Pomorze Gdańskie

Pomorze Gdańskie
Godło
Herb
Państwa

 Polska

Stolica

Gdańsk

Ważniejsze miejscowości

Gdynia, Tczew, Rumia, Wejherowo

Dzielnice Polskie w 1138 roku:

     Księstwo gdańskie

Pomorze Gdańskiekraina historyczna położona nad lewym brzegiem Wisły i Nogatu oraz nad Morzem Bałtyckim, będąca zachodnią częścią Pomorza Wschodniego. Dawniej historyczna dzielnica Polski[1].

Położenie

W przybliżeniu Pomorze Gdańskie obejmuje swym obszarem szeroki pas na zachód od dolnej Wisły, tj. centralną i większość zachodniej części województwa pomorskiego, północno-zachodnią część województwa kujawsko-pomorskiego[2] oraz skrawek we wschodniej części województwa zachodniopomorskiego. Od wschodu Pomorze Gdańskie sąsiaduje z Powiślem, od południowego-wschodu z ziemią chełmińską, od południa z Wielkopolską (Krajną) i Kujawami, a od zachodu z Pomorzem Zachodnim.

Podział na regiony

W obrębie Pomorza Gdańskiego wyróżnia się następujące regiony etnograficzne i historyczne:

Historia

Pomorze i Prusy do 1125 r.

Na początku II wieku n.e. obszar Pomorza Gdańskiego zajęli przybyli ze Skandynawii Gepidzi i Goci, których ślady określane przez archeologów są jako kultura wielbarska. Plemiona germańskie wywędrowały na południe i po V wieku osiedlili się tu Słowianie[3]. Istnieją również teorie autochtoniczne mówiące o słowiańskim charakterze np. kultury łużyckiej[4].

W X wieku Pomorze Gdańskie zamieszkiwali Pomorzanie, od których wywodzą się współcześni Kaszubi. Istotne przeobrażenia struktur terytorialno-osadniczych miały miejsce na przełomie X i XI w. Manifestowały się głównie wznoszeniem nowej sieci grodów piastowskich. Część funkcjonujących wcześniej zespołów grodowych, jak na przykład obiekty w Garcu Wielkim, Gniewie, Lignowach Szlacheckich, została zniszczona już na początku XI w.[5] Jeszcze wcześniej bo pod koniec X w. lub na przełomie X i XI w. upadł gród w Sopocie. W ich miejsce powstawały nowe zajmujące miejsce w strukturach administracyjnych państwa piastowskiego grody w Owidzu, Ciepłem czy też warownia na wschodnim brzegu Wisły w Podzamczu koło Kwidzyna. Lata 60.[6] lub 90. X wieku to czas realnego uzależnienia i włączenia Pomorza Wschodniego w skład państwa Piastów[5].

Pierwsza wiadomość historyczna o Gdańsku pochodzi z 997 roku dzięki wysłaniu św. Wojciecha przez Bolesława Chrobrego w celu szerzenia wiary chrześcijańskiej – dotarł on do osady o nazwie Gyddanyzc. Dowodzić ma ta wiadomość, że Gdańsk z okolicznymi terenami należał do pierwszego historycznego władcy Polski Mieszka I[7]. Po śmierci Bolesława Chrobrego, w trakcie tzw. kryzysu dynastycznego nastąpił upadek władzy centralnej i usamodzielnienie się Pomorza Wschodniego. Istnieją pewne przesłanki wskazujące na uzyskanie kontroli nad Pomorzem w czasach drugiej monarchii piastowskiej. Pokonanie w 1046 lub w 1048 r. Pomorzan pozwoliło Kazimierzowi Odnowicielowi rozszerzyć domenę państwa o Pomorze Wschodnie, które sięgało ówcześnie na wschodzie w okolice grodu w Węgrach koło Malborka[5]. Być może odzwierciedleniem tych wydarzeń była realizacja inwestycji wznoszenia nowego grodu w widłach Wisły i Motławy w Gdańsku, co nastąpiło w latach 50.–60. XI stulecia. Przyjmuje się, że już u progu swojego panowania Bolesław Śmiały stracił zwierzchność nad Pomorzem. Próby przywrócenia zwierzchnictwa nad tym obszarem podjął Władysław Herman. Na krótko Pomorze zostało opanowane przez palatyna Sieciecha w 1090 r. Jeszcze tego samego roku w wyniku buntu lokalnych elit odzyskało niezależność. W 1091 r. próba przywrócenia poprzedniego stanu przez Władysława Hermana nie przyniosła powodzenia[8][9].

W latach 1109–1119 podejmowane były kolejne próby ustanowienia podległości Pomorza Gdańskiego Polsce. Polski książę, Bolesław III Krzywousty, pokonał Pomorzan w bitwie pod Nakłem (1109), kolejny najazd wojsk polskich nastąpił w 1112. W 1119 roku Krzywousty pokonał dwóch książąt pomorskich – sądzi się, że jednym z nich mógł być Świętopełk[10]. Od tego momentu datuje się podległość Pomorza Gdańskiego wobec Polski, zaś gwarantami zależności mieli być namiestnicy książąt krakowskich, od drugiej połowy XII w. tworzący dynastię Sobiesławiców.

W 1186 władcy Pomorza przyjęli wyznanie chrześcijańskie od duńskich cystersów, którym przewodził Bernard Dithard[11]; w 1188 roku nastąpiło w Gdańsku uroczyste podpisanie aktu fundacyjnego Opactwa Cystersów w Oliwie, którego Dithard został pierwszym opatem.

W 1210 roku książę Mściwoj I złożył hołd lenny królowi Danii Waldemarowi II. Zależność ta trwała krótko i skończyła staraniem Leszka Białego w 1211. W kolejnych latach książę Świętopełk II Wielki podejmował kolejne próby usamodzielnienia, do którego doszło po śmierci Leszka Białego (1227). W 1231 Świętopełk uzyskał dla siebie, swojej rodziny i swojego księstwa protekcję papieską. Stolica państwa (Gdańsk) uzyskała w tym okresie prawa miejskie według prawa lubeckiego.

Herb przedrozbiorowego województwa pomorskiego

W 1282 między księciem gdańskim Mściwojem II a księciem wielkopolskim Przemysłem II zawarty został układ w Kępnie; umowa głosiła, że ten z książąt, który przeżyje drugiego, będzie po nim dziedziczył. Od śmierci Mściwoja II w 1294 roku datuje się ponowne podporządkowanie Pomorza Gdańskiego Polsce. Zjednoczenie dwóch dzielnic umożliwiło Przemysłowi II koronację na króla Polski; został on zamordowany w 1296 roku, wskutek czego przez następne kilkanaście lat Pomorze przechodziło z rąk do rąk. Kolejnymi władcami stali się: książę Władysław Łokietek; w roku 1300 królem Polski został panujący w Czechach Wacław II; w 1305 roku jego następcą został Wacław III, który zginął w zamachu w 1306 roku. Wówczas Pomorze przejął ponownie Władysław Łokietek, jednak wkrótce je utracił. W roku 1308 Gdańsk został zajęty przez Brandenburczyków. Wezwani przez Łokietka do pomocy przy usunięciu Brandenburczyków Krzyżacy zajęli w tym samym roku część grodu i po nadejściu posiłków zaatakowali miasto. 13 listopada 1308, po wycofaniu się Brandenburczyków, doszło do rzezi gdańszczan i zajęcia miasta przez zakon na okres niemal 150 lat.

Gdańsk był w XV-XVII w. największym miastem Polski

W 1343 w wyniku układu pokojowego krzyżacko-polskiego (pokój kaliski) król Polski Kazimierz III Wielki zrzekł się faktycznej władzy nad Pomorzem Gdańskim, zachowując jednakże tytuł jego „Pana i Dziedzica”. W tym samym roku Gdańsk ponownie otrzymał prawa miejskie (w dwa lata później działanie prawa lubeckiego całkowicie zastąpiono prawem chełmińskim).

W 1454 r. zostało utworzone województwo pomorskie, które ostatecznie ukształtowało się po II pokoju toruńskim w 1466 r. Było zwyczajowo zaliczane do obszaru Prus Królewskich.

Przez następne stulecia będący formalnie pod wpływami Polski Gdańsk, jak również inne miasta Prus Królewskich – tzw. trzy wielkie miasta pruskie (Gdańsk, Toruń i Elbląg)[12], posiadały znaczną samodzielność i przywileje.

W wyniku rozbiorów Polski Pomorze Gdańskie przeszło pod panowanie Prus, a później zjednoczonych Niemiec, jako prowincja Prusy Zachodnie (niem. Westpreußen). Jej stolicą był początkowo Kwidzyn, a po II rozbiorze PolskiGdańsk. Stan ten trwał do zakończenia I wojny światowej, oprócz okresu 1807–1814, kiedy istniało Wolne Miasto Gdańsk. Po wojnie w wyniku traktatu wersalskiego Pomorze Gdańskie wróciło do Polski oprócz Gdańska i ziem do niego przylegających, które ponownie utworzyły Wolne Miasto Gdańsk, istniejące w latach 1920–1939. W lutym 1920 w Pucku odbyły się symboliczne zaślubiny Polski z morzem.

II wojna światowa przyniosła kolejne zmiany terytorialne: Pomorze Gdańskie i Gdańsk wcielono do III Rzeszy jako Gdańsk-Prusy Zachodnie. W 1945 roku całe Pomorze Gdańskie razem z Gdańskiem znalazło się w Polsce.

Miasta

Lp.MiastoPopulacjaPowierzchniaWojewództwoPodregiony
1.POL Gdańsk COA.svg Gdańsk470 633263,44 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
2.POL Gdynia COA.svg Gdynia244 104131,62 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
3.POL Tczew COA.svg Tczew59 10522,26 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKociewie
4.POL Rumia COA.svg Rumia49 67230,09 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
5.POL Wejherowo COA.svg Wejherowo48 73526,99 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
6.POL Starogard Gdański COA.svg Starogard Gdański47 27225,28 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKociewie
7.POL Chojnice COA.svg Chojnice39 48421,05 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
8.POL Sopot COA.svg Sopot35 04917,28 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
9.POL Lębork COA.svg Lębork[b]34 97717,86 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieZiemia lęborsko-bytowska
10.POL Pruszcz Gdański COA.svg Pruszcz Gdański31 82216,47 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskie-
11.POL Świecie COA.svg Świecie25 63417,55 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskieKociewie
12.POL Reda COA.svg Reda25 10233,46 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
13.POL Kościerzyna COA.svg Kościerzyna23 69815,83 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
14.POL Bytów COA.svg Bytów[b]16 7908,72 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieZiemia lęborsko-bytowska/Kaszuby
15.POL Kartuzy COA.svg Kartuzy14 1866,80 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
16.POL Człuchów COA.svg Człuchów13 38612,48 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskie-
17.POL Tuchola COA.svg Tuchola13 64917,69 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskieBory Tucholskie
18.POL Puck COA.svg Puck11 0894,90 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
19.POL Władysławowo COA.svg Władysławowo10 03712,59 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
20.POL Czersk COA.svg Czersk99009,73 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieBory Tucholskie
21.POL Nowy Dwór Gdański COA.svg Nowy Dwór Gdański98135,07 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieŻuławy Wiślane
22.POL Żukowo COA.svg Żukowo81354,73 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
23.POL Pelplin COA.svg Pelplin80654,45 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKociewie
24.POL Skarszewy COA.svg Skarszewy710311,96 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKociewie
25.POL Gniew COA.svg Gniew67916,04 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKociewie
26.POL Czarne COA.svg Czarne598346,39 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskie-
27.POL Nowe COA.svg Nowe57873,57 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskieKociewie
28.POL Brusy COA.svg Brusy52095,20 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
29.POL Nowy Staw COA.svg Nowy Staw41964,67 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieŻuławy Wiślane
30.POL Łeba COA.svg Łeba369414,81 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskie-
31.POL Skórcz COA.svg Skórcz36093,67 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKociewie
32.POL Hel COA.svg Hel337321,72 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
33.POL Czarna Woda COA.svg Czarna Woda28419,94 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKociewie
34.POL Jastarnia COA.svg Jastarnia27344,31 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskieKaszuby
35.POL Pruszcz COA.svg Pruszcz27217,05 km²POL województwo kujawsko-pomorskie flag.svg kujawsko-pomorskieBory Tucholskie
36.POL Biały Bór COA.svg Biały Bór217112,82 km²POL województwo zachodniopomorskie flag.svg zachodniopomorskie-
37.POL Krynica Morska COA.svg Krynica Morska1284118 km²POL województwo pomorskie flag.svg pomorskie-

Galeria

Zobacz też

Uwagi

  1. Region ten pod względem historycznym jest pograniczem pomiędzy Pomorzem Gdańskim, a Pomorzem Zachodnim.
  2. a b Miasto leży w historycznej ziemi lęborsko-bytowskiej, będącej pograniczem pomiędzy Pomorzem Zachodnim, a Pomorzem Wschodnim.

Przypisy

  1. Pomorze Gdańskie, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-02-10].
  2. Według Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN, t. 9, Warszawa 1967, s. 267, Pomorze Gdańskie to obszar „na zachód od Wisły”.
  3. Dzieje Polski. Atlas ilustrowany. Demart 2007, s. 22–23.
  4. Na stronie Muzeum Archeologicznego w Gdańsku stwierdzono, że w III lub IV w. p.n.e. uformowała się lokalna grupa kultury łużyckiej, nazywana inaczej grupą kaszubską.
  5. a b c Sławomir Wadyl, WĘGRY. THE SETTLEMENT COMPLEX IN THE POMERANIAN-PRUSSIAN BORDERLAND IN THE 11TH-12TH C. // WĘGRY. ZESPÓŁ OSADNICZY NA POGRANICZU POMORSKO-PRUSKIM W XI-XII W. [dostęp 2017-02-15] (ang.).
  6. Gerard Labuda, Dzieje polityczne (VI–XII wiek); ekspansja państwa polskiego na Pomorze (X–XII w.), [w:] Historia Pomorza, t. 1 (do roku 1466), red. tenże, Poznań 1969, s. 307–308.
  7. B. Śliwiński, Pomorze w polityce i strukturze państwa wczesnopiastowskiego (X–XII w.), Kwartalnik Historyczny 107 (2000), s. 7–8.
  8. S. Szczur przypuszczał, że w planach palatyna było narzucenie administracji polskiej, co miało umożliwić szybką integrację z Księstwem Polskim. S. Szczur: Historia Polski – średniowiecze. Wydawnictwo Literackie, 2002, s. 117–118. ISBN 83-08-03272-9.
  9. M. Spórna P. Wierzbicki: Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego. s. 445.
  10. G. Labuda, Świętopełk syn Świętobora, s. 586.
  11. Pommerellisches Urkunddenbuch nr 6.
  12. Te miasta razem wzięte liczyły ok. 36,5% ludności miejskiej Rzeczypospolitej, stanowiły także większą część ludności Prus Królewskich.

Media użyte na tej stronie

POL Pruszcz COA.svg
Zgodnie z art. 4 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2509 z późn. zm.) „nie stanowią przedmiotu prawa autorskiego akty normatywne, ich projekty, urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole”. Powyższa grafika należy do tej grupy. Jednak w niektórych przypadkach wykorzystanie tej grafiki może być w Polsce ograniczone na podstawie innych obowiązujących przepisów.
Przelot skrzydłem Oksywie-Puck - 018.JPG
Przelot skrzydłem Oksywie-Puck
Tczew most drogowy (3).JPG
Autor: Tomasz Przechlewski from Sopot, Poland, Licencja: CC BY 2.0
Tczew, most drogowy.
Old town hall in Swiecie 07.jpg
Autor: Krzysztof Golik, Licencja: CC BY 3.0
Old town hall in Świecie, Kuyavian-Pomeranian Voivodeship, Poland
POL Reda COA.svg

ISO 639 Icon en.svg Coat of arms of the city of Reda (upon Appendix no. 7 of Statute of the city of Reda from December 4, 2002)

ISO 639 Icon pl.svg: Herb miasta Redy (na podstawie Załącznika nr 7 do Statutu Miasta Redy z dnia 4 grudnia 2002)

Herb miasta Redy przedstawia w polu błękitnym, na trójwzgórzu żółtym (złotym) kościół biały (srebrny), obramowania czarne.
Puck miejsce zaslubin z morzem.JPG
Autor: Jan Jerszyński, Licencja: CC BY-SA 2.5
Puck - nabrzeże. Pominik upamiętniajacy Zaślubiny Polski z morzem dokonane przez gen. Józefa Hallera 10 lutego 1920 r. , Polska, woj. pomorskie
ChatkaRybackaJastarnia.jpg
Autor: Ajaxajax, Licencja: CC BY-SA 3.0
Zabytkowa chatka rybacka w Jastatnii
Gniew - pałac królowej Marysieńki ( 1670 - 1674 ) - panoramio.jpg
(c) rysnal, CC BY-SA 3.0
Gniew - "Pałac Marysieńki", dawny budynek gospodarczy, obecnie hotel w zespole zamkowym, 1674, XIX
POL Wejherowo COA.svg

ISO 639 Icon en.svgISO 639 Icon en.svg Coat of arms of City of Wejherowo (upon Appendix no. 2 of Statute of city of Wejherowo from April 6, 2004)

ISO 639 Icon pl.svgISO 639 Icon pl.svg Herb miasta Wejherowo (na podstawie Załącznika nr 2 do Statutu Miasta Wejherowo z dnia 6 kwietnia 2004)
2010.10.02 PELPLIN (16).jpg
Autor: Kozak1410, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Pelplin, kościół, ob. katedra p.w. NMP, 1280-1350, 1557, 1894-1899
Pałac Przebendowskich w Wejherowie - tył budynku z fontanną.jpg
Autor: Izoldaw, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Wejherowo - Pałac Przebendowskich - tył budynku
POL Nowy Staw COA.svg
Herb miasta i gminy Nowy Staw
LO Filomatow Chojnickich.JPG
Autor: Pici3k, Licencja: CC BY-SA 4.0
Chojnice, ul. Nowe Miasto 4/5 - dawne kolegium jezuickie, obecnie Liceum Ogólnokształcące imienia Filomatów Chojnickich, 1718-1755, 1868
Bãdomino (11).JPG
Autor: Gdaniec, Licencja: CC BY-SA 3.0
Będomin - Muzeum Hymnu Narodowego
POL Starogard Gdański COA.svg
Herb Starogardu Gdańskiego
POL Pelplin COA.svg
Herb miasta i gminy Pelplin
POL Rumia COA.svg

ISO 639 Icon en.svgISO 639 Icon en.svg Coat of arms of Rumia (upon Appendix no. 2 of Statute of Town of Rumia from April 24, 2003)

CMYK colors: yellow-(0,15,100,0), red-(0,100,100,0), black-(0,0,0,100)

ISO 639 Icon pl.svgISO 639 Icon pl.svg Herb miasta Rumi (na podstawie Załącznika nr 2 do Statutu Miasta Rumi z dnia 24 kwietnia 2003)

kolory CMYK: żółcień-(0,15,100,0), czerwień-(0,100,100,0), czerń-(0,0,0,100)
Pommerellen Slavische Völker bis 1125.jpg
Pomerelia: Slavic people until 1125
View of Gdańsk win 1575.PNG
View of Gdańsk win 1575.
TestamentKrzywoustego.png
(c) Mix321, CC-BY-SA-3.0
Fragmentation of Poland; various Duchies (dzielnice) are marked in various colors. Poland was split betweens the sons of Bolesław:
 
The Seniorate Province, composed of the Eastern Greater Poland, Lesser Poland, Western Kuyavia, Łęczyca Land and Sieradz Land
 
Silesian Province of Władysław II
 
Masovian Province of Bolesław IV
 
Greater Poland Province of Mieszko III
 
Sandomir Province of Henryk
 
Province of Bolesław's widow, Salomea, composed of Łęczyca Land - to revert to seniorate province upon her death
 
Pomeranian vassals of the ruler of the seniorate province
POL Chojnice COA.svg
Autor: unknown, Licencja:
POL Hel COA.svg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to WarX (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY-SA 2.5

Author

  • real name: Artur Jan Fijałkowski
  • pl.wiki: WarX
  • commons: WarX
  • mail: [1]
  • jabber: WarX@jabber.org
  • irc: [2]