Pomnik przyrody

Aktualny wzór oznaczenia pomnika przyrody w Polsce (Dz.U. z 2004 r. nr 268, poz. 2665)
Kamieniołom na stoku Wapniarki

Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych[1][2].

Klasyfikacja

Światowa Komisja IUCN klasyfikuje pomniki przyrody (ang. natural monument) w kategorii III[3].

Historia

Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody[4].

Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz. Pod postacią pomnika przyrody proponował objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt[4]

Polska

W końcu I wojny światowej, jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury[5] zaś w rok później rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku[6]. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych[7].

Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych były ustawy o ochronie przyrody z 1934[8], 1949[9], 1991[10] i 2004[11] roku.

Pomniki przyrody w Polsce

W aktualnym brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.

Według danych z 2015 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła 36 510[12]. Najwięcej pomników przyrody występuje w województwie mazowieckim (4274), a najmniej w województwie opolskim (683). Tą formą ochrony objęte są głównie ożywione twory przyrody, w tym przede wszystkim pojedyncze drzewa i ich grupy, które stanowiły w 2015 r. 92% wszystkich pomników przyrody. Znacznie rzadziej pomnikami przyrody zostają krzewy i aleje drzew, oraz twory przyrody nieożywionej: źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie[13].

Liczba pomników przyrody w Polsce w 2015 r. w podziale na województwa i charakter pomnika[12]
Rok19901995200020052008201020112012201320142015
18 87626 42333 09434 98935 83336 29336 31836 31636 35336 41736 510
według województw
Dolnośląskie26382749262526032597259925642541
Kujawsko-pomorskie20682192262226462675269526622668
Lubelskie15501478153215041513151615091514
Lubuskie17851088123612551290130713391337
Łódzkie35413731361234043398331133063278
Małopolskie21892183218722042207220921972190
Mazowieckie41554132427543984272424942564274
Opolskie568638641647661682683683
Podkarpackie15281531137514111388145515171560
Podlaskie21122184205820312015201219981993
Pomorskie26192728278427952809280228162821
Śląskie14021526151815211532153215391540
Świętokrzyskie460652713714710709717714
Warmińsko-mazurskie24322591257625732564256225692565
Wielkopolskie36323834380937773843385038193884
Zachodniopomorskie23102596273028342842286329262948
według charakteru pomnika
Pojedyncze drzewa13 59219 69325 94027 33128 07030 05930 07329 99629 94929 93729 982
Grupy drzew31934222450148784905365836433672372937663780
Aleje488677772817876699701728735749762
Głazy9341059110412021223103410501057107410831091
Skałki, groty, jaskinie i inne669772777761267303[a]302302305302303
Pozostałe[b]492540549561561580592

Kryteria

W latach 1996–2017 kryteria uznania za pomnik przyrody nie były regulowane prawnie[14]. Ustawa o ochronie przyrody z 2004 r. zawierała fakultatywną delegację dla ministra do spraw środowiska określenia w drodze rozporządzenia kryteriów uznania tworów przyrody ożywionej lub nieożywionej za pomniki przyrody, co jednak nie nastąpiło przez 13 lat od uchwalenia tej ustawy. W tym czasie, jak również przed 2004 r., funkcjonowało wiele nieoficjalnych wytycznych dotyczących minimalnej pierśnicy drzew pomnikowych poszczególnych gatunków[15][16]. Dnia 17 grudnia 2017 r. w drodze rozporządzenia Ministra Środowiska określone zostały kryteria uznania za pomnik przyrody[17]. Mają one charakter ilościowy i jakościowy, przy czym wzajemnie się one nie wykluczają i nie muszą występować łącznie. Drzewa spełniające kryteria ilościowe (wielkość pierśnicy) nie podlegają automatycznie ochronie jako pomniki przyrody, jednak ww. gminy mogą zgłosić sprzeciw wobec zamierzonej wycinki drzewa przekraczającego te wymiary[14][18].

Tabela. 1 Kryteria uznania obiektu za pomnik przyrody[17]
Przedmiot ochrony pomnikowejRodzaj/gatunekKryterium ilościoweKryterium jakościowe
Drzewabez koralowy, cis pospolity, jałowiec pospolity, kruszyna pospolita, rokitnik zwyczajny, szakłak pospolity, trzmielinaPierśnica ≥ 50 cmwyróżnianie się wśród innych drzew tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy, ze względu na obwód pnia, wysokość, szerokość korony, wiek, występowanie w skupiskach, w tym w alejach lub szpalerach, pokrój lub inne cechy morfologiczne, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowe
bez czarny, cyprysik, czeremcha zwyczajna, czereśnia, głóg, jabłoń, jarząb pospolity, jarząb szwedzki, leszczyna pospolita, żywotnik zachodniPierśnica ≥ 100 cm
grusza, klon polny, magnolia drzewiasta, miłorząb, sosna Banksa, sosna limba, wierzba iwa, żywotnik olbrzymiPierśnica ≥ 150 cm
brzoza brodawkowata, brzoza omszona, choina, grab zwyczajny, olsza szara, orzech, sosna wejmutka, topola osika, tulipanowiec, wiąz górski, wiąz polny, wiąz szypułkowy, wierzba pięciopręcikowaPierśnica ≥ 200 cm
daglezja, iglicznia, jesion wyniosły, jodła pospolita, kasztanowiec pospolity, klon jawor, klon zwyczajny, leszczyna turecka, modrzew, olsza czarna, perełkowiec, sosna czarna, sosna zwyczajna, świerk pospolityPierśnica ≥ 250 cm
buk zwyczajny, dąb bezszypułkowy, dąb szypułkowy, lipa, platan, topola biała, wierzba biała, wierzba kruchaPierśnica ≥ 300 cm
inne gatunki topoli niż wymienione wyżejPierśnica ≥ 350 cm
KrzewyBrak rozróżnieniabrakwyróżnianie się wśród innych krzewów tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy, ze względu na wysokość, szerokość, wiek, występowanie w skupiskach, pokrój lub inne cechy morfologiczne, a także inne wyjątkowe walory przyrodnicze, naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowe
Twory przyrody nieożywionejźródłabrakintensywność i formą koncentracji wypływu wody, właściwości fizykochemiczne wód, w tym występowanie wód mineralnych, lub zlokalizowanie wśród innych form geomorfologicznych
wodospadywysokość
wywierzyskaintensywność i formą koncentracji wypływu wody, w tym występowanie wód mineralnych, lub zlokalizowanie wśród innych form geomorfologicznych
skałkiskład petrograficzny
jaryprofil lub inne cechy geomorfologiczne
głazy narzutowerozmiar, skład petrograficzny lub inne cechy geologiczne
jaskiniedługość korytarzy, wielkość deniwelacji, występowanie innych form geomorfologicznych, w tym form krasowych

Tworzenie pomnika przyrody

Od 2009 r. pomnik przyrody ustanawia Rada Gminy lub Miasta[19][11] (wcześniej robił to również wojewoda, a w okresie PRL – wojewódzka rada narodowa[20]).

Oznakowanie

Znak E-11

Pomniki przyrody oznaczane są zielonymi tabliczkami, których wzór określa rozporządzenie Ministra Środowiska[21]. Poza tym na wniosek właściwego terytorialnie Konserwatora Przyrody zarządca drogi publicznej może umieścić przy niej znak E-11 „drogowskaz do zabytku przyrody”. Znak może zawierać symbol drzewa dla pomników ożywionych i groty lub skały dla pomników nieożywionych oraz informuje o odległości i kierunku w jakim znajduje się pomnik przyrody[22].


Zobacz też

Uwagi

  1. Bez grot i innych.
  2. Krzewy, wodospady, źródła, wywierzyska, jary i inne.

Przypisy

  1. pomnik przyrody, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2012-03-19].
  2. Biologia: słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001, s. 265. ISBN 83-87977-73-X.
  3. Category III – Natural Monument or Feature. IUCN. [dostęp 2012-03-19].
  4. a b Joanna Pietrzak: Możliwości wykorzystania obiektów ochrony pomnikowej w edukacji przyrodniczej. [dostęp 2013-01-15]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  5. Dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury z 31 października 1918 r. (Dz.U. 1918 nr 16 poz. 36)
  6. Monitor Polski, nr 208, 1919, buwcd.buw.uw.edu.pl [dostęp 2017-01-19].
  7. Dz.U. z 1928 r. nr 29, poz. 265.
  8. Dz.U. z 1934 r. nr 31, poz. 274.
  9. Dz.U. z 1949 r. nr 25, poz. 180.
  10. Dz.U. z 1991 r. nr 114, poz. 492.
  11. a b Dz.U. z 2021 r. poz. 1098.
  12. a b GUS, Ochrona środowiska 2016, „{{{czasopismo}}}”, Dariusz Bochenek, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 6 grudnia 2016, s. 291–292, ISSN 0867-3217 [dostęp 2016-12-10] (pol. • ang.).
  13. GUS Ochrona środowiska 2005-2015 (zakładka archiwum), red. Dariusz Bochenek, ISSN 0867-3217 [dostęp 2016-12-10].
  14. a b Klub Przyrodników – Projekt kryteriów uznawania za pomniki przyrody, www.kp.org.pl [dostęp 2018-02-13].
  15. Pietrzak i inni, Kryteria wymiarowe dla drzew – kandydatów na pomniki przyrody, „Zarządzanie Ochroną Przyrody w Lasach”, 07, 2013, ISSN 2081-1438 [dostęp 2018-01-27] (pol.).
  16. Klub Przyrodników, Wymiary kwalifikujące drzewa do ochrony, www.kp.org.pl [dostęp 2018-01-27].
  17. a b Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r. w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2018-02-13] (pol.).
  18. Klub Przyrodników – Rozporządzenie o kryteriach pomników przyrody, www.kp.org.pl [dostęp 2018-02-13].
  19. Jak utworzyć pomnik przyrody. Stan prawny na 24 lutego 2011 r., Klub Przyrodników (broszura).
  20. CRFOP – Wyszukiwanie, dane poszczególnych pomników przyrody, crfop.gdos.gov.pl [dostęp 2018-02-13].
  21. Dz.U. z 2004 r. nr 268, poz. 2665.
  22. 1. 6. znaki kierunku i miejscowości. W: drogipubliczne.eu [on-line]. [dostęp 2015-02-28].

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

2014 Kamieniołom w Krowiarkach 02.JPG
Autor: Jacek Halicki, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kamieniołom w Krowiarkach
Bartek-ulica.jpg
Autor: Goku122, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Dąb Bartek od strony drogi
POL Pomnik Przyrody.svg
WZÓR TABLICY INFORMUJĄCEJ O NAZWIE POMNIKA PRZYRODY BĘDĄCEGO POJEDYNCZYM TWOREM PRZYRODY ŻYWEJ LUB NIEOŻYWIONEJ (Dziennik Ustaw z 21 grudnia 2004 Nr 268 poz. 2665)
2016 Lipa szerokolistna w Pstrążnej 1.jpg
Autor: Jacek Halicki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos) w Pstrążnej, pomnik przyrody
Znak E-11.svg
Znak E-11: drogowskaz do zabytku przyrody