Puszczyk mszarny
Strix nebulosa[1] | |||
J. R. Forster, 1772 | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Infragromada | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek | puszczyk mszarny | ||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
![]() | |||
Zasięg występowania | |||
![]() |
Puszczyk mszarny[3], sowa mszarna (Strix nebulosa) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny puszczykowatych (Strigidae), zamieszkujący tajgę na północy Europy, Azji i Ameryki Północnej. Osiadły, ale w razie niedostatku pokarmu może koczować lub podejmować wędrówki. Gatunek długowieczny. W niewoli dożywa nawet 40 lat[4], jest obok puchacza wirginijskiego najdłużej żyjącą sową i jednym z najdłużej żyjących ptaków drapieżnych.
Podgatunki
Wyróżnia się dwa podgatunki Strix nebulosa[5][6]:
- Strix nebulosa lapponica – występuje na terenach północnych Europy i Azji, charakterystyczna duża okrągła szlara. Nieznacznie większy od Strix nebulosa nebulosa.
- Strix nebulosa nebulosa – występuje na północy kontynentu północnoamerykańskiego, mniejsza szlara ze słabiej wyróżnionymi prążkami niż u Strix nebulosa lapponica, nieznacznie też od niego mniejszy. Smukła budowa ciała.
Proponowany podgatunek elisabethae, opisany z gór Chentej w północnej Mongolii, został zsynonimizowany z lapponica[6]. Opisany w 2014 roku podgatunek yosemitensis uznano za synonim nebulosa, choć jego ważność wymaga dalszych badań[5].
Charakterystyka
- Wygląd zewnętrzny
- Duża sowa, wielkości zbliżonej do puchacza bengalskiego, ale mniejsza od puchacza zwyczajnego. Skrzydła i ogon długie i zaokrąglone. W upierzeniu brak dymorfizmu płciowego, jednak samice większe od samców. Głowa duża, okrągła. Szlara kolista, duża, przy oczach i dziobie czarna z jasnymi półksiężycami między oczyma. Pozostała część jasnoszara z drobnymi, ciemnymi, koncentrycznymi pręgami, przypominającymi nieco słoje drzewa. Oczy żółte, stosunkowo małe, dziób żółty. Podbródek czarny. Pióra na wierzchu ciała ciemne z nieregularnymi szarymi i brudnobiałymi plamami. Pióra na spodzie ciała białe, z delikatnie zaznaczonym poprzecznym rysunkiem i ciemnymi, podłużnymi plamami wzdłuż stosin. Sterówki i lotki w kolorze brązowym z jasnymi – od białych po kremowe – plamami. Nogi silnie opierzone. Strix nebulosa lapponica pod względem budowy ciała nieznacznie większy niż Strix nebulosa nebulosa, ma również większą okrągłą szlarę.
- Rozmiary
- długość ciała ok. 65–70 cm, rozpiętość skrzydeł ok. 140–145 cm
- Masa ciała
- ok. 900–1200 g
- Głos
- Głos terytorialny: niskie, głuche „hu” dość szybko powtarzane w seriach po 8–12 razy. Samica może odzywać się podobnie jak samiec (ale bardziej ochryple) lub, częściej, głosem kontaktowym – wysokim, piszczącym „kje”. Samce są aktywne głosowo głównie w sezonie lęgowym (od lutego do lipca), a w ciągu doby – o świcie i zmierzchu. Poza sezonem lęgowym ciche. Na intruza zbliżającego się do gniazda reagują kłapaniem dzioba i alarmowym „huch huch huch”. Młode osobniki wydają inne dźwięki.
- Zachowanie
- Aktywny głównie o zmierzchu i o świcie, a zimą i podczas wychowywania młodych (w czerwcu) – również w dzień. Odpoczywa wtedy w środku nocy. Lot spokojny, z powolnymi uderzeniami skrzydeł (podobnie jak czapla). Całkowicie niepłochliwy, ale przy gnieździe może być agresywny i niebezpieczny dla człowieka, zwłaszcza w okresie lęgowym. Silnie rozwinięty terytorializm. Podczas lęgów nie toleruje innych ptaków swojego gatunku.
- Długość życia
- W stanie dzikim kilkanaście (do 20) lat. W hodowli dożywa nawet 40 lat, co jest czasem wyjątkowo długim i czyni go jedną z najdłużej żyjących sów[4][7]. Pod tym względem czasami dorównuje mu puchacz wirginijski[8].
Występowanie
Strefa tajgi od Norwegii do pacyficznych wybrzeży Syberii i Sachalinu, na południu po północną Mongolię i północno-wschodnie Chiny, a także północna część Ameryki Północnej (Alaska, Kanada i zachodnie USA)[6][9]. Osobna populacja, oddalona o około 400–500 km od głównego zasięgu, znajduje się na ukraińskim i białoruskim Polesiu; z niej pochodzą osobniki od 2010 roku gniazdujące w Polsce[10].
W Polsce po 1945 roku obserwowano rzadko zalatujące ptaki z białoruskiej części Puszczy Białowieskiej, rzadko spotykany tam do dziś. W 2008 roku zaobserwowany został na Śląsku[11][12], a w roku 2010 doszło do stwierdzenia pierwszych w kraju lęgów w Lasach Sobiborskich na Polesiu Lubelskim[13]; w roku 2012 gniazdowało na tym terenie już co najmniej 8 par[11], gatunek ten gniazdował tam także w roku 2013[14]. Ze względu na coraz częstsze przypadki lęgów puszczyka mszarnego w Polsce prognozuje się, że poza Polesiem Lubelskim populacja tych sów może skolonizować Puszczę Solską i Lasy Janowskie, jak również Podlasie i Bagna Biebrzańskie. Wiele tych sów przebywa w ośrodkach edukacji ekologicznej i sokolarniach, gdzie cenione są przez zwiedzających za nietypowy wygląd.
Środowisko
Tajga i inne rozległe bory sosnowe i świerkowe, z domieszką innych drzew iglastych i liściastych. W sąsiedztwie powinny znajdować się tereny otwarte (polany, zręby, mszary), na których zdobywa pożywienie.
Pożywienie
Niewielkie gryzonie, głównie norniki. Sporadycznie chwyta też ptaki, płazy, gady i owady. Poluje zwykle z zasiadki, spadając na ofiarę z gałęzi, słupa czy innego wyniesionego punktu o wysokości 1–4 m. Może również zawisać w powietrzu czy wypatrywać ofiar z ziemi lub niskich krzaków i złomów. Często dopada ofiary poruszające się pod śniegiem. Poluje na terenach otwartych z licznymi miejscami do dogodnej obserwacji[15] – polanach, zrębach, torfowiskach, skrajach lasu.
Wypluwki są duże (7,5–10 cm długości i 2,5–5 cm szerokości). Mają kolor ciemnoszary lub czarny i zwartą strukturę.
Lęgi
Wyprowadza jeden lęg w roku.
- Gniazdo
- Charakterystycznym miejscem jest szczyt złamanego pnia, może być to również opuszczone gniazdo ptaków krukowatych lub drapieżnych, zwłaszcza jastrzębia, myszołowa i trzmielojada. Rzadziej gnieździ się bezpośrednio na ziemi. Przed zajęciem gniazda czyści je i wyścieła gałązkami iglastymi, sierścią, korą i mchem, co nie jest typowe dla sów.
- Jaja i wysiadywanie
- Samica w kwietniu składa 2 do 5 jaj w odstępach 1–2 dni. Jaja wysiadywane są poczynając od pierwszego jaja przez okres około 30 dni, wyłącznie przez samicę. Samiec przynosi pokarm dla niej i piskląt, kiedy już się wyklują.
- Pisklęta
- Pisklęta opuszczają gniazdo po 3–4 tygodniach. Nie potrafią jeszcze wtedy latać, ale dobrze się wspinają. Po ok. 8 tygodniach są już lotne, ale pozostają w okolicy gniazda jeszcze przez kilka miesięcy.
Status i ochrona
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje puszczyka mszarnego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność światowej populacji, obliczona w oparciu o szacunki organizacji BirdLife International dla Europy z 2015 roku, mieści się w przedziale 50–100 tysięcy dorosłych osobników, choć niewykluczone, że jest znacząco wyższa. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za wzrostowy[2].
Na terenie Polski jest objęty ścisłą ochroną gatunkową, wymaga ochrony czynnej[16]. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek zagrożony (EN – Endangered)[10]. Według danych z 2020 roku liczebność puszczyka mszarnego oceniana jest na 16 par.[17]
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Strix nebulosa, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
- ↑ a b Strix nebulosa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
- ↑ Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Striginae Leach, 1820 - puszczyki (Wersja: 2021-04-04). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-05-30].
- ↑ a b Deane Lewis , Great Grey Owl (Strix nebulosa) - Information, Pictures, Sounds, The Owl Pages [dostęp 2020-04-06] (ang.).
- ↑ a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Owls. [dostęp 2021-05-30]. (ang.).
- ↑ a b c Great Grey Owl (Strix nebulosa). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-12)]. (ang.).
- ↑ What is the World's Largest Owl Species?, WorldAtlas [dostęp 2019-07-13] (ang.).
- ↑ Laura Klappenbach , Fascinating Great Horned Owl Facts, ThoughtCo. [dostęp 2019-07-13] (ang.).
- ↑ Stajszczyk M., 2013: Mszarny w ekspansji. „Ptaki Polski”, nr 2/2013, s. 19.
- ↑ a b Wilk T., Chodkiewicz T., Sikora A., Chylarecki P., Kuczyński L.: Czerwona lista ptaków Polski. OTOP, Marki, 2020.
- ↑ a b Komisja Faunistyczna, Raport nr. 29, „Ornis Polonica” 2013, s. 136
- ↑ Henryk Dec, Marek Stajszczyk Puszczyk mszarny Strix nebulosa – nowy gatunek sowy na Śląsku, „Ptaki Śląska” 20, 2013
- ↑ Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
- ↑ Stajszczyk M., 2013: Mszarny w ekspansji. „Ptaki Polski”, nr 2/2013, s. 18.
- ↑ Paweł Warowny , Puszczyk mszarny - opis i występowanie sowy [dostęp 2021-06-09] (pol.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).
- ↑ Tomasz Chodkiewicz , Szymon Beuch , Monitoring Ptaków Polski - Rozszerzenie monitoringu ptaków z uwzględnieniem obszarów specjalnej ochrony ptaków Natura 2000, monitoringptakow.gios.gov.pl, 20 listopada 2020 [dostęp 2021-06-09] .
Bibliografia
- Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany, PTPP "pro Natura", Wrocław 2003, s. 479-480, ISBN 83-919626-1-X.
- praca zbiorowa pod red. Romualda Mikuska, 2005, Metody badań i ochrony sów, Kraków, Fundacja Wspierania Inicjatyw Ekologicznych, s. 134-137, ISBN 83-87331-71-6.
- Ptaki Europy. Przewodnik ilustrowany, Paul Sterry, Richard Allen (ilust.), Emil Gola (tłum.), Warszawa: Świat Książki, 2003, s. 238, ISBN 83-7311-826-8, OCLC 749151835 .
- Klaus Richarz, Anne Puchta Ptaki – Przewodnik, Muza SA, Warszawa 2006, s. 248, ISBN 83-7495-018-8, ISBN 978-83-7495-018-3.
- Peter Hayman , Rob Hume , Ptaki drapieżne, Andrzej Kruszewicz (tłum.), Agnieszka Czujkowska (tłum.), Warszawa: Muza SA, 2007, s. 156-157, ISBN 978-83-7495-075-6, OCLC 749292163 .
- Lars Jonsson , Ptaki Europy i obszaru śródziemnomorskiego, Magnus Ullman i inni, wyd. Wyd. 3, Warszawa: Muza SA, 2006, s. 320, ISBN 83-7319-927-6, OCLC 749649489 .
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
Media użyte na tej stronie
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
(c) Olaf Oliviero Riemer, CC BY-SA 3.0
Great Grey Owl (Strix nebulosa) at Weltvogelpark Walsrode (Walsrode Bird Park, Germany)
Autor: Klaus Rassinger und Gerhard Cammerer, Museum Wiesbaden, Licencja: CC BY-SA 3.0
Great grey owl Strix nebulosa , egg, Coll. Museum Wiesbaden
Bartkauz / Great Grey Owl (Strix nebulosa)
Quelle: selber angefertigt© William Crochot / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Strix nebulosa (Great grey owl) in the spectacle of birds in the ZooParc de Beauval in Saint-Aignan-sur-Cher, France.