał rynek w Sanoku (sąsiadujący z placem św. Jana) jako inne miejsce lokalizacji pomnika, argumentując, że to położenie jest bardziej eksponowane[15][16]. W celu uzyskania lepszej widoczności pomnika zezwolono na wycięcie drzewek wzgl. krzewów na skwerze[17].
W 1899 projekt pomnika przedstawił Antoni Popiel[18]. Przeprowadzony konkurs na projekt figury Tadeusza Kościuszki wygrał rzeźbiarz Julian Markowski ze Lwowa[19][4][1][20], który sam wykonał dzieło[21]. Jego projekt zaprezentowano komitetowi 21 lutego 1900[22]. Projektantem podstawy (postumentu) był Teodor Talowski[4]. Przewodniczącym komisji budowlanej był sanocki inżynier miejski Władysław Beksiński[4]. Zarówno on, jak i inni sanoccy inżynierowie i budowniczowie Wilhelm Szomek, Karol Gerardis, Władysław Adamczyk weszli w skład komisji opiniującej powstanie pomnika[22][23]. Statua Kościuszki została wyrzeźbiona z kamienia połanieckiego, zaś postument wykonany z kamienia odrzykońskiego przez kamieniarza z Krosna, Wojciecha Wojtowicza[24][4][1]. Na cokole umieszczono emblemat z wizerunkiem orła polskiego w koronie wraz szablą i włócznią (całość tarczy wraz z literami napisu „Tadeusz Kościuszki”[21] została odlana w brązie w miejscowej Fabryce Wagonów i Maszyn)[25][4][1][26]. W połowie 1902 w miejscu planowanym na pomnik był już przygotowany cokół w postaci czworokątnego kamienia[27]. Przy pracach kamieniarskich współpracowali z komitetem artysta rzeźbiarz Józef Aszklar (podest monumentu)[28][29], majster murarski Jan Nowotarski ze Lwowa[30]. W zakresie tworzenia ogrodzenia, konstrukcji dookoła pomnika, żelaznej siatki pracowali J. Górecki i J. Szopski z Krakowa[31].
Został powołany komitet obchodów, któremu przewodził były burmistrz Sanoka, Cyryl Jaksa Ładyżyński[1]. Niedługo przed uroczystościami oddania pomnika, w dniu 31 sierpnia 1902, w Sanoku obchodzono rocznicę bitwy pod Grunwaldem (organizatorem był inż. Władysław Ostrowski)[32]. Obchody odsłonięcia pomnika Tadeusza Kościuszki w Sanoku odbyły się 28 września 1902[25][4][1]. W wydarzeniu uczestniczył nie tylko mieszkańcy miasta, ale też okoliczny lud wiejski[25]. Najpierw uczestniczy zgromadzili się przy gmachu Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Sanoku[25]. Następnie korowód kroczył ulicami miasta[25]. Wśród podążających było 112 konnych i kosynierzy w mundurach ułanów w liczbie 60, reprezentanci młodzieży miejscowego C. K. Gimnazjum, „Sokoła”, rady miejskiej, rzemieślników, dziewczęta w strojach krakowskich[25]. Po mszy św. i kazaniu wygłoszonym przez gwardiana miejscowego klasztoru franciszkanów, o. Alojzego Karwackiego, pochód ruszył na plac św. Jana[25]. Pomnik został ulokowany w północnym rogu placu św. Jana[25]. Statua przedstawiała Naczelnika Kościuszkę podczas aktu przysięgi, złożonej 24 marca 1794 na rynku krakowskim[25][21]. Postać miała wyciągniętą prawą rękę ku górze w trakcie aktu przysięgi, a lewą trzymała przy sobie szablę[21]. Monumenty został otoczony niskim żelaznym ogrodzeniem[21]. Uroczystościom przewodził ceniony sanocki lekarz, dr Karol Zaleski, mieszkający tuż obok (Willi Zaleskich)[23], który wygłosił okolicznościowe przemówienie[13][25][33][21]. Tuż po tym z pomnika zsunięto zasłonę, a jego poświęcenia dokonał ks. Jan Trznadel[25]. Ponadto mowy wygłosili burmistrz Sanoka Aital Witoszyński, poseł Grzegorz Milan oraz delegat przemyskiego „Sokoła” o nazwisku Kosiba[25]. Pomnik został ulokowany w północnym rogu placu św. Jana[25]. Po głównych uroczystościach dalszy ciąg uroczystości odbywał się w siedzibie sanockiego „Sokoła”, gdzie goszczono około 400 przedstawicieli włościaństwa spod Sanoka[25]. O 20 wieczorem zorganizowano wieczór muzyczno-deklamacyjny, podczas którego przedstawiono dwa pierwsze obrazy dramatu Kościuszko pod Racławicami autorstwa Władysława Ludwika Anczyca[25]. Zdjęcia fotograficzne podczas uroczystości odsłonięcia pomnika wykonywał Jakub Puretz[34].
W Sanoku wydano drukiem w formie broszur Przemówienie Przewodniczącego komitetu budowy pomnika T. Kościuszki w Sanoku Dra Karola Zaleskiego u stóp pomnika podczas uroczystości odsłonięcia tegoż w dniu 28 września 1902 (1902)[35], Zagajenie wieczoru kościuszkowskiego w Sokole Sanockim w dniu 23 października 1904. przez Dra Karola Zaleskiego (1904)[36]. Komitet Budowy Pomnika Tadeusza Kościuszki został rozwiązany 10 maja 1904[37]. Prezesem Komitetu Kościuszkowskiego był Feliks Gniewosz, wiceprezesem Cyryl Jaksa Ładyżyński i Jan Gaweł, a skarbnikiem i sekretarzem Feliks Giela, od 1899 prezesem był dr Karol Zaleski[37].
U kresu epoki zaboru plac z pomnikiem Kościuszki stał się był miejscem zebrań patriotycznych młodzieży podczas świąt narodowych (rocznice bitwy pod Grunwaldem[38], uchwalenia Konstytucji 3 Maja)[1][39][40]. Pomnik przetrwał I wojnę światową mimo dwukrotnej okupacji rosyjskiej w latach 1914–1915.
Po wybuchu II wojny światowej zaistniało niebezpieczeństwo zburzenia pomnika przez okupanta niemieckiego we wrześniu 1940[40]. Zamieszkujący tuż obok dr Karol Zaleski swoją interwencją wymógł u Kreishauptmanna Alberta Schaara pozostawienie go i otrzymał obietnicę, iż nie zostanie naruszony[41][40]. Lekarz zmarł 20 lutego 1941 i dwa miesiące po tym fakcie, rankiem dnia 21 kwietnia 1941 rozpoczęto roboty rozbiórkowe przy pomniku[40]. Wskutek perswazji córki lekarza, Jadwigi Zaleskiej robotnicy odstąpili od pracy[40]. Nazajutrz o świcie podjęto się kontynuacji likwidacji monumentu, lecz uniemożliwiła to ponowna interwencja tejże kobiety[42][21][40]. Następnie odprawieni robotnicy powrócili na plac ze Stadtkommisarem Josefem Märklem, który orzekł, że „pomnik drażni Rosjan” i rozkazał jego natychmiastowe zburzenie[21][43][44]. Dokonano tego w tym samym dniu przy użyciu dynamitu[1]. Szczątki monumentu wyrzucono nieopodal do fosy przy sanockim zamku (wówczas było tam wysypisko śmieci)[21]. W związku z podjętym protestem godzinę po konfrontacji z Niemcami Zaleska została zwolniona ze stanowiska nauczycielki w Szkole Handlowej i musiała czasowo opuścić miasto[45]. Jej młodociany siostrzeniec Julian Hanus został wywieziony do Auschwitz-Birkenau, gdzie zmarł[21].
Epilog
Jeszcze w latach 90. na placu św. Jana istniał zachowany szczątek cokołu pomnika[21]. Zachował się także został emblemat orła z szablą i włócznią[21], które trafiły do zbiorów Muzeum Historycznego w Sanoku.
W 1962 odsłonięto w Sanoku drugi Pomnik Tadeusza Kościuszki, ulokowany przy ulicy Tadeusza Kościuszki. W 2005 na placu św. Jana ustanowiono Pomnik Synom Ziemi Sanockiej Poległym i Pomordowanym za Polskę w Sanoku.
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j Zając 1976 ↓, s. 6.
- ↑ Księga uchwał Rady miejskiej od 1893 do 25 X 1900. T. XI. sanockabibliotekacyfrowa.pl. s. 55–56. [dostęp 2021-12-12].
- ↑ Marta Szramowiat. Samorząd miejski Sanoka okresu galicyjskiego. Przemiany gospodarcze w Sanoku. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990, s. 32, 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X.
- ↑ a b c d e f g U stóp 1902 ↓, s. 91.
- ↑ a b Kościuszkowska rocznica. Sanok. „Gazeta Narodowa”. Nr 77, s. 2, 5 kwietnia 1894.
- ↑ Zając 1998 ↓, s. 175.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 179.
- ↑ Edward Zając. Postawił na obronność. „Tygodnik Sanocki”. Nr 2 (583), s. 7, 10 stycznia 2003.
- ↑ Księga uchwał Rady miejskiej od 1893 do 25 X 1900. T. XI. sanockabibliotekacyfrowa.pl. s. 406 (pkt. 30). [dostęp 2021-12-12].
- ↑ a b Dokumentacja ↓, s. A 10.
- ↑ Edward Zając: Obywatele Honorowi Królewskiego Wolnego Miasta Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 2002, s. 75. ISBN 83-909787-8-4.
- ↑ Zając 1998 ↓, s. 101.
- ↑ a b Przemówienie Przewodniczącego komitetu budowy pomnika T. Kościuszki w Sanoku Dra Karola Zaleskiego u stóp pomnika podczas uroczystości odsłonięcia tegoż w dniu 28 września 1902. Drukarnia Karola Pollaka, 1902, s. 1–8.
- ↑ Karol Zaleski, Pamiętnik dr Karola Zaleskiego, (zespół 25, sygn. 13), Archiwum Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, s. 1 .
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 10.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. A 1).
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 31.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. A 5.
- ↑ Ilustracya 1902 ↓, s. 970, 971.
- ↑ Paweł Nestorowicz: Boża rola. Przyczynek do historii cmentarzy sanockich w 110-tą rocznicę konsekracji cmentarza przy ul. Rymanowskiej. Sanok: 2005, s. 33.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Keller 1994 ↓, s. 6.
- ↑ a b Dokumentacja ↓, s. A 1.
- ↑ a b Zając 1998 ↓, s. 176.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 79-80, A 5.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Ilustracya 1902 ↓, s. 971.
- ↑ Waldemar Bałda: Sowa i bocian. Opowieść o Posadzie Olchowskiej – III dzielnicy Miasta Sanoka. Kraków: AB Media, 2012, s. 72. ISBN 978-83-935385-7-7.
- ↑ W. G. Z kraju. Sanok. „Dziennik Polski”. Nr 274, s. 3, 14 czerwca 1902.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 82.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. A 5, 6.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 89, A 6.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 92-94, A 6.
- ↑ Ilustracya 1902 ↓, s. 970.
- ↑ U stóp 1902 ↓, s. 91, 95–97.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. E 12.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 185–194.
- ↑ Dokumentacja ↓, s. 195–216.
- ↑ a b Komitet kościuszkowski rozwiązany. „Gazeta Sanocka”. Nr 20, s. 2–3, 15 maja 1904.
- ↑ Rocznica wiekopomnego zwycięstwa. „Nowości Illustrowane”. Nr 30, s. 4, 27 lipca 1907.
- ↑ Zając 1998 ↓, s. 77–78.
- ↑ a b c d e f Zaleska 2004 ↓, s. 26.
- ↑ Zając 1998 ↓, s. 83.
- ↑ Zbigniew Wawszczak. Uczyła w Wolnym Mieście Gdańsku. „Nowiny”. Nr 12, s. 4–5, 14–15 stycznia 1984.
- ↑ Zając 1998 ↓, s. 84.
- ↑ Zaleska 2004 ↓, s. 26–27.
- ↑ Zaleska 2004 ↓, s. 27.
Bibliografia
- Uroczystość odsłonięcia pomnika Kościuszki w Sanoku. „Ilustracya Polska”. Nr 41, s. 970–971, 10 października 1902.
- U stóp pomnika Tadeusza Kościuszki. „Przewodnik Gimnastyczny „Sokół””. Nr 12, s. 91, 95–97, 1902.
- Edward Zając. Z przeszłości Sanoka... Historyczne zabytki. „Gazeta Sanocka – Autosan”. Nr 12 (57), s. 6, 15–20 czerwca 1976.
- Zygmunt Keller. Odmieniony Kościuszko. „Tygodnik Sanocki”. Nr 12 (124), s. 6, 25 marca 1994.
- Edward Zając: Szkice z dziejów Sanoka. Sanok: Miejska Biblioteka Publiczna im. Grzegorza z Sanoka w Sanoku, 1998, s. 1–277. ISBN 83-909787-0-9.
- Wiga Zaleska. Harcerka broni pomnika Kościuszki w Sanoku. „Materiały Historyczne Hufca ZHP Ziemi Sanockiej”. Z. 8, s. 26–27, luty 2004.
- Dokumentacja budowy pomnika T. Kościuszki w Sanoku: pisma, kwity, zdjęcia, szkice. 1902-1986, (zespół 45, sygn. 1), Archiwum Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku .
Linki zewnętrzne
- Przemówienie Przewodniczącego komitetu budowy pomnika T. Kościuszki w Sanoku Dra Karola Zaleskiego u stóp pomnika podczas uroczystości odsłonięcia tegoż w dniu 28 września 1902. Drukarnia Karola Pollaka, 1902, s. 1–8.
- Andrzej Romaniak: Sanok. Fotografie archiwalne – Tom II. Wydarzenia, uroczystości, imprezy. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2011, s. 10, 264–271. ISBN 978-83-60380-30-7.
- Andrzej Romaniak: Nieznane historie Sanoka: „Sanocka historia naczelnika Kościuszki”. esanok.pl, 2011. [dostęp 2021-05-05].
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Podkarpackie Voivodeship. Geographic limits of the map:
- N: 50.9 N
- S: 48.95 N
- W: 21.03 E
- E: 23.66 E
Flaga Rzeczypospolitej Polskiej, a później Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie 1928-1980 ustanowiona rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach, Dz. U. z 1927 r. Nr 115, poz. 980 i potwierdzona dekretem z dnia 9 listopada 1955 r. o znakach Sił Zbrojnych, Dz. U. z 1955 r. Nr 47, poz. 315.
Do odwzorowania barwy czerwonej użyto domyślnego odcienia "vermilion" (#E34234, cynober). Proporcje 5:8 (w dekrecie z 1955 roku błędnie ustalone jako 3:8, skorygowane w obwieszczeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1956 r. o sprostowania błędu w dekrecie z dnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych, Dz.U. z 1955 r. Nr 47 poz. 314).
Flaga Rzeczypospolitej Polskiej, a później Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w okresie 1928-1980 ustanowiona rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach, Dz. U. z 1927 r. Nr 115, poz. 980 i potwierdzona dekretem z dnia 9 listopada 1955 r. o znakach Sił Zbrojnych, Dz. U. z 1955 r. Nr 47, poz. 315.
Do odwzorowania barwy czerwonej użyto domyślnego odcienia "vermilion" (#E34234, cynober). Proporcje 5:8 (w dekrecie z 1955 roku błędnie ustalone jako 3:8, skorygowane w obwieszczeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 lutego 1956 r. o sprostowania błędu w dekrecie z dnia 7 grudnia 1955 r. o godle i barwach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz o pieczęciach państwowych, Dz.U. z 1955 r. Nr 47 poz. 314).
Symbol pomnika do legendy mapy
Odsłonięcie pomnika Tadeusza Kościuszki w Sanoku (28 września 1902)
Autor: Jakub Puretz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pomnik Tadeusza Kościuszki w Sanoku (1902–1941)
Rocznica bitwy pod Grunwaldem w Sanoku w 1907. Uroczystości przy pomniku Tadeusza Kościuszki, Przemawia poseł do Rady Państwa, Bartłomiej Fidler.
Autor: Jakub Puretz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pomnik Tadeusza Kościuszki w Sanoku (1902–1941)
Świętego Jana Square in Sanok
Uroczystości przy byłym pomniku Tadeusza Kościuszki w Sanoku. Fotografia z lat 1918-1939
Autor: OpenStreetMap contributors, Licencja: ODbL
OpenStreepMap location map of Sanok, Poland:
- top = 49.5905
- bottom = 49.5234
- left = 22.1468
- right = 22.2844