Potop (powieść)
![]() Strona tytułowa pierwszego wydania (1886), tom 1 | |||
Autor | |||
---|---|---|---|
Typ utworu | |||
Wydanie oryginalne | |||
Miejsce wydania | |||
Język | |||
Data wydania | |||
|
Potop – druga z powieści tworzących Trylogię Henryka Sienkiewicza wydana w 1886 roku (pozostałe części to Ogniem i mieczem i Pan Wołodyjowski), opowiadająca o potopie szwedzkim z lat 1655–1660.
Głównym bohaterem powieści jest młody chorąży orszański Andrzej Kmicic, który przybywa na Laudę, aby zgodnie z testamentem Herakliusza Billewicza poślubić jego wnuczkę Aleksandrę Billewiczównę. W tym też momencie rozpoczyna się powieść. Akcja przedstawia okres z lat 1655–1657.
Powieść była pierwotnie wydana w odcinkach w latach 1884–1886 w dzienniku krakowskim Czas i, z minimalnym opóźnieniem w stosunku do Czasu, także w warszawskim Słowie i Kurierze Poznańskim. Pierwsze wydanie książkowe w 1886 w Warszawie. Część rękopisu powieści przechowywana jest w Ossolineum we Wrocławiu.
Główni bohaterowie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Kmicic_z_Ole%C5%84k%C4%85.jpg/240px-Kmicic_z_Ole%C5%84k%C4%85.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Album_Henryka_Sienkiewicza_%22Potop%22_1899_%28100231588%29_%28cropped%29.jpg/240px-Album_Henryka_Sienkiewicza_%22Potop%22_1899_%28100231588%29_%28cropped%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Laudanscy_pod_Klewanami_1938_%2880111558%29_%28cropped%29.jpg/240px-Laudanscy_pod_Klewanami_1938_%2880111558%29_%28cropped%29.jpg)
- Andrzej Kmicic
- Aleksandra Billewiczówna
- Jerzy Michał Wołodyjowski
- Jan Onufry Zagłoba
- hetman Janusz Radziwiłł
- Bogusław Radziwiłł
Bohaterowie drugoplanowi
fikcyjni:
- Anusia Borzobohata-Krasieńska
- Józwa Butrym
- Kiemlicz i jego synowie: Kosma i Damian
- Roch Kowalski
- pułkownik Kuklinowski
- wachmistrz Soroka
- Jan Sakowicz, starosta oszmiański
- Jan Skrzetuski
- Stanisław Skrzetuski
- panna Franciszka Kulwiecówna
- miecznik rosieński Tomasz Billewicz
- Jaromir Kokosiński
- Ranicki herbu Suchekomnaty
- Rekuć-Leliwa herbu Leliwa
- Uhlik
- Kulwiec-Hippocentaurus
- Zend
- Harasimowicz
- Hassling-Ketling of Elgin
- Rzędzian
- Michał Stankiewicz
- Oskierko, radziwiłłowski pułkownik[a]
historyczni:
- Janusz Radziwiłł
- Bogusław Radziwiłł
- Jan Kazimierz
- księżna Gryzelda Wiśniowiecka
- Karol X Gustaw
- Augustyn Kordecki
- Jerzy Sebastian Lubomirski
- Jan Sobiepan Zamoyski
- Andrzej Karol Grudziński
- Krzysztof Opaliński
- Hieronim Radziejowski
- Arvid Wittenberg
- Wrzeszczowicz
- Stefan Czarniecki
- generał Burchard Miller
- Paweł Jan Sapieha
- Jan Ferdynand Sapieha
- Michał Kazimierz Radziwiłł
- szlachta zaściankowa z okolic Upity na Żmudzi: Butrymowie, Gościewicze, Domaszewicze
Treść
Zaręczony z Oleńką Billewiczówną chorąży Andrzej Kmicic opowiada się początkowo po stronie Radziwiłłów – potężnego rodu magnackiego wspierającego Szwedów w ich najeździe na Rzeczpospolitą. Uznany przez szlachtę i narzeczoną za zdrajcę, postanawia się zrehabilitować. Pod przybranym nazwiskiem – Babinicz – bierze udział w obronie Jasnej Góry, własną piersią osłania króla Jana Kazimierza przed wrogami i bohatersko walczy z nieprzyjacielem do zakończenia wojny.
Pierwotnie "potop" miał oznaczać powszechne, zbrojne powstanie ludności polskiej, zalewające ze wszystkich stron wrogie wojska szwedzkie i wyzwalające w ten sposób ojczyznę[1].
Wizja sienkiewiczowska a rzeczywistość
Ta sekcja od 2015-03 wymaga zweryfikowania podanych informacji. |
Opierając się na opisie oblężenia Jasnej Góry pióra ojca Augustyna Kordeckiego (Nowa Gigantomachia 1658), Sienkiewicz celowo pominął niektóre fakty sprzeczne z jego wizją pisania dla pokrzepienia serc, inne natomiast uwypuklił, nadając im znaczenie, które nie miało nic wspólnego z prawdziwym biegiem wydarzeń. Należy jednak pamiętać, że pisał powieść, a nie monografię historiograficzną.
Bezsprzecznym faktem historycznym jest, że twierdza jasnogórska była jednym z najsilniej ufortyfikowanych obiektów warownych I Rzeczypospolitej. Strategiczne było także jej położenie – flankowała Polskę od strony cesarskiego Śląska, skąd miała nadejść odsiecz sił Jana Kazimierza. Szwedzi rzeczywiście bezskutecznie ponawiali szturmy twierdzy. Gdy wojska szwedzkie zaprzestały oblężenia, nastąpił zwrot w dziejach potopu szwedzkiego – wierne Janowi Kazimierzowi oddziały na wieść o udanej obronie Jasnej Góry zawiązały konfederację tyszowiecką, a od strony Śląska uderzyły wojska polskie. Fakty historyczne podporządkowane są nadrzędnej idei ukazanej w Potopie, którą jest „pokrzepienie serc”. Wyjście z kryzysu i zwycięstwo dokonują się przede wszystkim na polu walki. Dostosowanie faktów do celu powieści wymagało wyostrzenia niektórych i zmniejszenia znaczenia innych. Przejaskrawiony zostaje na przykład obraz klęski i rozbicia kraju w przededniu ataku Szwedów na kraj. Chodziło o efekt artystyczny – uwydatnienie beznadziei, w której znalazła się Polska. Podobnie wyostrzony został obraz zdrady Polaków i powszechnego poddania się Szwedom. W przypadku poddania się Litwy brakowało dokładnych źródeł historycznych, dlatego też w dużej części opis ten jest zmyśleniem i kreacją Sienkiewicza. W powieści Gosiewski nie podpisał ugody kiejdańskiej, w rzeczywistości na akcie widnieje jego podpis. Przyjęcie aktu kiejdańskiego było negocjowane, nie mogło więc stanowić tak wielkiego zaskoczenia jak opisywane w powieści.
Wiadomo też, że wojsko nie zbuntowało się przeciwko Radziwiłłowi w trakcie uczty, ale znacznie później – w połowie września. Dla uwydatnienia wymowy dzieła zniekształcone zostały także motywy, które kierowały podpisaniem ugody przez Janusza Radziwiłła. W powieści kieruje nim przede wszystkim pycha i dążenie do zostania królem. W rzeczywistości na tę decyzję wpływały także okoliczności zewnętrzne, które zmuszały go do poszukiwania drogi wyjścia z trudnej sytuacji, czyli jednoczesnego zagrożenia ze strony Rosji (8 sierpnia 1655 roku zajęła Wilno) i Szwecji (10 sierpnia 1655 roku opanowała Dyneburg). W chwili podpisania ugody w Kiejdanach (20 X 1655), Warszawa (8 IX 1655) i Kraków (17 X 1655) były już w rękach Szwedów.
Ekranizacje
- 1913: Obrona Częstochowy – polski film niemy (reż. Edward Puchalski). Film nie został ukończony.
- 1915: Potop – rosyjski film niemy (reż. Piotr Czardynin). Film nie zachował się do naszych czasów.
- 1974: Potop – polsko-radziecki film (reż. Jerzy Hoffman)
Zobacz też
Przypisy
Uwagi
- ↑ W powieści nie pada jego imię, jednak występuje tu zbieżność nazwiska z Samuelem Oskierką, dowódcą wojsk polskich podczas bitwy pod Tykocinem (1656).
Linki zewnętrzne
- Potop w serwisie Wolne Lektury
- Potop vol. I, vol. II (eng., wyd. 1891, London) w serwisie Polona.pl
- Potop (wyd. 1901, Paris) w serwisie Polona.pl
- Potop (wyd. 1885, S. Petersburg) w serwisie Polona.pl
- Wojciech Dzieduszycki Główne postacie powieści Henryka Sienkiewicza pt. "Potop" : krytyczny rozbiór Lwów 1887
- Cezary Gmyz , Cudowne zmyślenie, Wprost.pl, 9 października 2005 .
- Paweł Wroński , Cud jasnogórski, Wyborcza.pl, 16 grudnia 2005 [zarchiwizowane z adresu 2008-10-21] .
Media użyte na tej stronie
Kmicic z Oleńką na kuligu
Adres wydawniczy: Warszawa : Gebethner i Wolff ; Kraków : G. Gebethner, 1906 (Kraków : W. L. Anczyc)
Współtwórcy: Grzymałowski, Władysław (ca 1843-ca 1910) Oprac
Opis fizyczny: [4], 310 s., [8] k. tabl. ; 18 cm
Tytuł: Laudańscy pod Klewanami
Adres wydawniczy: [Kraków : Wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich], 1938 ([miejsce nieznane : drukarz nieznany])
Gatunek: pocztówka
Forma i typ: pocztówki
Opis fizyczny: [1] karta : ilustracja ; 9x14 cm
Współtwórcy: Boratyński, Wacław (1908-1939) Autor wzoru
Rok wydania według nadruku na rewersie. Ilustracja do dzieła Henryka Sienkiewicza "Potop". Na rewersie oznaczenie: 182/2. Na awersie reprodukcja malarstwa Wacława Boratyńskiego. Tytuł z nadruku na awersie. Sygnowany na kompozycji. Miejsce wydania oraz pełna nazwa wydawcy według: Jerzy Morgulec, "Słownik nakładców i wydawców pocztówek na Ziemiach Polskich, oraz poloników". Cz. 4, Warszawa 2001 r.
Tytuł: Album Henryka Sienkiewicza "Potop"
Adres wydawniczy: Kraków : "Kraj w Obrazach", [1899] ([s.l : s.n.])
Gatunek: ilustracje; album
Forma i typ: grafiki i rysunki
Opis fizyczny: 8, [2] s., [16] k. tabl. ; 26 cm
Współtwórcy: Jankowski, Czesław Borys (1862-1941),Stachiewicz, Piotr (1858-1938)
R. wyd. wg PB.
Adres wydawniczy: Warszawa : [s.n.], 1886 (Warszawa : Noskowski)
strona tytułowa
Opis fizyczny: [4], 343 s. ; 18 cm