Pszenica

Pszenica
Ilustracja
Morfologia pszenicy zwyczajnej
Systematyka[1][2]
Domenaeukarionty
Królestworośliny
Podkrólestworośliny zielone
Nadgromadarośliny telomowe
Gromadarośliny naczyniowe
Podgromadarośliny nasienne
Nadklasaokrytonasienne
KlasaMagnoliopsida
Nadrządliliopodobne (≡ jednoliścienne)
Rządwiechlinowce
Rodzinawiechlinowate
Rodzajpszenica
Nazwa systematyczna
Triticum L.
Sp. Pl. 85. 1753
Typ nomenklatoryczny

Triticum aestivum L[3].

Zasięg występowania
Mapa zasięgu
żółty – rejon występowania dziko rosnących gatunków
niebieski – rejony uprawy
Kłosy pszenicy: B – T. aestivum, C – T. compositum, D – T. turgidum
Kłos z odsłoniętymi ziarniakami w fazie dojrzałości woskowej
Rozmieszczenie upraw pszenicy na świecie
Łan dojrzałej pszenicy zwyczajnej
Miniatura z Tacuinum Sanitatis przedstawiająca młóckę pszenicy (XV w.)

Pszenica (Triticum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z południowo-zachodniej i środkowej Azji. Wyróżnia się około 20 gatunków pszenicy i około 10 mieszańców międzygatunkowych[4]. Oprócz jęczmienia jest najdawniej uprawianym zbożem. Zajmuje trzecie (po kukurydzy i ryżu) miejsce w światowej produkcji zbóż. W 2018 roku produkcja na świecie wyniosła 734.045.174 ton[5].

Systematyka

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), rzędu wiechlinowców (Poales)[2]. W obrębie rodziny należy do podrodziny wiechlinowych (Pooideae), plemienia Triticeae[6].

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Juncanae Takht., rząd wiechlinowce (Poales Small), rodzina wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), plemię Triticeae Dumort., podplemię Triticinae Fr., rodzaj pszenica (Triticum L.)[7].

Gatunki występujące w Polsce[8]
  • pszenica orkisz, szpelc (Triticum spelta L.) – gatunek uprawiany
  • pszenica płaskurka, płaskurka (Triticum dicoccon (Schrank) Schübl.) – gatunek uprawiany
  • pszenica polska (Triticum polonicum L.) – efemerofit
  • pszenica samopsza, płoskurnica, mochnatka (Triticum monococcum L.) – gatunek uprawiany
  • pszenica szorstka, angielska (Triticum turgidum L.) – efemerofit
  • pszenica twarda (Triticum durum Desf.)[9] – gatunek uprawiany
  • pszenica zwyczajna (Triticum aestivum L., syn. Triticum vulgare Vill.) – gatunek uprawiany
Inne gatunki[4]
  • Triticum aethiopicum Jakubz.
  • Triticum baeoticum Boiss.
  • Triticum carthlicum Nevski
  • Triticum compactum Host – pszenica karłowata, zbitokłosa, twardokłosa
  • Triticum dicoccoides (Körn. ex Asch. & Graebn.) Schweinf.
  • Triticum jakubzineri (Udachin & Shakhm.) Udachin & Shakhm.
  • Triticum kiharae Dorof. & Migush.
  • Triticum macha Dekapr. & Menabde
  • Triticum sphaerococcum Percival
  • Triticum timopheevii (Zhuk.) Zhuk.
  • Triticum turanicum Jakubz.
  • Triticum urartu Thumanjan ex Gandilyan
Mieszańce międzygatunkowe[4]
  • Triticum × borisovii Zhebrak
  • Triticum × dimococcum E.Schiem. & Staudt
  • Triticum × duelongatum Poleva
  • Triticum × duromedium Lubimova
  • Triticum × edwardii Zhebrak
  • Triticum × fungicidum Zhuk.
  • Triticum × teres H.R.Jiang & X.X.Kong
  • Triticum × timococcum Kostov
  • Triticum × turgidovillosum Tschermak

Krzyżówka pszenicy z żytem nosi nazwę pszenżyta (Triticosecale).

Uprawa

Historia

Pierwszymi dzikimi, a następnie uprawianymi gatunkami pszenic była samopsza oraz pszenica płaskurka. Udomowienie pszenicy nastąpiło około 9 tysięcy lat p.n.e. w rejonie Żyznego Półksiężyca na Bliskim Wschodzie[10] (według jednej z hipotez, uczyniono to ze względu na produkcję piwa[11]). W zawartości jelit człowieka z Similaun (zm. ok. 3300 lat p.n.e.) znaleziono częściowo strawioną samopszę[12]. Z czasem pszenica zwyczajna wyparła płaskurkę i samopszę[13]. Współczesne odmiany pszenicy zostały zmodyfikowane w ten sposób, aby były odporne na suszę, choroby i wysokie temperatury.

Produkcja

Lista największych producentów pszenicy na świecie w 2018 roku[5]

Lp.PaństwoIlość (tony)
1 Chiny131.440.500
2 Indie99.700.000
3 Rosja72.136.149
4 Stany Zjednoczone51.286.540
5 Francja35.798.234
6 Kanada31.769.200
7 Pakistan25.076.149
8 Ukraina24.652.840
9 Australia20.941.134
10 Niemcy20.263.500
11 Turcja20.000.000
12 Argentyna18.518.045
13 Iran14.500.000
14 Kazachstan13.944.108
15 Wielka Brytania13.555.000
16 Rumunia10.143.671
17 Polska9.820.315
18 Egipt8.800.000
19 Hiszpania7.989.906
20 Maroko7.320.620
Świat734.045.174

Znaczenie kulturowe

  • W starożytnym Egipcie ziarna pszenicy wykorzystywane były w misteriach poświęconych Ozyrysowi[14] – przed zasiewami lepione były z ziemi figurki przedstawiające bóstwo, w które następnie wkładano ziarna zboża. Po pewnym czasie cała figurka pokrywała się zielonymi pędami co nawiązywało do mitycznej śmierci i odrodzenia boga, która miała zapewniać cykliczne wylewy Nilu.
  • W mitologii greckiej kłosy pszenicy były atrybutem bogini Demeter[15].
  • W czasach biblijnych pszenica była w Egipcie i na Bliskim Wschodzie najważniejszą rośliną uprawną. W Biblii wymieniona jest ponad 70 razy[16].

Zobacz też

Przypisy

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-02-01] (ang.).
  3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-04-03].
  4. a b c Triticum (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-02-01].
  5. a b Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistical Database FAOSTAT [dostęp 2020-03-10]
  6. Poaceae (grass family) (ang.). W: Taxonomy Browser [on-line]. The National Center for Biotechnology Information. [dostęp 2011-02-01].
  7. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Triticum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03].
  8. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  9. IHAR. A może pszenica twarda. [dostęp 2015-01-30].
  10. J. Falkowski, J. Kostrowicki, Geografia rolnictwa świata, Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 2001, ISBN 83011335808.
  11. Andrzej Hołdys. Żegnaj, holocenie. „Wiedza i Życie”, s. 57-58. Prószyński Media. ISSN 0137-8929. 
  12. Franco Rollo, Massimo Ubaldi. Otzi's last meals: DNA analysis ofthcintestinal content ofthe Neolithic glacier mummy from the Alps. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”. Vol. 99, No. 20, s. 12594-12599, 1.10.2002. National Academy of Sciences. ISSN 0027-8424 (ang.). 
  13. Wheat Domestication – The History and Origins of Floury Grains. [dostęp 2015-01-03].
  14. Praca zbiorowa: Oxford – Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia – Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi. T. 13. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 72. ISBN 83-7425-368-1.
  15. Praca zbiorowa: Oxford – Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia – Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi. T. 13. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 73. ISBN 83-7425-368-1.
  16. Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.

Media użyte na tej stronie

Flag of India.svg
The Flag of India. The colours are saffron, white and green. The navy blue wheel in the center of the flag has a diameter approximately the width of the white band and is called Ashoka's Dharma Chakra, with 24 spokes (after Ashoka, the Great). Each spoke depicts one hour of the day, portraying the prevalence of righteousness all 24 hours of it.
Rozmieszczenie upraw pszenicy na świecie.jpg
Autor: Stunip, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rozmieszczenie upraw pszenicy na świecie
2014 Pole uprawne w Raszkowie.jpg
Autor: Jacek Halicki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pole uprawne w Raszkowie
Cultivo trigo.jpg
Autor: Frank Ballesteros, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Wheat world regions in spanish
Tacuinum Sanitatis-threshing.jpg
Peasants threshing siligo, a type of wheat. Illustration from an edition of Tacuinum Sanitatis, 15th century.
Wheat Ear milk full.jpg
Autor: Original uploader was Gabi bart at pl.wikipedia, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Zdjęcie przedstawia: fragment kłosa pszenicy na którym odsłonięto cztery ziarniaki w kłosku przez usunięcie plew - jest to faza dojrzewania ziarniaków woskowa i pełna. via Google Translate: "The picture shows: a fragment of an ear of wheat which was unveiled four grains in spikelet by removing the chaff - a maturing phase and full grain waxy."