Powstania śląskie

Zasięg powstań śląskich
Polski plakat propagandowy
Powstańczy samochód pancerny „Korfanty”
Odezwa w 15. rocznicę wybuchu 3. powstania śląskiego 1936 r. (miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Poznaniu).
Powstańcy śląscy
Oddział powstańczy
Powstańcy śląscy w okopach
Wojsko polskie na czele z gen. Szeptyckim wkracza do Katowic – 22 czerwca 1922
Tablica upamiętniająca przyłączenie Śląska do Polski
Sztandar 4 Pułku Powstańców Śląskich
Odznaka na czapkę Oddziałów Szturmowych w powstaniach śląskich

Powstania śląskie – trzy konflikty zbrojne na Górnym Śląsku, które miały miejsce w latach 1919–1921 między ludnością polską i niemiecką[1]. Odbyły się one w okresie formowania się Państwa Polskiego po zakończeniu I wojny światowej.

I powstanie śląskie

I powstanie pod wodzą Alfonsa Zgrzebnioka wybuchło samorzutnie 16 sierpnia 1919 r. w związku z aresztowaniem śląskich przywódców Polskiej Organizacji Wojskowej i niezadowoleniem ludności polskiej z terroru i represji niemieckich, których przejawem była m.in. masakra w Mysłowicach. Powstanie objęło głównie powiaty pszczyńskie i rybnicki oraz część okręgu przemysłowego. Powstanie stłumione zostało przez Niemców do 24 sierpnia 1919 r. Rząd Polski, który był zaangażowany militarnie w wojnę polsko-bolszewicką, nie mógł wesprzeć powstania. Jedynym celem, jaki osiągnięto, było zmuszenie władz niemieckich do ogłoszenia amnestii, zaś na obszarze plebiscytowym wciąż panowały siejące terror bojówki.

II powstanie śląskie

II powstanie pod wodzą Alfonsa Zgrzebnioka wymierzone było w niemiecką dominację we władzach administracyjnych prowincji i zapewnienia bezpieczeństwa ludności polskojęzycznej. Wybuchło po licznych aktach terroru ze strony niemieckiej. Powstanie objęło swym zasięgiem cały obszar okręgu przemysłowego oraz część powiatu rybnickiego.

Komisja Międzysojusznicza zażądała wstrzymania walk, lecz Zgrzebniokowi udało się uzyskać dostęp Polaków do tymczasowej administracji, likwidację znienawidzonej przez Polaków niemieckiej policji Sipo oraz udział w nowych organach bezpieczeństwa. W ten sposób cele powstania zostały osiągnięte, zaś Polacy uzyskali znacznie lepsze warunki do kampanii przed plebiscytem.

III powstanie śląskie

III powstanie, pod wodzą Wojciecha Korfantego, miało na celu poprawę niekorzystnego dla Polaków wyniku Plebiscytu na Górnym Śląsku. Na mocy postanowień traktatu wersalskiego, decyzję do którego państwa należeć będzie Górny Śląsk, oddano w ręce ludności mającej się wypowiedzieć w 1921 r. W plebiscycie większość ludności (59,6%) opowiedziała się za Niemcami. Na życzenie Polski dopuszczono do głosowania Górnoślązaków mieszkających poza granicami Śląska, ponieważ liczono na głosy Górnoślązaków z Belgii, Zagłębia Ruhry i Zagłębia Dąbrowskiego. W konsekwencji głosy tych ludzi zaważyły na wygraniu plebiscytu przez Niemcy.

III powstanie śląskie wybuchło w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. i było największym zrywem powstańczym Ślązaków w XX w. W czasie III powstania doszło do dwóch dużych bitew powstańców z Niemcami w rejonie Góry Świętej Anny i pod Olzą. Były to najkrwawsze starcia w czasie powstań śląskich.

W 1922 r. podpisano w Genewie konwencję w sprawie Śląska, według której obszar przyznany Polsce powiększony został do ok. ⅓ spornego terytorium. Konwencja była korzystna dla Polski jeśli chodzi o istniejące na nim obiekty przemysłowe. Polsce przypadło 50% hutnictwa i 76% kopalń węgla.

Włączenie części Górnego Śląska do Polski

Po wydaniu decyzji dotyczącej podziału Górnego Śląska polskie stronnictwa polityczne i organizacje zawodowe utworzyły Naczelną Radę Ludową z Józefem Rymerem na czele. Na czele analogicznego organu niemieckiego – Wydziału Niemieckiego – stanął Hans Lukaschek. Rozpoczęła się ewakuacja wojsk Komisji Międzysojuszniczej, podczas której bojówki niemieckie rozpoczęły gwałtowną akcję terrorystyczną, w wyniku której zginął m.in. oficer francuski. 20 czerwca wojska polskie przekroczyły granicę koło Szopienic i wkroczyły na Śląsk. Władze polskie objęły powiat katowicki. Pierwszym wojewodą śląskim został Józef Rymer. 16 lipca 1922 r. podpisano w Katowicach dokument upamiętniający przejęcie części Śląska przez Rzeczpospolitą Polską.

W tym czasie na terenach przyznanych Niemcom rozpoczął się odwet na tych Ślązakach, którzy w okresie plebiscytowym działali na rzecz Polski. Zabraniano rozmawiać po polsku w lokalach publicznych, znieważając tych, którzy zakazu tego nie przestrzegali. Bojkotowano działaczy polskich, wprowadzano ograniczenia w działalności polskich organizacji.

Upamiętnienie

Uchwałą Sejmu RP VIII kadencji z 20 lipca 2018 rok 2019 został ustanowiony Rokiem Powstań Śląskich[2].

Filmy

Utwory muzyczne

  • Czerwone słoneczko zespołu 2 plus 1
  • Puść mnie matko do powstania w wykonaniu Dżemu, autorstwa Tadeusza Kijonki
  • Opowiedzcie wiatry zespołu Dżem
  • Śląski Rycerz zespołu Horytnica
  • Powstaniec zespołu Oberschlesien

Pomniki

Walki w Powstaniach Śląskich zostały upamiętnione:

  • Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie - napis na jednej z tablic po 1990: „POWSTANIE GÓRNOŚLĄSKIE”,
  • Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach,
  • Pomnik Powstańców Śląskich w Wodzisławiu Śląskim,
  • Pomnik Powstańca Śląskiego w Szopienicach,
  • Pomnik Powstańców Śląskich w Kostuchnie,
  • Pomnik Powstańców Śląskich w Nikiszowcu,
  • Pomnik Powstańców Śląskich w Raciborzu,
  • Pomnik Powstańców Śląskich w Lipiny,
  • Pomnik Weteranów Powstań Śląskich w Lędzinach.
  • Park Leśny im. Powstańców Śląskich w Radlinie
  • Pomnik Powstańca Śląskiego w Zdzieszowicach

Ulice

  • Ulica Powstańców w Katowicach
  • Ulica Powstańców Śląskich w Lublińcu
  • Ulica Powstańców Śląskich w Prudniku
  • Ulica Powstańców Śląskich w Rybniku
  • Ulica Powstańców Śląskich w Warszawie
  • Ulica Powstańców Śląskich we Wrocławiu
  • Ulica Powstańców Śląskich w Zakopanem

Zobacz też

Przypisy

  1. Zarówno polscy, jak i niemieccy historycy zgadzają się, że jeśli chodzi o stronę niemiecką, było 90 proc. przyjezdnych i najwyżej 10 proc. miejscowych [uczestników powstania], a jeśli chodzi o stronę polską, to było 90 proc. miejscowych i najwyżej 10 proc. przyjezdnych” por. wywiad z prof. Franciszkiem Markiem, [w:] „Nowe Państwo”, nr 1/2012, s. 66–68.
  2. M.P. z 2018 r. poz. 730.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Polish Silesia insurgents.PNG
Polish Silesia insurgents
Oddzial powstanczy.jpg
Oddział powstańczy (powstania śląskie)
Katowice - Pomnik Powstańców Śląskich w Nikiszowicu.jpg
Autor: Michał Bulsa, Licencja: CC0
Pomnik Powstańców Śląskich w Katowicach-Nikiszowcu
Zdzieszowice - pomnik powstańca.jpg
Autor: Pudelek (Marcin Szala), Licencja: CC BY-SA 3.0
Zdzieszowice - pomnik powstańca śląskiego
Plebiscyt plakat.jpg
"Matko, pamiętaj o mnie - głosuj za Polską"
Plakat nawołujący do głosowania w plebiscycie za przyłączeniem Górnego Śląska do Polski.
Odezwa 15. rocznica wybuchu 3. powstania śląskiego 1936.jpg
Autor:
anonimowy
Unknown author
, Licencja: CC0
Pomnik Lędziny.JPG
Autor: Crihyc, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pomnik Weteranów Powstań Śląskich w Lędzinach.
Katowice Kostuchna - pomnik Powstańców (1).jpg
Autor: Michał Bulsa, Licencja: CC0
Pomnik Powstańców Śląskich na skwerze S. Kubisty w Katowicach-Kostuchnie
Commons-logo.svg
The Wikimedia Commons logo, SVG version.
Szeptycki w Katowicach.jpg
Gen. Szeptycki na Górnym Śląsku
Silesian Insurgents Monument (3).jpg
Autor: Paweł from Poland, Licencja: CC BY-SA 2.0
Silesian Insurgents Monument in Katowice
PowstaniaŚląskie.PNG
Autor: Mixx321, Licencja: GFDL
Zasięg kolejnych powstań śląskich
Powstancy w okopach.jpg
Powstańcy śląscy
Cap badge of the Polish Storm Detachment during Silesian Uprisings.PNG
Autor: Image taken by User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, Licencja: CC BY-SA 3.0
Cap badge of the Polish Storm Detachment during Silesian Uprising
Information icon4.svg
An i icon for templates and the like
POL Racibórz Pomnik powstancow tablica.JPG
Pomnik Bohaterów Powstań Śląskich w Raciborzu
Pamiątkowa tablica.jpg
Autor: Michał Sz., Licencja: CC BY-SA 4.0
tablica upamiętniająca powrót Śląska do Polski
Sztandar 4 Pułku Powstańców Śląskich.jpg
Autor: American1990, Licencja: CC BY 3.0
Sztandar 4 Pułku Powstańców Śląskich im. Króla Stefana Batorego
WiktionaryPl nodesc.svg
(c) Wikimedia Foundation, CC BY-SA 3.0

The logo for the Polish language Wiktionary without "Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik" ("Free, multilingual, Wiktionary")

.
Wikiquote-logo.svg
SVG version of the Wikiquote logo.