Pomorze

Herb księstwa pomorskiego z XV-XVII wieku

Pomorzekraina historyczna na terenie Polski i Niemiec, u ujścia Reknicy, Odry i Wisły do Morza Bałtyckiego. Nazwa regionu (kasz./pom. Pòmòrskô, Pòmòrzé, łac. Pomerania, niem./szw. Pommern) wywodzi się od geograficznego położenia regionu, „kraina leżąca nad morzem czyli blisko morza”.

Toponimia

W źródłach niemieckich i w ogóle zachodnich zapisywano tę nazwę w postaci Pomerania, Pommern. W źródłach środkowopolskich jako Pomorania, Pomorani[1]. Nazwa Pomorze we wszystkich językach wywodzi się od języka starosłowiańskiego, łącząc dwa wyrazy po i morze co oznacza dosłownie ziemię sięgającą po morze[2] Wtórne nazwy jak średniowieczna łacińska[3] Pomerania oraz niemiecka „Pommern” bezpośrednio wywodzi się od nazwy słowiańskiej[4].

Nazwa Pomorze po raz pierwszy została użyta w dokumencie z 1046 tzw. Rocznikach z Nieder Altaich, w odniesieniu do jednego z książąt pomorskich Siemomysła pomorskiegoZemuzil dux Bomeranorum (pol. Siemomysł książę Pomorzan)[5][6]. Nazwę Pomorze odnotowują także kroniki średniowieczne Adama z Bremy ok. roku 1070 oraz Kronika polska spisana przez Galla Anonima ok. 1113.

Geografia

Pomorze obejmuje znaczny obszar w północnej części Rzeczypospolitej i Niemiec. Obejmuje Pomorze Przednie, Rugię, Pobrzeże Szczecińskie, Pobrzeże Koszalińskie, Pobrzeże Gdańskie, Kaszuby, Pojezierze Pomorskie, ziemię chełmińską i Krajnę. Granice regionu opierają się na Reknicy (na zachodzie) i na linii Warty, Noteci, Wisły i Drwęcy na południu i południowym wschodzie.

Większa część Pomorza znajduje się w granicach Polski, w obrębie województw: zachodniopomorskiego, pomorskiego i kujawsko-pomorskiego. Niewielkie fragmenty regionu znajdują się w województwach: wielkopolskim, warmińsko-mazurskim i lubuskim. Po stronie niemieckiej znajduje się Pomorze Przednie. Jego terytorium prawie w całości znajduje się w obrębie kraju związkowego Meklemburgia-Pomorze Przednie, jedynie tereny nadodrzańskie z miastem Gartz wchodzą w skład kraju związkowego Brandenburgia. Podział ten ukształtował się w wyniku trzech konferencji pokojowych (Teheran, Jałta, Poczdam), kończących II wojnę światową.

Na Pomorzu dominuje krajobraz morenowy, a więc występują tu liczne naturalne jeziora, w tym położone w granicach administracyjnych Szczecina jezioro Dąbie - trzecie co do wielkości jezioro w Polsce. Całe Pomorze leży w zlewisku Morza Bałtyckiego. Charakterystyczną cechą regionu są krótkie, uchodzące bezpośrednio do morza rzeki, jak Parsęta, Rega, Słupia, Łeba czy Piana, oraz duże, płytkie jeziora przybrzeżne, jak Łebsko i Gardno. Na rzekach, głównie na Słupi, znajdują się zbiorniki retencyjne. Największe z nich to Konradowo i Głębokie. Do celów energetycznych wykorzystano również jeziora naturalne: Kwiecko koło Żydowa oraz Żarnowieckie. Woda z tych zbiorników zasila elektrownie szczytowo-pompowe.

Porty morskie Pomorza o największym przeładunku to: Port Szczecin, Port Świnoujście, Port Gdańsk, Port Gdynia, Port Police, Port Kołobrzeg.

Podział

Najprostszy i najbardziej rozpowszechniony podział dzieli Pomorze na dwa główne regiony:

Podział ten ukształtował się w średniowieczu, gdy region gdański został zajęty przez Polskę, a region zachodni – tylko zhołdowany. Podział ten został podtrzymany przez dalsze dzieje. W skład Pomorza Zachodniego wchodziły księstwa, od których nazw wzięły kolejne części regionu:

  • Pomorze Tylne (Pomorze Nadodrzańskie, na bazie księstwa szczecińskiego)
  • Pomorze Przednie (Pomorze Wołogoskie, na bazie księstwa wołogoskiego)
  • Rugia (Pomorze Rańskie, na bazie księstwa Rugii)

Pojawiły się również obszary przejściowe, które formalnie nie należały do żadnej ze stron: ziemie lęborska i bytowska.

Na Pomorzu Gdańskim natomiast powstał podział na Bory Tucholskie, Kaszuby, Kociewie i Krajnę, jednak był on uwarunkowany tradycją, a nie podziałem terytorium, dodatkowo część terenu Borów Tucholskich nachodzi na teren Kaszub (np. Zabory). Pomorze Gdańskie jest zachodnią częścią Pomorza Nadwiślańskiego, do którego włącza się też ziemię chełmińską oraz tereny po wschodniej stronie dolnego odcinka Wisły.

Współcześnie w ramach Pomorza Zachodniego wyróżnia niekiedy się tzw. Pomorze Środkowe.

Miasta

Największe miasta Pomorza:

miastopopulacja
(2015)[7]
państwojednostka administracyjnapodregion(y)
1.Gdańsk461 531PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kaszuby
2.Szczecin408 172PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
3.Gdynia248 042PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kaszuby
4.Toruń203 447PolskaWojewództwo kujawsko-pomorskiePomorze Nadwiślańskie, ziemia chełmińska[a]
5.Elbląg119 317PolskaWojewództwo warmińsko-mazurskiePobrzeże Gdańskie, Wysoczyzna Elbląska, Żuławy Wiślane, Prusy Górne
6.Koszalin109 170PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
7.Grudziądz97 676PolskaWojewództwo kujawsko-pomorskiePomorze Nadwiślańskie, ziemia chełmińska
8.Słupsk93 936PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Zachodnie
9.Stargard69 328PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
10.Tczew60 610PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kociewie
11.Stralsund (pol. Strzałów)58 041NiemcyMeklemburgia-Pomorze PrzedniePomorze Zachodnie
12.Greifswald (pol. Gryfia)57 286NiemcyMeklemburgia-Pomorze PrzedniePomorze Zachodnie
13.Wejherowo50 340PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kaszuby
14.Starogard Gdański48 621PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kociewie
15.Rumia47 374PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kaszuby
16.Kołobrzeg46 897PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
17.Świnoujście41 371PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
18.Szczecinek40 620PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
19.Chojnice40 226PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Bory Tucholskie
20.Sopot37 903PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kaszuby
21.Lębork35 526PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, ziemia lęborsko-bytowska[b]
22.Police33 625PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
23.Schwedt/Oder (pol. Świecie Odrzańskie)30 262NiemcyBrandenburgiaPomorze Zachodnie, Marchia Wkrzańska[c]
24.Pruszcz Gdański28 858PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie
25.Brodnica28 579PolskaWojewództwo kujawsko-pomorskiePomorze Nadwiślańskie, ziemia chełmińska
26.Świecie26 395PolskaWojewództwo kujawsko-pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kociewie
27.Białogard24 722PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
28.Kościerzyna23 701PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kaszuby
29.Reda23 135PolskaWojewództwo pomorskiePomorze Nadwiślańskie, Pomorze Gdańskie, Kaszuby
30.Goleniów22 776PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
31.Gryfino21 578PolskaWojewództwo zachodniopomorskiePomorze Zachodnie
32.Więcbork5966PolskaWojewództwo kujawsko-pomorskieKrajna

Historia

Fragment ruin klasztoru Augustianów w Policach-Jasienicy

Po opuszczeniu terenów południowego pobrzeża Bałtyku przez plemiona germańskie ich miejsce zajęły ludy słowiańskie.

Badania archeologiczne i językoznawcze pozwalają przyjąć, że na zachód od Odry rozprzestrzenili się Wieleci i Obodrzyci, zaś na wschód od tej rzeki grupa plemion dziś nazywanych kaszubskimi. Plemiona kaszubskie pierwotnie nie zamieszkiwały całego obszaru między dolną Odrą i dolną Wisłą w zwartej masie. Ich osadnictwo skupiło się w dorzeczach Odry, Płoni, Iny, Piaśnicy i Słupi. Na obszarze tym ukształtowało się w dorzeczu Odry plemię Szczecinian z grodem w Szczecinie, Pyrzyczan (Pirissani) nad Płonią, Drawianie nad Iną i nad górną Drawą z grodem w Stargardzie, Siewierzanie nad Parsętą i Regą z grodami w Białogardzie, Kołobrzegu i Trzebiatowie oraz Wolinianie nad Dziwną z grodami w Kamieniu i Wolinie[8].

Ziemie między ujściami Wisły i Odry podbite zostały przez władców polskich, jednak przy każdym osłabieniu władzy centralnej górę brały dążenia do odzyskania niezależności. Pierwszy swoją władzę nad całym Pomorzem między Wisłą a Odrą rozciągnął najprawdopodobniej Mieszko I. Ponownego podboju dokonywali Kazimierz I Odnowiciel oraz Bolesław III Krzywousty. W wyniku naporu Sasów do XIII wieku całe Pomorze zaodrzańskie znalazło się w granicach Cesarstwa.

W czasie rozbicia dzielnicowego Pomorze przedodrzańskie praktycznie uniezależniło się od Korony pod rządami rodu Gryfitów. Księstwa Gryfitów, choć sięgnęły po część ziem zaodrzańskich, same podatne były na rozbicie i w 1181 roku popadły w silną zależność lenną od Cesarstwa. Bliższe związki z Krakowem wykazywało Pomorze Gdańskie, które po rządach lokalnej dynastii wróciło pod władzę Łokietka, aby niemal natychmiast w 1308 roku zostać zdobyte przez Krzyżaków (Rzeź gdańska).

Pod koniec swego życia nieudaną próbę ponownego związania Pomorza Zachodniego z Koroną podjął Kazimierz III Wielki, pragnąc uczynić swym dziedzicem wnuka, Kaźka, księcia słupskiego. Po drugim pokoju toruńskim w 1466 roku Pomorze Gdańskie wróciło pod władzę króla Polski.

W 1637 wymarła dynastia Gryfitów. W 1648 w wyniku pokoju westfalskiego zachodnia część księstwa pomorskiego z Rugią i ujściem Odry przypadła Szwecji, a wschodnia elektoratowi Brandenburgii. Posiadłości szwedzkie z czasem coraz bardziej przechodziły na rzecz przeradzającej się w Prusy Brandenburgii. W 1720 roku Szczecin przeszedł pod władanie Prus, stając się stolicą prowincji Pommern. Prusy objęły wreszcie całe Pomorze Zachodnie w wyniku kongresu wiedeńskiego w 1815 przejmując ostatnią jego część należącą do Szwecji (Wolgast, Greifswald, Stralsund i Rugię).

Po reformie administracyjnej z 1818 roku Pomorze Zachodnie tworzyło prowincję Pommern, w skład której wchodziły rejencje szczecińska, stralsundzka i koszalińska. W 1932 roku rejencja stralsundzka została włączona do rejencji szczecińskiej, natomiast w 1938 roku powstała na południu Pomorza Zachodniego nowa rejencja pilska,po likwidacji Marchii Pogranicznej. W wyniku zakończenia II wojny światowej wschodnia część Pomorza Zachodniego przypadła Polsce, a jej ludność została wysiedlona. Zachodnia część Pomorza Zachodniego (Pomorze Przednie i skrawki Pomorza Szczecińskiego) znalazły się w granicach radzieckiej strefy okupacyjnej, a następnie NRD. Obecnie wraz z Meklemburgią stanowi kraj związkowy Meklemburgia-Pomorze Przednie.

Herb księstwa pomorskiego

Książę Bogusław X (1454-1523), po zjednoczeniu pod swym berłem wszystkich ziem pomorskich, ustalił krótko po 1500 r. dziewięciopolowy tzw. wielki Herb księstwa pomorskiego.

W kolejnych polach począwszy od pierwszego górnego prawego (heraldycznie) widniały kolejno herby:

  • księstwa szczecińskiego, w polu błękitnym czerwony ukoronowany gryf w lewo
  • księstwa pomorskiego (słupskiego), w polu srebrnym czerwony gryf
  • księstwa kaszubskiego, w polu złotym czarny gryf
  • księstwa wendyjskiego, w polu srebrnym gryf w lewo w trzy czerwone i trzy zielone skosy
  • księstwa rugijskiego, w polu dwudzielnym w pas,w górnym złotym czarny połulew ukoronowany w dolnym błękitnym czerwona krokiew łamana, pięciokrotnie
  • władztwo Uznam (Herschaft Usedom), w polu czerwonym srebrny poługryf z rybim ogonem
  • ziemi bardzkiej (Barth), w złotym polu czarny gryf w lewo z dwoma piórami skrzydeł srebrnymi
  • hrabstwa choćkowskiego (Gützkow), w polu złotym dwie czerwone belki w krzyż i cztery czerwone róże po bokach
  • księstwa wołogoskiego, w polu dwudzielnym w pas,w górnym czerwonym srebrny poługryf, w dolnym złoto-błękitna szachownica.

Pomorze Gdańskie

Związki z Krakowem wykazywało Pomorze Gdańskie, które po rządach lokalnej dynastii wróciło pod władzę Łokietka, aby niemal natychmiast w 1308 roku zostać zdobyte przez Krzyżaków (rzeź Gdańska).

W 1772, w efekcie I rozbioru Rzeczypospolitej, w granicach Królestwa Prus znalazło się polskie dotąd Pomorze Gdańskie (z wyjątkiem Gdańska). Po reformie administracyjnej z 1818 roku Pomorze Wschodnie wchodziło w skład prowincji Westpreussen (Prusy Zachodnie), dzielącą się na rejencję gdańską i kwidzyńską.

Po I wojnie światowej odrodzona Polska otrzymała okrojone Pomorze Gdańskie, które wkrótce stało się jednym z pretekstów hitlerowskiego ataku w roku 1939. Po II wojnie światowej, w wyniku decyzji Wielkiej Trójki, Polska otrzymała całe Pomorze między Wisłą a Odrą. W granicach NRD, a potem zjednoczonych Niemiec pozostało tzw. Pomorze Przednie (niem. Vorpommern), które wraz z Meklemburgią stanowi kraj związkowy.

Współpraca międzynarodowa

Gminy Pomorza współpracują w ramach euroregionów Bałtyk i Pomerania. Niemal każde miasto posiada jedno lub więcej miast partnerskich z różnych części Europy i świata.

Zobacz też

Uwagi

  1. Fragment miasta leży na lewym brzegu Wisły, na historycznych Kujawach.
  2. Niekiedy traktowane także jako część Pomorza Zachodniego.
  3. Marchia Wkrzańska przynależała do Pomorza Zachodniego do XV wieku.

Przypisy

  1. Labuda: Historia Pomorza do roku 1466.
  2. Lech Leciejewicz, Słowianie zachodni, Ossolineum, Wrocław 1989, ​ISBN 83-04-02690-2
  3. „Pomerania provincia ex ipsa nominis etimología qualitatem sui situs indicare videtur. Nam 'pome' lingua Sclavorum 'iuxta' sonat vel 'circa' 'moriz' autem 'mare'; inde 'Pomerania' quasi 'Pomerizania' , id est: iuxta vel circa mare sita” [w:] „Herbordi, vita Ottonis episcopi Babenbergensis. op. cit. Monumenta Poloniae Historica t. II. s. 72
  4. The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition, 2000, Pomerania [1]
  5. Pommern, Werner Buchholz (red.), Berlin: Siedler, 1999, s. 23,24, ISBN 3-88680-272-8, OCLC 830242117.
  6. Annales Altahensis maiorum (Roczniki z Nieder Altaich), rok 1046 [dostęp: 3.02.2016]
  7. Lista miast w Polsce, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  8. Pomorze Zachodnie w tysiącleciu: praca zbiorowa, pod red. Pawła Bartnika i Kazimierza Kozłowskiego; Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Szczecinie, Kuratorium Oświaty w Szczecinie, Urząd Miejski w Szczecinie, s. 173

Bibliografia

  • Marian Biskupiński (ed.), Śląsk i Pomorze w historii stosunków polsko-niemieckich w średniowieczu. XII Konferencja Wspólnej Komisji Podręcznikowej PRL-RFN Historyków 5-10 VI 1979 Olsztyn, Instytut Zachodni, Poznań 1987
  • Antoni Czubiński, Zbigniew Kulak (ed.), Śląsk i Pomorze w stosunkach polsko-niemieckich od XVI do XVII w. XIV Konferencja Wspólnej Komisji Podręcznikowej PRL-RFN Historyków, 9-14 VI 1981 r. Zamość, Instytut Zachodni, Poznań 1987
  • Pomorze (archiwalna strona w języku niemieckim)
  • Pomorze Zachodnie w tysiącleciu : praca zbiorowa / pod red. Pawła Bartnika i Kazimierza Kozłowskiego ; Polskie Towarzystwo Historyczne. Oddział w Szczecinie, Kuratorium Oświaty w Szczecinie, Urząd Miejski w Szczecinie.. Szczecin: Wydawnictwo Archiwum Państwowego „Dokument” w Szczecinie, 2000, s. 159. ISBN 83-86992-75-1.


Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

REF orange.svg
Autor: Khutuck, vectorization: Razorbliss, color: Sławek Borewicz, Licencja: CC0
icon of references
Wappen Preußische Provinzen - Pommern.png
Pomorze, pruska prowincja (1815-1945).
Wik 21 klasztor Police - Jasienica.jpg
Autor: MMich, Licencja: CC BY-SA 4.0
Fragment of ruin of Augustinians' cloister in Police-Jasienica (14th century), Pomerania, Poland / Fragment ruin klasztoru Augustianów w Policach - Jasienicy
Steilküste bei Ahrenshoop.jpg
Autor: Nikater, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Steep coast and beach at peninsula Darss West Beach near Ahrenshoop, Mecklenburg-Vorpommern, Germany. Pomerania Beach, as its part of the Pomeranian lands.
WiktionaryPl nodesc.svg
(c) Wikimedia Foundation, CC BY-SA 3.0

The logo for the Polish language Wiktionary without "Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik" ("Free, multilingual, Wiktionary")

.
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności