Pomorze Gdańskie

Pomorze Gdańskie
Państwa Polska
StolicaGdańsk
Ważniejsze miastaGdynia, Sopot, Wejherowo, Tczew, Starogard Gdański, Pelplin, Puck, Skarszewy

Pomorze Gdańskie – zachodnia część Pomorza Nadwiślańskiego, historyczna dzielnica Polski[1] nad dolną Wisłą nad Morzem Bałtyckim w przybliżeniu obejmująca swym obszarem szeroki pas na zachód od dolnej Wisły, tj. centralną i większość zachodniej części województwa pomorskiego, północno-zachodnią część województwa kujawsko-pomorskiego[2] oraz skrawek we wschodniej części województwa zachodniopomorskiego. Od wschodu Pomorze Gdańskie sąsiaduje z Pomezanią/Powiślem, od południa z Wielkopolską (Krajna), Kujawami i ziemią chełmińską, a od zachodu z Pomorzem Zachodnim.

W obrębie Pomorza Gdańskiego wyróżnia się regiony kulturowe, etnograficzne bądź historyczne: Kociewie, Kaszuby (w tym ziemię lęborsko-bytowską) oraz Bory Tucholskie.

Zarys historyczny

Pomorze i Prusy do 1125 r.

Na początku II wieku n.e. obszar Pomorza Gdańskiego zajęli przybyli ze Skandynawii Gepidzi i Goci, których ślady określane przez archeologów są jako kultura wielbarska. Plemiona germańskie wywędrowały na południe i po V wieku osiedlili się tu Słowianie[3]. Istnieją również teorie autochtoniczne mówiące o słowiańskim charakterze np. kultury łużyckiej[4].

W X wieku Pomorze Gdańskie zamieszkiwali Pomorzanie, od których wywodzą się współcześni Kaszubi. Istotne przeobrażenia struktur terytorialno-osadniczych miały miejsce na przełomie X i XI w. Manifestowały się głównie wznoszeniem nowej sieci grodów piastowskich. Część funkcjonujących wcześniej zespołów grodowych, jak na przykład obiekty w Garcu Wielkim, Gniewie, Lignowach Szlacheckich, została zniszczona już na początku XI w.[5] Jeszcze wcześniej bo pod koniec X w. lub na przełomie X i XI w. upadł gród w Sopocie. W ich miejsce powstawały nowe zajmujące miejsce w strukturach administracyjnych państwa piastowskiego grody w Owidzu, Ciepłem czy też warownia na wschodnim brzegu Wisły w Podzamczu koło Kwidzyna. Lata 60.[6] lub 90. X wieku to czas realnego uzależnienia i włączenia Pomorza Wschodniego w skład państwa Piastów[5].

Pierwsza wiadomość historyczna o Gdańsku pochodzi z 997 roku dzięki wysłaniu św. Wojciecha przez Bolesława Chrobrego w celu szerzenia wiary chrześcijańskiej – dotarł on do osady o nazwie Gyddanyzc. Dowodzić ma ta wiadomość, że Gdańsk z okolicznymi terenami należał do pierwszego historycznego władcy Polski Mieszka I[7]. Po śmierci Bolesława Chrobrego, w trakcie tzw. kryzysu dynastycznego nastąpił upadek władzy centralnej i usamodzielnienie się Pomorza Wschodniego. Istnieją pewne przesłanki wskazujące na uzyskanie kontroli nad Pomorzem w czasach drugiej monarchii piastowskiej. Pokonanie w 1046 lub w 1048 r. Pomorzan pozwoliło Kazimierzowi Odnowicielowi rozszerzyć domenę państwa o Pomorze Wschodnie, które sięgało ówcześnie na wschodzie w okolice grodu w Węgrach koło Malborka[5]. Być może odzwierciedleniem tych wydarzeń była realizacja inwestycji wznoszenia nowego grodu w widłach Wisły i Motławy w Gdańsku, co nastąpiło w latach 50.–60. XI stulecia. Przyjmuje się, że już u progu swojego panowania Bolesław Śmiały stracił zwierzchność nad Pomorzem. Próby przywrócenia zwierzchnictwa nad tym obszarem podjął Władysław Herman. Na krótko Pomorze zostało opanowane przez palatyna Sieciecha w 1090 r. Jeszcze tego samego roku w wyniku buntu lokalnych elit odzyskało niezależność. W 1091 r. próba przywrócenia poprzedniego stanu przez Władysława Hermana nie przyniosła powodzenia[8][9].

W latach 1109–1119 podejmowane były kolejne próby ustanowienia podległości Pomorza Gdańskiego Polsce. Polski książę, Bolesław III Krzywousty, pokonał Pomorzan w bitwie pod Nakłem (1109), kolejny najazd wojsk polskich nastąpił w 1112. W 1119 roku Krzywousty pokonał dwóch książąt pomorskich – sądzi się, że jednym z nich mógł być Świętopełk[10]. Od tego momentu datuje się podległość Pomorza Gdańskiego wobec Polski, zaś gwarantami zależności mieli być namiestnicy książąt krakowskich, od drugiej połowy XII w. tworzący dynastię Sobiesławiców.

W 1186 władcy Pomorza przyjęli wyznanie chrześcijańskie od duńskich cystersów, którym przewodził Bernard Dithard[11]; w 1188 roku nastąpiło w Gdańsku uroczyste podpisanie aktu fundacyjnego Opactwa Cystersów w Oliwie, którego Dithard został pierwszym opatem.

W 1210 roku książę Mściwoj I złożył hołd lenny królowi Danii Waldemarowi II. Zależność ta trwała krótko i skończyła staraniem Leszka Białego w 1211. W kolejnych latach książę Świętopełk II Wielki podejmował kolejne próby usamodzielnienia, do którego doszło po śmierci Leszka Białego (1227). W 1231 Świętopełk uzyskał dla siebie, swojej rodziny i swojego księstwa protekcję papieską. Stolica państwa (Gdańsk) uzyskała w tym okresie prawa miejskie według prawa lubeckiego.

Herb przedrozbiorowego województwa pomorskiego

W 1282 między księciem gdańskim Mściwojem II a księciem wielkopolskim Przemysłem II zawarty został układ w Kępnie; umowa głosiła, że ten z książąt, który przeżyje drugiego, będzie po nim dziedziczył. Od śmierci Mściwoja II w 1294 roku datuje się ponowne podporządkowanie Pomorza Gdańskiego Polsce. Zjednoczenie dwóch dzielnic umożliwiło Przemysłowi II koronację na króla Polski; został on zamordowany w 1296 roku, wskutek czego przez następne kilkanaście lat Pomorze przechodziło z rąk do rąk. Kolejnymi władcami stali się: książę Władysław Łokietek; w roku 1300 królem Polski został panujący w Czechach Wacław II; w 1305 roku jego następcą został Wacław III, który zginął w zamachu w 1306 roku. Wówczas Pomorze przejął ponownie Władysław Łokietek, jednak wkrótce je utracił. W roku 1308 Gdańsk został zajęty przez Brandenburczyków. Wezwani przez Łokietka do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków Krzyżacy zajęli w tym samym roku część grodu i po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. 13 listopada 1308, po wycofaniu się Brandenburczyków, doszło do rzezi gdańszczan i zajęcia miasta przez zakon na okres niemal 150 lat.

W 1343 w wyniku układu pokojowego krzyżacko-polskiego (pokój kaliski) król Polski Kazimierz III Wielki zrzekł się faktycznej władzy nad Pomorzem Gdańskim, zachowując jednakże tytuł jego „Pana i Dziedzica”. W tym samym roku Gdańsk ponownie otrzymał prawa miejskie (w dwa lata później działanie prawa lubeckiego całkowicie zastąpiono prawem chełmińskim).

Gdańsk był w XV-XVII w. największym miastem Polski
Herb współczesnego województwa pomorskiego

W 1454 r. zostało utworzone województwo pomorskie, które ostatecznie ukształtowało się po II pokoju toruńskim w 1466 r. Było zwyczajowo zaliczane do obszaru Prus Królewskich.

Przez następne stulecia będący formalnie pod wpływami Polski Gdańsk, jak również inne miasta Prus Królewskich – tzw. trzy wielkie miasta pruskie (Gdańsk, Toruń i Elbląg)[12], posiadały znaczną samodzielność i przywileje.

W wyniku rozbiorów Polski Pomorze Gdańskie przeszło pod panowanie Prus, a później zjednoczonych Niemiec, jako prowincja Prusy Zachodnie (niem. Westpreußen). Jej stolicą był początkowo Kwidzyn, a po II rozbiorze PolskiGdańsk. Stan ten trwał do zakończenia I wojny światowej, oprócz okresu 1807–1814, kiedy istniało Wolne Miasto Gdańsk. Po wojnie w wyniku traktatu wersalskiego Pomorze Gdańskie wróciło do Polski oprócz Gdańska i ziem do niego przylegających, które ponownie utworzyły Wolne Miasto Gdańsk, istniejące w latach 1920–1939. W lutym 1920 w Pucku odbyły się symboliczne zaślubiny Polski z morzem.

II wojna światowa przyniosła kolejne zmiany terytorialne: Pomorze Gdańskie i Gdańsk wcielono do III Rzeszy jako Gdańsk-Prusy Zachodnie. W 1945 roku całe Pomorze Gdańskie razem z Gdańskiem znalazło się w Polsce.

Miasta

miastopopulacja (2017)województwo
1.Gdańsk464 293pomorskie
2.Gdynia246 643pomorskie
3.Tczew60 285pomorskie
4.Wejherowo50 016pomorskie
5.Rumia48 317pomorskie
6.Starogard Gdański48 144pomorskie
7.Chojnice39 950pomorskie
8.Sopot36 701pomorskie
9.Lębork[a]35 351pomorskie
10.Pruszcz Gdański30 287pomorskie
11.Świecie25 949kujawsko-pomorskie
12.Reda24 888pomorskie
13.Kościerzyna23 858pomorskie
14.Bytów[a]17 033pomorskie
15.Kartuzy14 663pomorskie
16.Człuchów13 888pomorskie
17.Tuchola13 820kujawsko-pomorskie
18.Puck11 302pomorskie
19.Władysławowo10 021pomorskie
20.Czersk9 953pomorskie
21.Pelplin7 979pomorskie
22.Skarszewy7 138pomorskie
23.Gniew6 820pomorskie
24.Żukowo6 608pomorskie
25.Czarne6 022pomorskie
26.Nowe5 958kujawsko-pomorskie
27.Brusy5 196pomorskie
28.Debrzno5 152pomorskie
29.Łeba[a]3 719pomorskie
30.Skórcz3 546pomorskie
31.Hel3 413pomorskie
32.Czarna Woda2 844pomorskie
33.Jastarnia2 728pomorskie
34.Biały Bór2 171zachodniopomorskie
35.Krynica Morska1 323pomorskie

Galeria

Zobacz też

Uwagi

  1. a b c Miasto niekiedy traktowane także jako część Pomorza Zachodniego.

Przypisy

  1. Pomorze Gdańskie, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-02-10].
  2. Według Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN, t. 9, Warszawa 1967, s. 267, Pomorze Gdańskie to obszar „na zachód od Wisły”.
  3. Dzieje Polski. Atlas ilustrowany. Demart 2007, s. 22–23.
  4. Na stronie Muzeum Archeologicznego w Gdańsku stwierdzono, że w III lub IV w. p.n.e. uformowała się lokalna grupa kultury łużyckiej, nazywana inaczej grupą kaszubską.
  5. a b c Sławomir Wadyl, WĘGRY. THE SETTLEMENT COMPLEX IN THE POMERANIAN-PRUSSIAN BORDERLAND IN THE 11TH-12TH C. // WĘGRY. ZESPÓŁ OSADNICZY NA POGRANICZU POMORSKO-PRUSKIM W XI-XII W. [dostęp 2017-02-15] (ang.).
  6. Gerard Labuda, Dzieje polityczne (VI–XII wiek); ekspansja państwa polskiego na Pomorze (X–XII w.), [w:] Historia Pomorza, t. 1 (do roku 1466), red. tenże, Poznań 1969, s. 307–308.
  7. B. Śliwiński, Pomorze w polityce i strukturze państwa wczesnopiastowskiego (X–XII w.), Kwartalnik Historyczny 107 (2000), s. 7–8.
  8. S. Szczur przypuszczał, że w planach palatyna było narzucenie administracji polskiej, co miało umożliwić szybką integrację z Księstwem Polskim. S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. Wydawnictwo Literackie, 2002, s. 117–118. ISBN 83-08-03272-9.
  9. M. Spórna P. Wierzbicki: Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego. s. 445.
  10. G. Labuda, Świętopełk syn Świętobora, s. 586.
  11. Pommerellisches Urkunddenbuch nr 6.
  12. Te miasta razem wzięte liczyły ok. 36,5% ludności miejskiej Rzeczypospolitej, stanowiły także większą część ludności Prus Królewskich.

Media użyte na tej stronie

Przelot skrzydłem Oksywie-Puck - 018.JPG
Przelot skrzydłem Oksywie-Puck
Tczew most drogowy (3).JPG
Autor: Tomasz Przechlewski from Sopot, Poland, Licencja: CC BY 2.0
Tczew, most drogowy.
Old town hall in Swiecie 07.jpg
Autor: Krzysztof Golik, Licencja: CC BY 3.0
Old town hall in Świecie, Kuyavian-Pomeranian Voivodeship, Poland
Puck miejsce zaslubin z morzem.JPG
Autor: Jan Jerszyński, Licencja: CC BY-SA 2.5
Puck - nabrzeże. Pominik upamiętniajacy Zaślubiny Polski z morzem dokonane przez gen. Józefa Hallera 10 lutego 1920 r. , Polska, woj. pomorskie
ChatkaRybackaJastarnia.jpg
Autor: Ajaxajax, Licencja: CC BY-SA 3.0
Zabytkowa chatka rybacka w Jastatnii
Gniew - pałac królowej Marysieńki ( 1670 - 1674 ) - panoramio.jpg
(c) rysnal, CC BY-SA 3.0
Gniew - "Pałac Marysieńki", dawny budynek gospodarczy, obecnie hotel w zespole zamkowym, 1674, XIX
2010.10.02 PELPLIN (16).jpg
Autor: Kozak1410, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Pelplin, kościół, ob. katedra p.w. NMP, 1280-1350, 1557, 1894-1899
635489 Gdańsk Brama Mariacka 07.JPG
Autor: Dawid Galus, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Gdańsk, Brama Mariacka, XIV, XVII
Pałac Przebendowskich w Wejherowie - tył budynku z fontanną.jpg
Autor: Izoldaw, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Wejherowo - Pałac Przebendowskich - tył budynku
Wejherowo plac Wejhera kamienice.jpg
Autor: Andrzej Otrębski, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wejherowo - kamienice przy pl. Wejhera
LO Filomatow Chojnickich.JPG
Autor: Pici3k, Licencja: CC BY-SA 4.0
Chojnice, ul. Nowe Miasto 4/5 - dawne kolegium jezuickie, obecnie Liceum Ogólnokształcące imienia Filomatów Chojnickich, 1718-1755, 1868
Bãdomino (11).JPG
Autor: Gdaniec, Licencja: CC BY-SA 3.0
Będomin - Muzeum Hymnu Narodowego
Pommerellen Slavische Völker bis 1125.jpg
Pomerelia: Slavic people until 1125
View of Gdańsk win 1575.PNG
View of Gdańsk win 1575.
Tczew 008.jpg
Autor: Ludwig Schneider, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tczew, Widok Starego Miasta ze starego mostu (zabytek nr 112)
Gdynia - Skwer Kosciuszki 001.JPG
Gdynia, aleja Jana Pawła II (wcześniej Aleje Zjednoczenia)