Radom

Radom
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
Pałac Sandomierski, klasztor Bernardynów, fontanny przy placu Konstytucji 3 Maja, Katedra, ulica Moniuszki, ulica Piłsudskiego
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwo Polska
Województwo mazowieckie
Data założeniaX wiek
Prawa miejskieStary Radom – 2. poł. XIII wieku (prawo średzkie)
Nowy Radom – od 1 stycznia 1364 (prawo magdeburskie)
PrezydentRadosław Witkowski
Powierzchnia111,8 km²
Wysokość130–207 m n.p.m.
Populacja (31.12.2020)
• liczba ludności
• gęstość

209 296[1]
1872,1 os./km²
Strefa numeracyjna48
Kod pocztowy26-600 do 26-621
Tablice rejestracyjneWR
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Radom”
Położenie na mapie Polski
Ziemia51°24′13″N 21°09′24″E/51,403611 21,156667
TERC (TERYT)1463011
SIMC0972750
Hasło promocyjne: Radom – Siła w precyzji
Urząd miejski
ul. Jana Kilińskiego 30
26-600 Radom
Strona internetowa
BIP
Pałac Sandomierski – siedziba komisji województwa sandomierskiego oraz wojewodów i gubernatorów sandomierskich i radomskich
Ulica Żeromskiego, główny deptak miejski

Radommiasto na prawach powiatu w centralno-wschodniej Polsce, położone nad rzeką Mleczną. Pomimo administracyjnej przynależności do województwa mazowieckiego pod względem historycznym, kulturowym i etnograficznym Radom wraz ze swoim regionem stanowią integralną część Małopolski.

Największy ośrodek miejski w widłach Wisły i Pilicy, drugie pod względem wielkości miasto województwa mazowieckiego. Przed 1795 miasto królewskie w powiecie radomskim województwa sandomierskiego[2]. W okresie Księstwa Warszawskiego stolica departamentu radomskiego, a w latach 1815–1915 województw i guberni Królestwa Polskiego. W PRL, w latach 1975–1998 siedziba władz województwa radomskiego. Współcześnie siedziba władz powiatu radomskiego i kurii diecezji radomskiej.

Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r. miasto było zamieszkiwane przez 209 296 osób[1], co lokuje je na 14. pozycji w kraju pod względem liczby ludności[3].

Radom jest siedzibą wielu instytucji o regionalnym znaczeniu. Mieszczą się tu: wojewódzki urząd skarbowy, wydział zamiejscowy wojewódzkiego sądu administracyjnego, sąd okręgowy wraz z prokuraturą okręgową, delegatura urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego. Ponadto ma tu siedzibę Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych, delegatura Instytutu Pamięci Narodowej, delegatura ABW i Mazowiecka Komenda Wojewódzka Policji obejmująca swoim działaniem województwo mazowieckie z wyjątkiem aglomeracji warszawskiej.

Według projektu ESPON Radom zalicza się do grona dużych miast o znaczeniu krajowym lub międzynarodowym[4].

Miasto jest również organizatorem międzynarodowych pokazów lotniczych Radom Air Show. Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski i Radomski Festiwal Jazzowy są dziś kulturową wizytówką miasta.

Geografia

Położenie

Radom znajduje się w centralnej Polsce, w południowej części województwa mazowieckiego nad rzeką Mleczną. Historycznie położony jest w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej. Zgodnie z fizycznogeograficznym podziałem Kondrackiego miasto położone jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich, gdzie większa część miasta położona jest na Równinie Radomskiej, natomiast północny kraniec na Równinie Kozienickiej[5].

Radom znajduje się na terenie o wysokościach od 130 do 207 m n.p.m.[6]

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 111,80 km²[7].

Klimat

Według klasyfikacji Wincentego Okołowicza Radom leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Według uaktualnionej klasyfikacji Köppena-Geigera Radom leży w strefie Dfb – klimatu umiarkowanego kontynentalnego[8].

Średnia temperatura i opady dla Radomia
MiesiącStyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRoczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C]9111826303237353225161137
Średnie temperatury w dzień [°C]-1-14121722232319135212
Średnie temperatury w nocy [°C]-5-7-327121413940-24
Rekordy minimalnej temperatury [°C]-25-27-17-6-33781-6-10-17−27
Opady [mm] 58.443.2333330.573.788.96138.135.645.763.5604,5
Źródło: Weatherbase[9] 14.12.2008

Historia

Toponimia

Według legendy „O srebrnopiórym orle i radomskim grodzie” pewien młodzieniec trafił niesiony głodem do pięknej, zaklętej wioski. Drzewa, krzewy i rzeka szumiały jakby chcąc coś mu powiedzieć. Oczarowany tym pięknem wypowiedział „Rad dom bym tutaj zbudował”. To odczarowało wioskę. Jej mieszkańcy ugościli młodzieńca, a na tamtym miejscu wybudowano gród „Radom”[10].

W rzeczywistości Radom brzmiał pierwotnie Radom’ (z miękkim m – stąd dopełniacz: Radomia) i był przymiotnikiem dzierżawczym od imienia Radom (dopełniacz: Radoma), które to imię jest skrótem od imienia Radomir. Czyli Radom’ oznaczał „gród [należący do] Radoma” – tak jak Poznań to „gród [należący do] Poznana”[11].

Kalendarium

Sejm walny radomski, 1505
Plan Radomia z końca XVIII w.
Kolegium Pijarów ok. 1900
Kolegium Pijarów ok. 1900
Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego) w kierunku kościoła farnego – widok z 1915
Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego na wysokości placu Sobornego, obecnie Konstytucji 3 Maja) ok. 1915
Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego) na wysokości placu Sobornego (obecnie Konstytucji 3 Maja) – widok z ok. 1915
Proklamowanie Republiki Radomskiej z balkonu Pałacu Sandomierskiego (2 listopada 1918 roku)
Karta Radomia z 1919 roku
Plan Radomia z 1919 roku
Czerwcowe strajki, 1976
Rekonstrukcja Czerwcowych strajków 1976
Jean Paul 2 à Radom, 1991
Jan Paweł II przy Pomniku Robotniczego Protestu, Radom, 4 czerwca 1991
  • VIII–IX wiek – istniała osada w dolinie rzeki Mlecznej (w rejonie dzisiejszego Starego Miasta)
  • 2. połowa X wieku – budowa grodu obronnego
  • 1155 – pierwsza pisana wzmianka o Radomiu w bulli papieża Hadriana IV
  • 1233 – pierwsza pisemna wzmianka o kasztelanie radomskim – Marku
  • 2. połowa XIII wieku – Stary Radom otrzymał prawa średzkie
  • 22 stycznia 1350 – Kazimierz III Wielki sprzedał dziedziczne wójtostwo radomskie Konradowi z Warszawy (początek organizacji Nowego Radomia)
  • 1 stycznia 1364 – Nowy Radom otrzymał prawo magdeburskie (w miejsce wcześniej obowiązującego prawa średzkiego)[12]
  • 1360–1370 – Kazimierz Wielki ufundował mury miejskie, zamek królewski, ratusz i kościół farny pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela
  • XV – XVIII w. – miejsce sądów szlacheckich pierwszej instancji: grodzkiego i ziemskiego[13]
  • 1401 – zawarto unię wileńsko-radomską unię Polski z Litwą
  • 1469 – poselstwo czeskie ofiarowało w Radomiu koronę Władysławowi Jagiellończykowi
  • 1481 – w mieście zamieszkał drugi syn Kazimierza Jagiellończyka, królewicz Kazimierz (obecny patron miasta), który pod nieobecność przebywającego na Litwie ojca sprawował stąd rządy w Koronie
  • 1489 – na radomskim zamku wielki mistrz zakonu krzyżackiego Johann von Tieffen złożył hołd lenny królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi
  • 1495 – w farze radomskiej syn Kazimierza JagiellończykaFryderyk – odebrał insygnia kardynalskie.
  • 1505 – obradujący w Radomiu sejm uchwalił konstytucję Nihil novi oraz zatwierdził „Statut Łaskiego” – pierwszy zbiór praw państwa polskiego.
  • 1564 – według przeprowadzonej lustracji miasto liczyło 1800 osób, 180 domów, 14 jatek, 2 łaźnie i 2 młyny.
  • 1565 – Radom uzyskał prawo składu[14].
  • 1613 – Radom stał się siedzibą Koronnego Trybunału Skarbowego.
  • 1628 – miasto zostało zniszczone przez wielki pożar.
  • 1656 – podczas najazdu szwedzkiego, w Rynku, w domu nr 4 należącym do Adama Gąski kwaterował król szwedzki Karol X Gustaw.
  • 1660 – po opuszczeniu miasta przez Szwedów liczyło ono 395 mieszkańców i 37 domów
  • 1724 – August II Sas wydaje przywilej „De non tollerandis judaeis” mówiący o zakazie zamieszkiwania ludności żydowskiej w granicach miasta.
  • 1737–1756 – budowa Kolegium Pijarów, według projektu Antonio Solariego
  • 1763 – Radom liczył 1370 mieszkańców i 137 budynków
  • 1767 – Karol Radziwiłł zawiązał w Radomiu konfederację
  • 1787 – Stanisław August Poniatowski powołał w Radomiu Komisję Dobrego Porządku.
  • 1795 – po III rozbiorze Polski Radom został włączony do zaboru austriackiego i stał się siedzibą Cyrkułu, Komisji Obwodowej, Trybunału Cywilnego i Sądu Pokoju.
  • 1810 – Radom został stolicą departamentu radomskiego w Księstwie Warszawskim.
  • 1816 – powstało województwo sandomierskie z siedzibą władz w Radomiu
  • 1817 – założenie pierwszej świeckiej szkoły elementarnej pod przewodnictwem Łukasza Raczyńskiego
  • 1819 – Fryderyk August Schnierstein otworzył zakład garbarski, zapoczątkowując przemysłowy rozwój miasta.
  • 1825–1827 – według projektu Antonia Corazziego wzniesiono pałac Sandomierski – siedzibę komisji województwa sandomierskiego.
  • 1827 – z inicjatywy ks. Kazimierza Kłaczyńskiego powstało Radomskie Towarzystwo Naukowe
  • 1844 – Radom został stolicą guberni radomskiej, której granice sięgały aż podkrakowskiego Miechowa
  • 1867 – miasto jako jedno z pierwszych w Królestwie otrzymało kanalizację; z guberni radomskiej wyłączone zostały południowe powiaty, co dało początek guberni kieleckiej.
  • 1885 – uruchomienie linii kolejowej z Dęblina do Dąbrowy Górniczej
  • 1901 – uruchomienie w Radomiu jednej z pierwszych w Królestwie elektrowni oraz miejskiej sieci oświetleniowej
  • 1905 – w trakcie strajków doszło do starć pomiędzy robotnikami a oddziałami carskimi.
  • 1910 – w Radomiu powstał klub sportowy Radomskie Towarzystwo Sportowe Radom, z biało-czerwonymi barwami klubowymi.
  • 1910 – Radom liczył 43 581 mieszkańców[15]
  • 1918 – wraz z przejęciem władzy z rąk okupanta austriackiego i proklamacją Republiki Radomskiej 2 listopada 1918 roku miasto jako pierwsze w Polsce odzyskało niepodległość[16]
  • 1918 – Radom wszedł w skład administracyjny województwa kieleckiego aż do 1939 r.
  • 1918 – powstała Dyrekcja Okręgowa Kolei (w latach 30. XX w. przeniesiona do Chełma, a następnie do Lublina)
  • 1921 – miasto zamieszkiwało 24 495 Żydów, na ogólną liczbę 61 599 mieszkańców stanowiąc 39,7% mieszkańców[17]
  • 1926 – powstał klub sportowy RKS Broń Radom
  • 1927 – odbyły się w mieście pierwsze po zamachu majowym wybory samorządowe, które zdecydowanie wygrała Polska Partia Socjalistyczna[18]
  • 1933 – Radom uzyskał połączenie kolejowe z Warszawą.
  • 1936–1939 – Radom wszedł w skład Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP), powstała m.in. Fabryka Chemiczna, Fabryka Broni (późniejsze Zakłady Metalowe „Łucznik”), gazownia miejska, fabryka telefonów, fabryka obuwia. W okresie tym powstał Teatr Rozmaitości, nawiązujący do tradycji teatru radomskiego z pierwszej połowy XIX w. oraz filia Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie – zalążek szkolnictwa wyższego w mieście.
  • 1939 – miasto liczyło 85 501 mieszkańców[19].
  • 1939–1945 – Radom był stolicą dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie.
  • 1941 – utworzenie przez Niemców getta, w którym zgromadzono 32 tys. Żydów
  • 1942–1944 – wywiezienie i wymordowanie radomskich Żydów w obozach zagłady; likwidacja getta
  • 22 listopada 1942 – zamach oddziału Gwardii Ludowej pod dowództwem Jana Żebraka ps. „Kozak” na kino „Apollo”. Obrzucono granatami wychodzących z kina hitlerowców, z których siedmiu zginęło, a 19 odniosło rany[20].
  • 23 kwietnia 1943 – zamach oddziału Gwardii Ludowej pod dowództwem Stanisława Lechtary na tzw. Deutsches Haus przy ul. Malczewskiego, gdzie odbywało się zebranie dygnitarzy hitlerowskich z udziałem starosty Radomia i sekretarza generalnego gubernatora Franka. Od wrzuconych do gmachu trzech wiązek granatów zginęło siedmiu hitlerowców a 17 odniosło rany[20].
  • 1944 – po upadku powstania warszawskiego w Radomiu zorganizowany został tajny ośrodek nauczania Uniwersytetu Warszawskiego.
  • 16 stycznia 1945 – zajęcie Radomia przez jednostki 69 armii i 11 korpusu pancernego I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. Po wojnie ku czci żołnierzy radzieckich postawiono na pl. Zwycięstwa Pomnik Braterstwa Broni i pomnik w Parku Miejskim od ul, Żeromskiego[21].
  • 9 września 1945 – oddziały Armii Krajowej Obwodu Kielecko-Radomskiego, pod dowództwem Stefana Bembińskiego „Harnasia” opanowały miasto, zdobyły więzienie i uwolniły aresztowanych żołnierzy AK.
  • 1945 – przy Fabryce Bata powstał Klub Sportowy Radomiak Radom.
  • 1945 – na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Radomiu obóz pracy nr 160[22].
  • 1946 – Radom jako stolica powiatu wszedł w skład administracyjny województwa kieleckiego aż do 1975 r. Miasto liczyło wówczas 69 455 mieszkańców[19].
  • 1950 – powstała Wieczorowa Szkoła Inżynierska NOT, która dała początek późniejszemu Uniwersytetowi Technologiczno-Humanistycznemu oraz Politechnice Świętokrzyskiej. Miasto liczyło 80 298 mieszkańców[19].
  • 1951 – powstała Oficerska Szkoła Lotnicza. 5 lat później trafili tu legendarni piloci Polskiego lotnictwa: m.in. gen. Stanisław Skalski i płk Wacław Król.
  • do 1954 roku siedziba wiejskiej gminy Radom.
  • 1963 – ponowne zawiązanie Radomskiego Towarzystwa Naukowego.
  • 1975 – w wyniku reformy administracyjnej Radom uzyskał status stolicy województwa radomskiego.
  • 1976, 25 czerwca – radomscy robotnicy rozpoczęli protest przeciw polityce rządu i PZPR, brutalnie stłumiony przez ZOMO (wydarzenia radomskie) – miasto stało się znanym ośrodkiem opozycji antykomunistycznej.
  • 1980 – 9 października powstaje Międzyzakładowy Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska z pierwszą siedzibą przy ul. Jacka Malczewskiego.
  • 1981, 17 października – 13 grudnia – Strajk w Wyższej Szkole Inżynierskiej w Radomiu, najdłuższy strajk w PRL (49 dni).
  • 1981, 21–22 listopada – dwudniowy Ogólnopolski Zjazd Komitetów Obrony Więzionych za Przekonania w siedzibie NOT – najliczniejsze i najdłuższe w okresie „karnawału Solidarności” jawne obrady organizacji uznawanej przez władze PRL za nielegalną. Zjazd dokonał wyboru Radomia na ogólnopolską siedzibę władz KOWzP.
  • 1981, 3 grudnia – posiedzenie Prezydium Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w Radomiu, wykorzystane przez władze PRL jako pretekst do wprowadzenia stanu wojennego[23].
  • 1984 – powstało Międzyresortowe Centrum Naukowe Eksploatacji Majątku Trwałego – dzisiejszy Instytut Technologii Eksploatacji – jedna z wiodących placówek badawczych w kraju.
  • 1991, 4 czerwca – podczas pielgrzymki do Polski w roku 1991 Papież Jan Paweł II modlił się z wiernymi na radomskim lotnisku na Sadkowie oraz przed pomnikiem ofiar Czerwca ’76 przy ul. 25 Czerwca w Radomiu.
  • 1992, 25 marca – utworzenie diecezji radomskiej
  • 1996 – Radomska Wyższa Szkoła Inżynierska otrzymała nazwę Politechnika Radomska.
  • 1999 – Radom utracił status miasta wojewódzkiego i wszedł w skład województwa mazowieckiego.
  • 1999 – klub Czarni Radom osiągnął największy sukces w swojej historii. Ekipa pod wodzą Edwarda Skorka sięgnęła po Puchar Polski.
  • 2001, 18 października – tragiczna śmierć 2 biskupa radomskiego Jana Chrapka.
  • 2002, 25 maja – kardynał Joseph Ratzinger, później papież Benedykt XVI, odwiedził Radom w związku ze święceniem Zygmunta Zimowskiego na biskupa.
  • 2004, 30 sierpnia – Rada Miejska w Radomiu nadała Papieżowi Janowi Pawłowi II tytuł Honorowego Obywatela Miasta Radomia.
  • 2004 – rozpoczęła się oczekiwana od kilkudziesięciu lat rewitalizacja Miasta Kazimierzowskiego.
  • 2005 – podpisanie w Radomiu porozumienia międzyregionalnego dotyczącego budowy drogi ekspresowej Wschód-Zachód S12
  • 2006, 22 kwietnia – inauguracja drugiego nawiedzenia kopii Obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej w Radomiu, której przewodniczył kardynał Stanisław Dziwisz, 44 biskupów i tysiące wiernych przybyłych z diecezji radomskiej.
  • 2007 – podczas pokazów lotniczych Air Show pierwszego września w czasie wykonywania swoich pokazów dwa samoloty się zderzyły w efekcie tego śmierć ponieśli dwaj piloci.
  • 2009 – podczas kolejnych pokazów Air Show 30 sierpnia zginęło dwóch białoruskich pilotów. Pilotowany przez nich Su-27 spadł na ziemię w Małęczynie. Ministerstwo Obrony Białorusi nie zezwoliło na podanie opinii publicznej przyczyn katastrofy samolotu.
  • 2012, 27 lipca – Sejm RP uchwalił ustawę o nadaniu Politechnice Radomskiej im. Kazimierza Pułaskiego nazwy „Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu”[24]; ustawa weszła w życie 12 września 2012 r.[25]
  • 2019, 07 maja – Premier Mateusz Morawiecki ogłosił rozpoczęcie rozbudowy lotniska w Radomiu.

Demografia

    Wykres liczby ludności miasta Radom na przestrzeni ostatnich 5 stuleci:
    Źródło: Bank Danych Lokalnych GUS, Roczniki statystyczne GUS i archiwa historyczne

Piramida wieku mieszkańców Radomia w 2014 roku[26].
Piramida wieku Radom.png

Administracja i polityka

Gmach dawnego Powiatowego Związku Samorządowego, obecnie siedziba Rady Miejskiej i Urzędu Stanu Cywilnego

Radom jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do swojej Rady Miejskiej w Radomiu 28 radnych. Organem wykonawczym jest prezydent miasta. Siedziba władz znajduje się przy ul. Jana Kilińskiego.

W Radzie Miejskiej działają następujące kluby radnych: Prawo i Sprawiedliwość, Koalicja Obywatelska oraz Bezpartyjni Radomianie[27]. Mieszkańcy wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 17 oraz posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu wyborczego nr 5.

Radom jest członkiem Związku Miast Polskich. Miasto jest także siedzibą starostwa powiatu radomskiego.

Pomimo utraty funkcji administracyjnej stolicy województwa w 1999 r., w Radomiu funkcjonuje wiele instytucji o regionalnym znaczeniu. Mieści się tu wojewódzki urząd skarbowy, wydział zamiejscowy wojewódzkiego sądu administracyjnego, sąd okręgowy wraz z prokuraturą okręgową, delegatura urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego. Ponadto ma tu siedzibę Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych i delegatura Instytutu Pamięci Narodowej.

Podział administracyjny

Samorządowy podział administracyjny

Podział administracyjny Radomia

Obszar miasta Radomia nie jest podzielony na jednostki pomocnicze gminy (np. osiedla lub dzielnice). Do niemal połowy 2012 roku w Radomiu nie istniał żaden oficjalny gminny podział terytorialny.

Konsultacje społeczne w sprawie podziału Radomia na obszary dla potrzeb Systemu Informacji Miejskiej (w skrócie: SIM) zostały zorganizowane przez Urząd Miejski w Radomiu oraz Miejski Zarząd Dróg i Komunikacji w Radomiu. Były one przeprowadzone w okresie od 14 grudnia 2011 r. do 13 stycznia 2012 r.[28] W wyniku zatwierdzenia przez Radę Miasta Radomia (Uchwała nr 330/2012) przygotowanego podziału miasta na obszary SIM (zwyczajowo odpowiadające dzielnicom i osiedlom – co ma również odzwierciedlenie w nazwach poszczególnych obszarów, jak też zostało uwypuklone w podsumowaniu konsultacji), miasto zostało podzielone na 56 obszarów (osiedli i dzielnic).

Miasto według SIM dzieli się na następujące dzielnice i osiedla:

Podział administracyjny według TERYT

W rejestrze TERYT wyróżnione są 62 integralne części miasta. Są to[29]:

Prezydenci Radomia

Rada miejska

UgrupowanieKadencja 2002–2006[30]Kadencja 2006–2010[31]Kadencja 2010–2014[32]Kadencja 2014–2018[33]Kadencja 2018–2023
Samoobrona2
Sojusz Lewicy Demokratycznej10 (SLD-UP)41 (SLD Lewica Razem)
Prawy Radom6
Inicjatywa Społeczna Wspólnota Samorządowa4
Radomianie Razem6621
Koalicja na rzecz Zmian11
Bezpartyjni Radomianie1
Prawo i Sprawiedliwość14141416
Platforma Obywatelska5612
Porozumienie Lewicy2
Kocham Radom11
Polskie Stronnictwo Ludowe1

Architektura

Zdjęcie panoramiczne Radomia wykonane w 1914. Widok z wieży kościoła farnego w kierunku ulicy Lubelskiej (obecnie Stefana Żeromskiego). Widoczne świątynie (od lewej): katolicki kościół św. Trójcy, kościół św. Stanisława (wówczas prawosławny sobór św. Mikołaja), kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej przy klasztorze Bernardynów, kościół katedralny pw. Opieki NMP.

Zabytkowa zabudowa dzielnic centralnych

Najcenniejszym zabytkiem Radomia jest zachowana zabudowa dzielnic centralnych pochodząca z okresu od XIII do XX wieku. O wartości założenia urbanistycznego tych rejonów miasta świadczy nagromadzenie oryginalnych zabytków prezentujących w układzie chronologicznym różne style architektoniczne, co w sposób czytelny obrazuje kolejne fazy rozwoju historycznej części miasta, począwszy od wczesnośredniowiecznej osady aż do dzielnic powstałych w XIX i XX wieku[34]. Radomski zespół architektoniczno-urbanistyczny został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków dwukrotnie, w 1969 oraz w 1989. Ponadto na chronionym obszarze znajduje się około 200 obiektów posiadających indywidualne wpisy w rejestrze[35].

Najważniejsze zabytki

Średniowiecze

  • Grodzisko Piotrówkagród obronny założony w II poł. X w. na wzniesieniu w pobliżu rzeki Mlecznej. Na początku XI w. rozbudowany, na przełomie X/XI w. wzniesiono w obrębie fortyfikacji kościół pw. św. Piotra – pierwszą radomską świątynię, od której grodzisko wzięło nazwę. W 1959 oraz w latach 2009–2014 prowadzono na obszarze grodziska badania archeologiczne[36].
  • Kościół św. Wacławagotycka świątynia jednonawowa, wzniesiona ok. 1216 z fundacji Leszka Białego. Najstarszy budynek murowany Radomia. W latach 1780–1978 budynek nie pełnił funkcji sakralnej. W latach 1978–1986 poddany gruntownej renowacji i rekonsekrowany[37].
  • Kościół farny św. Jana Chrzciciela – pierwotnie gotycka świątynia jednonawowa, wzniesiona w latach 1360–1370 z fundacji Kazimierza Wielkiego. W XV wieku do istniejącej gotyckiej bryły dobudowano trzy kaplice (pw. św. Krzyża, pw. św. Trójcy oraz pw. św. Anny) oraz dzwonnicę. W XVI i XVII wieku ufundowano nowe kaplice (tzw. baryczkowską, pw. Najświętszej Maryi Panny oraz Kochanowskich). W XIX wieku kościół kilkakrotnie poddano pracom restauracyjnym, jednak największe zmiany przyniosła przebudowa w latach 1908–1909 w stylu neogotyckim według projektu architekta Józefa Piusa Dziekońskiego. Najcenniejsze elementy wyposażenia świątyni to m.in. chrzcielnica z II poł. XV w., portal i drzwi żelazne z początku XVI w. oraz późnorenesansowy ołtarz kaplicy Kochanowskich wraz z pozostałymi elementami jej dekoracji architektonicznej[38][39].
  • Klasztor oo. bernardynów wraz z kościołem pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej – gotycki zespół klasztorny ufundowany w 1468 przez Kazimierza Jagiellończyka. Pierwotne drewniane obiekty zastąpiono w pierwszej dekadzie XVI w. budynkami murowanymi. Całe założenie posiadało cechy obronne. Gotycki kościół wielokrotnie poddawano pracom restauracyjnym w XIX i na początku XX wieku (w 1912 dokonano przebudowy kościoła według projektu Stefana Szyllera). Najcenniejsze elementy wyposażenie kościoła to m.in. stalle z ok. 1500, późnogotycka grupa pasyjna, przypisywana warsztatowi Wita Stwosza oraz rokokowe ołtarze boczne. Wysokiej klasy zabytkami architektonicznymi są też zachowane sklepienia krzyżowo-żebrowe w prezbiterium, fragmenty polichromii z XVII wieku oraz, unikatowy w skali kraju, charakterystyczny budynek kuchni klasztornej z początku XVI w.[40][39]
  • dawny Zamek Królewski – relikty zabudowań zamkowych z XIV–XVII w. Budynek wzniesiony po poł. XV w. rozbudowywany w latach ok. 1510–1515, zniszczony w okresie potopu szwedzkiego. Restaurowany pod koniec XVIII w. i w XIX w. Od 1862 plebania pobliskiego kościoła farnego. Pierwotnie założenie zamkowe było wkomponowane w ciąg fortyfikacji miejskich i stanowiło ich istotny element. Obecnie zachowane są jedynie relikty tzw. Domu wielkiego (jedna kondygnacja, cegły o wątku wendyjskim, pozostałości gotyckich i renesansowych elementów kamieniarskich wyeksponowane w fasadzie)[39].
  • Pozostałości murów miejskich – mury miejskie Nowego Radomia wzniesione pomiędzy 1364–1388 zawierały otwarte do wewnątrz baszty oraz trzy bramy (Lubelską – niezachowana, Piotrkowską – niezachowana oraz Krakowską – zachowane relikty). Rozebrane w latach 1816–1818 ceglane fortyfikacje usadowione były na fundamentach z kamienia polnego. Zachowane fragmenty murów miejskich znajdują się m.in. przy ul. Wałowej (pozostałości bramy krakowskiej oraz fragment muru z basztą wkomponowany w gmach popijarski)[39].

Nowożytność

  • Klasztor benedyktynek z kościołem św. Trójcy – założenie klasztorne ufundowane w 1613 przez Barbarę z Dulskich Tarłową, wzniesione w latach 1619–1627 w stylu barokowym. Zniszczone podczas potopu szwedzkiego budynki odbudowano w latach 1678–1733 według projektu Tylmana z Gameren. Po pożarze w 1774, do 1776 odbudowano świątynię w stylu klasycystycznym. W latach 1836–1915 cerkiew prawosławna św. Mikołaja. Najcenniejsze elementy wyposażenia to m.in. obraz Trójcy Świętej z poł. XVIII w. Uwagę zwraca cenna dekoracja sztukatorska[41][39].
  • Dom Esterki: barokowy dom z przełomu XVI i XVII wieku usytuowany w południowej pierzei Rynku. Zniszczony w czasie okupacji niemieckiej, odbudowany w latach 1954–1956[42].
  • Dom Gąski: barokowy dom z przełomu XVI i XVII wieku usytuowany w południowej pierzei Rynku. Według tradycji w 1656 mieszkał w nim król Szwecji, Karol X Gustaw (w czasie pobytu w Radomiu nie mógł zająć zamku królewskiego, spalonego wcześniej przez wojska szwedzkie). W budynku mieściła się pod koniec XVIII wieku jedna z pierwszych w mieście aptek należąca do Christiana Valentino[43].
  • Kolegium i kościół oo. pijarów – gmach usytuowany przy Rynku wznoszono etapami w latach 1737–1756 według projektu Antonia Solariego, nadwornego architekta królów z dynastii saskiej. Niedokończony budynek uzupełniono w latach 1818–1820 klasycystyczną fasadą od strony Rynku. W latach 1824–1825 wzniesiono murowany kościół pw. św. Jana Kantego. Obecnie siedziba Muzeum im. Jacka Malczewskiego[39].

XIX wiek

I połowa

Po 1815 roku miasto znalazło się pod panowaniem Rosji i stało się siedzibą władz nowo utworzonego województwa sandomierskiego. Zgodnie z dyrektywą rządu Królestwa Polskiego wszystkie miasta wojewódzkie zostały zobowiązane do sporządzenia planów zagospodarowania przestrzennego. Plan sporządzony dla Radomia regulował kształt miasta i kierunek jego rozwoju. W I połowie XIX wieku powstało wiele budynków w stylu klasycystycznym (budynki prywatne oraz gmachy użyteczności publicznej), z których najważniejsze to[44]:

  • budynek loży masońskiej – wybudowany w 1819, według projektu Jakuba Kubickiego. Charakterystycznymi elementami neoklasycystycznego budynku są m.in. portyk wejściowy podtrzymujący balkon oraz portale okienne z przedstawieniami emblematów masońskich oraz herbu powiatu radomskiego[45].
  • Stary Ogród: najstarszy park Radomia, jeden z pierwszych w Królestwie Polskim, założony w 1822–1825. Założenie parkowe oparte było na wzorcach barokowych (promienistych układ ścieżek), uzupełnionych o elementy stylu angielskiego (swobodne ścieżki uzupełniające barokowe założenie). Założenie ogrodowe, poważnie zdewastowane w trakcie I i II wojny światowej uległo dużym przekształceniom[46].
  • Pałac Sandomierski – monumentalny, klasycystyczny dwupiętrowy budynek zaprojektowany przez Antonio Corazziego, wzniesiony w latach 1825–1827 przy trakcie Lubelskim. W XIX wieku siedziba komisji wojewódzkich oraz rządów gubernialnych. Rozbudowany w latach 1938–1942. O monumentalnym charakterze budynku świadczy piętnastoosiowa fasada, wzbogacona trzema ryzalitami ozdobionymi portykiem toskańskim i pilastrami oraz fryzem tryglifowym. Fasada parteru dekorowana boniowaniem[39].
  • Kościół ewangelicko-augsburski w Radomiu – pierwotnie katolicka świątynia pw. Wniebowzięcia NMP z XIV w. (według tradycji dawne prezbiterium znajdujące się od strony ulicy Reja zawiera konstrukcję jednej z baszt obronnych murów miejskich). W 1830 budynek przebudowany w stylu klasycystycznym na siedzibę parafii ewangelickiej. Kolejna przebudowa z lat 1893–1895 nadała budynkowi cechy eklektyczne[47][39].
  • Rogatki: murowane, klasycystyczne, wzniesione w latach 1836–1840 według projektu Henryka Marconiego przy głównych traktach miasta (lubelskim i warszawskim). Rogatka lubelska została w latach 1921–1926 przebudowana na łaźnię miejską[48].
  • Ratusz – pierwotny gotycki ratusz z II połowy XIV w., stojący pośrodku Rynku, został rozebrany w 1818. Obecny budynek Ratusza wzniesiony został w latach 1847–1848 według projektu Henryka Marconiego. Budynek reprezentujący styl neorenesansu włoskiego, wyróżnia się obfitym boniowaniem, ostrołukowymi oknami i asymetryczną w stosunku do osi gmachu wieża zegarową oraz attyką zakrywającą poddasze[39].
II połowa

II połowa XIX wieku przyniosła kontynuację realizacji założeń planu regulacyjnego z 1822 roku. Miasto rozwijało się w kierunku wschodnim i północnym, ale przede wszystkim w kierunku południowym (w związku z budową poza południową granicą miasta budynku dworca kolei iwanogrodzko-dąbrowskiej). W tym okresie powstawały budynki reprezentujące głównie style historyzujące i eklektyzm. Najważniejsze przykłady takiej zabudowy znajdują się w najbardziej reprezentacyjnej części Śródmieścia, przede wszystkim na[49]: placu Konstytucji 3 Maja, ulicy Stanisława Moniuszki, ulicy Józefa Piłsudskiego, ulicy Henryka Sienkiewicza i ulicy Romualda Traugutta. Wybrane obiekty pochodzące z tego okresu to m.in.:

XX wiek

Place

Pomniki i miejsca pamięci narodowej

Oprócz tego w Radomiu znajduje się wiele kamieni pamiątkowych, tablic pamiątkowych i nagrobków pomnikowych[58].

Zieleń miejska

W Radomiu znajduje się dziewięć parków spacerowo-wypoczynkowych z czego trzy wpisane są do rejestru zabytków – Stary Ogród, Leśniczówka i Park im. Tadeusza Kościuszki. Pozostałe parki zlokalizowane są w dzielnicach Obozisko, Borki, Planty, Glinice, Południe oraz Gołębiów (Centrum Integracji Społeczności Lokalnej i Wypoczynku). Łączna powierzchnia wszystkich parków miejskich to 52,7 ha. Dodatkowo w mieście znajdują się także tereny o charakterze parkowym na Wośnikach, Wacynie, Żakowicach i Zamłyniu o łącznej powierzchni 18,55 ha[59].

Na terenie Radomia zlokalizowany jest zalew Borki – zbiornik wodny o powierzchni 9 ha, miejsce wypoczynku i sportu dla mieszkańców.

Cmentarze

Zabytkowy cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Limanowskiego

Gospodarka

Siedziba Polskiej Grupy Zbrojeniowej SA przy ul. Malczewskiego 24

W końcu listopada 2018 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Radomiu obejmowała 10 982 mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 11,9% do aktywnych zawodowo[60].

Budżet miasta

W 2014 wydatki budżetu samorządu Radomia wynosiły 1031,37 mln zł, a dochody budżetu 996,31 mln zł. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu według danych na koniec 2014 wynosiło 434 mln zł, co stanowiło 46,8% wysokości wykonywanych dochodów[61].

Przemysł

W Radomiu mieszczą się Fabryka Broni Łucznik, Polska Grupa Zbrojeniowa S.A., Grupa ROSA, Komandor S.A., Polski Tytoń, Radomska Wytwórnia Telekomunikacyjna, Zakład wyrobów sanitarnych Radimp, Imperial Tobacco Polska Manufacturing S.A., Jadar, Zbyszko Company Sp. z o.o., Techmatik S.A., Global Cosmed Group S.A., RadWag, Zakłady Automatyki Kolejowej „Kombud” S.A., Odlewnia Ciśnieniowa Stopów Cynku i Aluminium LENAAL, DEKARD Sp. z o.o., Dürr Poland Sp. z o.o., International Tobacco Machinery Sp. z o.o. oraz wiele inne innych zakładów produkcyjnych. Poza tym Radom jest również siedzibą wielu firm usługowych, takich jak np. ZTE Radom, MNI Centrum Usług S.A., Biuro Podróży „Alfa Star”, eSky.pl S.A, Trend Glass.

Handel

Galeria Słoneczna, największa galeria handlowa w mieście

W mieście jest kilka centrów i galerii handlowych (Galeria Słoneczna, Galeria Atrium Gama, Galeria Rosa, Pawilony Rosa, Galeria Stokrotka, Galeria Feniks, Centrum Handlowe M1, Centrum Handlowe Echo, Centrum Handlowe E. Leclerc, Street Mall „Vis a Vis”, Centrum Handlowe Korej, Kaufland, Street Mall Hop Stop, Galeria Sawoy, RHM).

Ponadto Radom posiada 8 miejsc targowych[62].

Infrastruktura techniczna

Ciepłownia „Północ”
  • Wodociągi

Według publikacji z 2008 r. w Radomiu do sieci wodociągowej podłączonych jest 98,46% ogółu mieszkań, a do sieci kanalizacji sanitarnej podłączonych jest 93,59% mieszkań[63][64].

  • Ciepłownictwo

Według danych z 2005 r. sieć ciepłownicza obejmuje swoim zasięgiem ponad 27 km² a to jest 24% powierzchni miasta[65]. Jednakże system ten pokrywa wszystkie najgęściej zaludnione obszary miasta. W Radomiu istnieją 2 źródła ciepła: Ciepłownia „Południe” (o mocy 203,5 MW) oraz Ciepłownia „Północ” (116,3 MW)[66].

  • Gospodarka odpadami

Jeśli chodzi o odbiór odpadów komunalnych, Radom obsługiwany jest przez składowisko o łącznej powierzchni 20 ha, 93% składowanych odpadów stanowią odpady komunalne, pozostałe 7% odpady przemysłowe. Dodatkowo w sąsiedztwie wysypiska zlokalizowana jest kompostownia odpadów „zielonych” o powierzchni 3 ha[67].

  • Energia elektryczna

Radom czerpie energię elektryczną z elektrowni Kozienice, skąd prąd przesyłany jest do 2 stacji rozdzielczych w Kozienicach i Rożkach[68].

Transport

Transport drogowy, kolejowy i lotniczny w Radomiu
Zachodnia ekspresowa obwodnica Radomia w ciągu drogi ekspresowej S7
Ścieżka rowerowa na osiedlu Południe

Transport drogowy

Radom leży na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych drogowych i kolejowych łączących wschód z zachodem i północ z południem. Przez Radom biegną trzy drogi międzynarodowe i krajowe:

Z Radomia do innych miejscowości prowadzą trzy drogi wojewódzkie:

Pod koniec lutego 2015 roku oddano do o użytku wewnętrzną południową obwodnicę Radomia, będącą łącznikiem między biegnącą śladem drogi ekspresowej nr 7 ekspresową zachodnią obwodnicą Radomia i drogą krajową nr 12, będącą obecnie jedną z dwóch głównych dróg dojazdowych do radomskiego lotniska. Łączny koszt inwestycji wyniósł ponad 200 mln zł[70].

Komunikacja miejska

Obecnie w ramach regularnej komunikacji miejskiej po Radomiu i kilku okolicznych gminach kursuje 26 linii autobusowych oznaczonych cyfrowo. Codziennie w ramach komunikacji miejskiej na ulice wyjeżdża około 130 autobusów. Średnia częstotliwość wszystkich linii w szczycie wynosi 20 minut[71]. Organizatorem i regulatorem komunikacji miejskiej jest zakład budżetowy gminy – Miejski Zarząd Dróg i Komunikacji. Komunikacja podmiejska obecnie jest obsługiwana przez wielu przewoźników prywatnych, a także spółki wykonujące przewozy w ramach sieci MZDiK.

Transport kolejowy

Radom leży na skrzyżowaniu linii kolejowych prowadzących do Warszawy, Krakowa, Łodzi i Lublina. W mieście znajduje się jedna stacja osobowa (Radom), dwie stacje towarowe (Radom Krychnowice, Radom Wschodni) oraz cztery przystanki osobowe (Radom Stara Wola, Radom Północny, Radom Gołębiów, Radom Potkanów). W planach jest budowa dwóch kolejnych stacji osobowych - przeznaczonej do obsługi portu lotniczego Warszawa-Radom stacji Radom Wschodni (linie kolejowe nr 8 i 22) oraz Radom Południowy (linie kolejowe nr 8 i 26)[72][73]. Linie kolejowe przebiegające przez stację Radom:

Radom znalazł się na trasie przebiegu planowanej „szóstej szprychy” z Centralnego Portu Komunikacyjnego w kierunku Podkarpacia. Inwestycja wiązałaby się również z budową nowej linii kolejowej biegnącej z Radomia, przez Iłżę, Kunów do Ostrowca Świętokrzyskiego[74].

Transport rowerowy

Projekt Wieloletniego Programu Inwestycyjnego Miasta Radomia na lata 2007–2013 zakłada budowę ścieżek rowerowych kosztem 2,3 mln zł. Dalszy rozwój ścieżek rowerowych jest także przewidziany w Strategii Rozwoju Miasta Radom na lata 2008–2020[75]. Od 2015 roku w Radomiu działa system rowerów miejskich[76].

Transport lotniczy

W Radomiu znajduje się cywilny port lotniczy Warszawa-Radom. Raz na dwa lata na lotnisku w Radomiu odbywają się największe w Polsce międzynarodowe pokazy lotnicze Radom Air Show. Drugie lotnisko, będące siedzibą Aeroklubu Radomskiego znajduje się w podradomskim Piastowie. W 2011 otwarto oficjalnie sanitarne lądowisko przy ul. Aleksandrowicza 5. System komunikacji lotniczej Radomia uzupełnia lądowisko przy Mazowieckim Szpitalu Specjalistycznym.

Oświata

Radom jest w województwie mazowieckim największym po Warszawie ośrodkiem akademickim. W mieście znajduje się 10 szkół wyższych i 2 kolegia nauczycielskie. W mieście działa Radomskie Towarzystwo Naukowe.

Poza tym:

  • 11 zespołów szkół ponadpodstawowych
  • 13 liceów ogólnokształcących
  • 3 szkoły artystyczne
  • 52 szkoły podstawowe

Bezpieczeństwo publiczne

Budynek Mazowieckiej Komendy Wojewódzkiej Policji

W Radomiu znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[77].

Opieka zdrowotna

  • Mazowiecki Szpital Specjalistyczny Sp. z o.o.[78]
  • Radomski Szpital Specjalistyczny im. dr. Tytusa Chałbińskiego[79]
  • Samodzielny Wojewódzki Publiczny Zespół Zakładów Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej im. dr Barbary Borzym
  • Poliklinika MSWiA w Radomiu[80]
  • Radomskie Centrum Onkologii (d. Centrum Onkologii Ziemi Radomskiej).

Służby porządkowe

  • Mazowiecka Komenda Wojewódzka Policji w Radomiu
  • Crime Stoppers Radom
  • Delegatura ABW w Radomiu
  • Garnizon Radom

Media

Religia

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i wspólnoty wyznaniowe:

Ponadto w Radomiu mieszkają przedstawiciele następujących wyznań:

Sport i rekreacja

Początkiem historii sportu radomskiego jest rok 1910, kiedy to po uzyskaniu oficjalnego pozwolenia od władz carskich powstało Radomskie Towarzystwo Sportowe. Posiadało ono pięć sekcji: piłki nożnej (pod nazwą „Kordian”), kolarską, tenisową, łyżwiarską i gimnastyczną („Sokół”).

Radomskie kluby sportowe:

KlubRok założeniasekcje
Radomiak Radom1910piłka nożna, boks
Sokół Radom1910łucznictwo, gimnastyka
Broń Radom1926piłka nożna, boks, tenis ziemny, tenis stołowy, kolarstwo torowe i szosowe
Czarni Radom1921siatkówka mężczyzn
Start Radom1957judo, piłka nożna, łucznictwo
AZS Radom1969koszykówka
Zamłynie Radom1998piłka nożna kobiet
RosaSport Radom2004koszykówka mężczyzn
Czwórka Radom2007piłka nożna kobiet

W Radomiu nad Zalewem Borki zostały ustalone 2 letnie kąpieliska. Kąpielisko od strony ul. Krasickiego ma długość 150 m, a kąpielisko od strony ul. Bulwarowej 75 m[84].

Na terenie miasta znajdują się:

  • 2 aquaparki: Neptun i Centrum Słoneczne i 3 pływalnie: Delfin, Orka, Delta
  • liczne stadiony rekreacyjne, lekkoatletyczne, boiska i hale sportowe
  • 2 ośrodki MOSiR (na Plantach i Borkach), liczne siłownie, kluby fitness i place zabaw
  • 3 kluby tenisowe, 2 lodowiska i inne: bowling, karting, kajaki (zalew na Borkach)

Turystyka

Przez miasto przechodzi zielony szlak pieszy PionkiRożki o długości 44,8 km[85], w Radomiu koniec ma czarny szlak rowerowy z Jedlni-Letnisko[86]. Centrum Informacji Turystycznej mieści się przy ulicy Traugutta 3.

W Radomiu znajdują się hotele czterogwiazdkowe: Aviator, Europejski i Nihil Novi oraz hotele trzygwiazdkowe: Arbiter, Gromada, Gryf, Iskra, Pod Różami, Poniatowski[87], jak również kilka moteli, pensjonatów i schronisk młodzieżowych.

Przyroda

Według publikacji z 2008 w obszarze miasta istnieją użytki ekologiczne o łącznej powierzchni 6,9 ha[88]. Są to tereny torfowisk i pastwisk na Gołębiowie przy ulicy Północnej, tak zwany Ług Gołębiowski. Największym kompleksem leśnym Radomia jest Las Kapturski. W lesie tym znajduje się rozległy starodrzew, można spotkać także rzadkie i chronione gatunki roślin i zwierząt (storczyk, pełnik europejski, słowik rdzawy, kumak, żmija zygzakowata, tygrzyk paskowany). Las Kapturski był częścią pradawnej Puszczy Radomskiej, w skład której wchodziły też obecne Puszcza Kozienicka i Puszcza Stromecka. W mieście znajduje się obszar chroniony „Dolina Kosówki”, gdzie również występuje wiele rzadkich gatunków (purchawica olbrzymia, storczyk plamisty, derkacz, kuropatwa, świerszczak). Radom posiada także 47 pomników przyrody – około stuletnie dęby i modrzewie, a także jesiony, graby, lipy, olchy i klony[89].

Hydrologia

Do wód powierzchniowych płynących na terenie miasta zaliczamy:

  • Mleczna: największa rzeka na terenie Radomia; dł. 27,8 km, prawy dopływ Radomki
  • Pacynka: rzeka o długości 23,8 km; prawy dopływ Mlecznej
  • Mnich: strumień o długości 5,2 km, lewy dopływ Pacynki
  • Kosówka: strumień, prawy dopływ Mlecznej, objęty obszarem chronionym „Dolina Kosówki”
  • Potok Malczewski: ciek źródłowy Mlecznej o długości ok. 5 km
  • Potok Południowy: skanalizowany ciek wodny o długości ok. 5 km uchodzący do Mlecznej
  • Potok Północny: struga o długości ok. 6 km uchodząca do Mlecznej
  • Strumień Godowski: okresowy ciek źródliskowy Mlecznej o długości ok. 10 km
  • Strumień Halinowski: struga będąca lewym dopływem Mlecznej

Kultura

Muzea

Domy Gąski i Esterki – oddział Muzeum im. Jacka Malczewskiego

Teatry

Miejska Biblioteka Publiczna

Kina

Wcześniej działały jeszcze w Radomiu kina: Atlantic (wcześniej Bałtyk), Hel, Mega, Mewa, Odeon, Pokolenie, Przyjaźń i Walter.

Biblioteki

Orkiestry

Ośrodki kultury

  • Ośrodek Kultury i Sztuki Resursa Obywatelska
  • Miejski Ośrodek Kultury Amfiteatr w Radomiu ul. Parkowa 1
  • Młodzieżowy Dom Kultury im. Heleny Stadnickiej
  • Dom Kultury „Południe”
  • Dom Kultury „Borki”
  • Dom Kultury „Idalin”

Imprezy kulturalne, festiwale i pokazy

10. edycja Międzynarodowego Festiwalu Gombrowiczowskiego

Międzynarodowe Pokazy Lotnicze Radom AIR SHOW

Cykliczna impreza organizowana co dwa lata na lotnisku Sadków w Radomiu, łącząca pokazy statków powietrznych z naziemną statyczną wystawą sprzętu wojskowego i prezentacjami firm z branży lotniczej.

Radomski Festiwal Jazzowy

Spotkania z jazzem i stylistykami pokrewnymi nad Mleczną. Posłuchać można zróżnicowanych klimatów od etno – jazzu, poprzez współczesny mainstream, na klasyce gatunku – standardach kończąc. Nie brakuje legend polskiego jazzu i muzyków zagranicznych. Festiwal odbywa się w październiku.

Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski

Jeden z najważniejszych polskich festiwali teatralnych organizowany od 1993 roku przez Teatr Powszechny im. J. Kochanowskiego w Radomiu. Odbywa się na przełomie października i listopada.

Zespoły muzyczne związane z Radomiem

Koncert zespołu IRA

Filmy kręcone w Radomiu

Symbole Radomia

Herb

Herb Radomia – wersja podstawowa

Radom ma w herbie swój inicjał – literę R, nad którym umieszczona jest korona. Najstarszy wizerunek godła pochodzi z XVI wieku. Było używane do XVIII wieku. W Albumie Heroldii litera R mieściła się w centralnej części bramy z trzema basztami[1]. Istnieją oficjalnie dwa wzory herbu Radomia – herb zwykły i uroczysty. Ich wygląd określa Statut Miasta Radom: §4. Herbem Miasta Radomia jest wizerunek przedstawiający w polu czerwonym biały mur z pięcioma blankami z trzema wieżami o trzech blankach każda, z których środkowa wyższa oraz bramą, w której majuskuła R biała, nad bramą mitra książęca, nad tarczą korona królewska. Herb Radomia w wersji uroczystej zawiera ponadto po prawej stronie bramy herb Papieża Jana Pawła II oraz labry z pokryciem białym i takimże podbiciem.

Logo promocyjne

Promocyjne logo miasta wchodzi w skład nowej strategii komunikacyjnej Radomia i opiera się na historii i profilu gospodarczym Radomia związanymi z techniką precyzyjną. Przedstawia wizerunek miasta o charakterze przemysłowym, a także ośrodek edukacyjny o profilu technicznym oraz społeczności ludzi przedsiębiorczych. Wedle tej strategii Radom ma być miastem atrakcyjnym gospodarczo, kulturalnie, edukacyjnie i turystycznie, w którym panuje zdrowe podejście do pracy i życia.

Znani radomianie

Honorowi obywatele Radomia

W Radomiu do roku 2021 honorowe obywatelstwo przyznano 23 (lub 24[a]) osobom[97][98]:

Współpraca międzynarodowa

Miasta i gminy partnerskie[99]:

Zobacz też

  • Artykuły i przekierowania do artykułów zaczynające się od „Radom
  • Występowanie tekstu w hasłach zawierających „Radomia” lub „Radomiu” lub „radomskie”.

Uwagi

  1. Według książki D. Kupisza i S. Piątkowskiego Od rajców do radnych. Samorząd Radomia na przestrzeni wieków w 1978 honorowe obywatelstwo otrzymały dwie osoby: Piotr Klimuk i Mirosław Hermaszewski.[96]

Przypisy

  1. a b Radom w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2021-08-16] (pol.).
  2. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 82.
  3. Największe miasta w Polsce pod względem liczby ludności, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2018-09-17] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  4. ESPON project 1.4.3 Study on Urban Functions (Final Report). Luxembourg: ESPON, 2007-03, s. 94. ISBN 2-9600467-2-2.
  5. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  6. Mapy rastrowe Geoportal- Radom.
  7. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  8. M.C. Peel, B.L. Finlayson, T.A. McMahon. Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification. „Hydrol. Earth Syst. Sci.”. 11, s. 1633–1644, 2007. ISSN 1027-5606. 
  9. Weatherbase: Historical Weather for Radom, Poland (ang.). [dostęp 2008-12-14].
  10. Zenon Gierałła, Baśnie i legendy ziemi radomskiej.
  11. Maria Malec, Słownik Etymologiczny nazw geograficznych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 205, ISBN 83-01-13857-2, OCLC 749146226.
  12. Dariusz Kupisz, Sebastian Piątkowski: Od rajców do radnych. Samorząd Radomia na przestrzeni wieków. Radom: 2016, s. 11-13.
  13. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  14. Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 137.
  15. Adam Jelonek. Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach Polski od 1810 do 1960 r.. „Dokumentacja Geograficzna”. Dokumentacja Geograficzna 1967 z. 3–4. 
  16. Piotr A. Tusiński, Republika Radomska w listopadzie 1918 roku, Radom 2018, s. 73–74.
  17. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. Województwo kieleckie, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1924 [dostęp 2015-05-02].
  18. Andrzej Krajewski „Rząd za samorząd” Dziennik Gazeta Prawna, nr 29 (4428), str. A26–A27.
  19. a b c Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk: Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach polski od 1810 do 1960 r.. [dostęp 2015-05-15].
  20. a b Józef Bolesław Gargas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942–1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 266.
  21. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 604.
  22. Okupacja w imię sojuszu. Armia sowiecka w Polsce 1944–1956 (fragmenty), „forumemjot”, 9 maja 2012 [dostęp 2018-10-13] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-13] (pol.).
  23. Kulisy posiedzenia radomskiego władz „S", Grzegorz Majchrzak, Portal Historyczny Dzieje.pl
  24. Rządowy projekt ustawy o nadaniu nowej nazwy Politechnice Radomskiej im. Kazimierza Pułaskiego.
  25. Ustawa z dnia 27 lipca 2012 r. o nadaniu Politechnice Radomskiej im. Kazimierza Pułaskiego nazwy „Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu” (Dz.U. z 2012 r. poz. 969).
  26. Radom w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-04] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  27. OFICJALNIE! Oto nowi radni Rady Miejskiej w Radomiu [LISTA] :: Radom24.pl :: Portal Radomia i regionu, Miejska Komisja Wyborcza potwierdziła nasze wyliczenia, że PiS będzie miało 16 radnych i większość w Radzie Miejskiej Radomia, KWW R. Witkowskiego – 11, a Bezpartyjni Radomianie – 1. Także nazwiska przedstawione przez nas zgadzają się z oficjalnymi danymi. Prezentujemy listę nowych radnych. [dostęp 2019-04-17] (pol.).
  28. Podsumowanie konsultacji społecznych w sprawie podziału Radomia na obszary Systemu Informacji Miejskiej.
  29. Rejestr TERYT.
  30. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  31. Geografia wyborcza – Wybory samorządowe – Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  32. Wybory Samorządowe 2010 – Geografia wyborcza – Województwo mazowieckie – – m. Radom. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  33. Wybory samorządowe 2014. Miasto Radom, Państwowa Komisja Wyborcza [dostęp 2015-10-15] [zarchiwizowane z adresu 2015-01-02].
  34. Szlak turystyczny „Zabytki Radomia” (pol.). cit.radom.pl.
  35. Rejestr zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego: powiaty białobrzeski, grójecki, kozienicki, lipski, przysuski, radomski, szydłowiecki, zwoleński oraz Radom, mwkz.pl (pol.).
  36. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 183.
  37. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 125–126.
  38. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 122.
  39. a b c d e f g h i Katalog zabytków sztuki w Polsce. Z. Łoziński, B. Wolff (red.). T. III, z. 10. Warszawa: 1961, s. 23–35.
  40. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 104.
  41. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 103.
  42. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 47.
  43. a b Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 48.
  44. Architektura i urbanistyka Radomia. W. Kalinowski (red.). s. 105–154.
  45. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 137.
  46. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 253.
  47. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 118.
  48. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 233.
  49. Architektura i urbanistyka Radomia. W. Kalinowski (red.). s. 155–177.
  50. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 29.
  51. Stanisław Bochyński: Dziedzictwo przemysłowe Radomia cz. II (pol.). Cozadzien.pl, 2015-02-08. [dostęp 2015-02-11].
  52. a b Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 177.
  53. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 121.
  54. J. Sekulski, Encyklopedia Radomia, Radom 2012, s. 98, 223.
  55. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 58.
  56. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 185.
  57. Encyklopedia Radomia. M. Olifirowicz (red.). Radom: 2009, s. 171, 172, 190.
  58. Pomniki, Radom na fotografii.
  59. Parki. radom.pl.
  60. Informacja o stanie i strukturze bezrobocia na rynku pracy – Powiatowy Urząd Pracy w Radomiu wraz z filiami. pupradom.pl. [dostęp 2016-01-14].
  61. Sprawozdanie z realizacji budżetu Miasta Radomia za 2014, Urząd Miejski w Radomiu, 9 kwietnia 2015 [dostęp 2015-04-09] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-15].
  62. Targowisko Korej, Targowisko Feniks, „Pasaż nad rzeczką”, „przy stadionie Radomiaka”, Targ-Borg (ul. Limanowskiego), Targ-Borg (ul. Nowogrodzka), „Merkury”, „Universal”, targowisko osiedlowe ul. Królowej Jadwigi.
  63. Uchwała nr 371/2008 w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Miasta Radomia na lata 2008–2020. bip.radom.pl. [dostęp 2014-10-09].
  64. Załącznik nr 1 do Uchwały nr 371/2008 w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Miasta Radomia na lata 2008–2020. Warszawa: WYG International, luty 2008, s. 72. [dostęp 2014-10-09].
  65. Model organizacji usług ciepłowniczych dla Gminy Miasta Radom w latach 2005–2015. Katowice: Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii, 2004-12.
  66. Strategia Rozwoju Miasta Radom na lata 2008–2020. Warszawa: WYG International, 2008-02. s. 73. (Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 371/2008 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 25 sierpnia 2008 r.).
  67. Strategia Rozwoju Miasta Radom na lata 2008–2020. Warszawa: WYG International, 2008-02. s. 74. (Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 371/2008 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 25 sierpnia 2008 r.).
  68. Strategia Rozwoju Miasta Radom na lata 2008–2020. Warszawa: WYG International, 2008-02. s. 77. (Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 371/2008 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 25 sierpnia 2008 r.).
  69. S7 – ekspresowo omijamy Radom :: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad – Serwis informacyjny, gddkia.gov.pl [dostęp 2018-10-21] (pol.).
  70. Otwarcie południowej obwodnicy Radomia, Edroga.pl [dostęp 2015-03-04].
  71. Na podstawie www.mzdik.pl.
  72. Katarzyna Ludwińska, PKP. Dzięki społecznikom pociągi z Lublina będą stawać na stacji Radom Wschodni, Gazeta Wyborcza Radom, 30 kwietnia 2021 [dostęp 2021-08-28] (pol.).
  73. Adam Woźniak, Wielkie inwestycje w kolej. Będzie łatwiej wsiąść do pociągu, Rzeczpospolita, 10 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-28] (pol.).
  74. Centralny Port Komunikacyjny, a Ostrowiec Świętokrzyski. Nasze miasto na przebiegu „szóstej szprychy”. ostrowiecka.pl. [dostęp 2021-03-12].
  75. Na podstawie: http://www.radom.pl/data/other/strategia_rozwoju_miasta_radomia_na_lata.pdf.
  76. W Radomiu wystartował pilotażowy system rowerów miejskich, Nextbike, 20 sierpnia 2015 [zarchiwizowane z adresu 2016-04-17].
  77. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112. uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
  78. www.
  79. www.
  80. Poliklinika w Radomiu ul. Orląt Lwowskich 5, Centralny Szpital Kliniczny MSWiA.
  81. Zbory | Diecezja Wschodnia | Kościół Adwentystów Dnia Siódmego w RP [dostęp 2020-08-23] (pol.).
  82. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-11-16].
  83. RADOM – BUDDYJSKI OŚRODEK MEDYTACYJNY DIAMENTOWEJ DROGI, www.radom.buddyzm.pl [dostęp 2020-05-05].
  84. Uchwała Nr 334/2012 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 28 maja 2012 r. (Dz. Urz. Woj. Mazowieckiego z 2012 r. poz. 4608).
  85. Piesze szlaki turystyczne. informacjaturystyczna.radom.pl. [dostęp 2013-05-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-21)].
  86. Rowerowe szlaki turystyczne. informacjaturystyczna.radom.pl. [dostęp 2013-05-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-21)].
  87. Hotele. radom.pl.
  88. Strategia Rozwoju Miasta Radom na lata 2008–2020. Warszawa: WYG International, 2008-02. s. 69. (Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 371/2008 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 25 sierpnia 2008 r.).
  89. Ochrona przyrody. radom.pl.
  90. Katarzyna Ludwińska: W sobotę otwarcie pierwszego w kraju Muzeum Polskich Rowerów. Na wystawie ponad 50 jednośladów (pol.). gazeta.pl/radom. [dostęp 2019-03-30].
  91. Multikino, Galeria Słoneczna.
  92. Kino Elektrownia w radomskiej elektrowni, Onet, 4 listopada 2015 [dostęp 2015-11-17] [zarchiwizowane z adresu 2015-11-18].
  93. a b c d e Radom w Polskich filmach, edukacjafilmowa.pl [zarchiwizowane z adresu 2016-06-24].
  94. a b c d Mazowsze na filmowo. Muzeum Wsi Radomskiej, 8 kwietnia 2014.
  95. Pierwszy klaps na planie filmu Klecha. Co za dzień, 5 sierpnia 2017.
  96. D. Kupisz, S. Piątkowski, Od rajców do radnych. Samorząd Radomia na przestrzeni wieków, Radom 2016, s. 118, 218–219.
  97. Kolejny Honorowy Obywatel?. dami24.pl. [dostęp 2016-12-29].
  98. Honorowi obywatele. radom.pl. [dostęp 2021-04-22].
  99. Historia i formy współpracy, Radom.pl.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Masovian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Masovian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.55N
  • S: 50.95 N
  • W: 19.15 E
  • E: 23.25 E
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności
Radom.Cmentarz rzymskokatolicki 01.jpg
Autor: Rafał Terkner, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Radom - cmentarz rzymskokatolicki, kostnica i figura "Anioła Ciszy".
Zakłady Metalowe Łucznik 3.JPG
Pomnik ofiar terroru niemieckiego 1939-45
Radom - Resursa (Citizens Club) 01.jpg
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY-SA 2.5
Radom - Resursa Obywatelska.
POL województwo kieleckie II RP COA.svg

Herb województwa kieleckiego II Rzeczypospolitej

Uwaga ta grafika jest wzorowana na projektowanym herbie województwa z 1928 r. Ostateczne projekty autorstwa Zygmunta Lorenca zostały opracowane w 1929 r. Jeśli masz do nich dostęp bardzo proszę o kontakt Poznaniak
Radom Borki Zalew.jpg
Autor: MOSiR, Licencja: CC BY-SA 2.5
Lake Zalew in Radom, Borki
Fotopolska 436391(2).jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY-SA 3.0
Pomnik Jacka Malczewskiego w Radomiu
Radom.Rynek 4,5 01.jpg
Autor: Rafał Terkner, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Radom - kamienice Gąski i Esterki.
Radom, Mauzoleum płk. Dionizego Czachowskiego - fotopolska.eu (306599)2.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY-SA 3.0
Mauzoleum Dionizego Czachowskiego w Radomiu
Building of city council by night 1 - Radom (HDR).jpg
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ta fotografia została przesłana w ramach projektu Wiki Lubi Zabytki będącego częścią inicjatywy Wiki Loves Monuments 2011.
Radom coa basic4.svg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Coat of arms of Radom, Poland (basic version)
Radom Muzeum.png
Dawne kolegium oo. Pijarów w Radomiu
Radom MCSW Elektrownia Exhibition of Wojciech Fangor's works (15.05-31.08.2018).jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Exhibition of Wojciech Fangor's works in MCSW Elektrownia in Radom, Poland (15.05.2018-31.08.2018)
MSBS-5,56.jpg
Autor: Remigiusz Wilk (REMOV), Licencja: CC BY-SA 3.0
Mock-ups of standard assault rifles developed in the MSBS-5,56 programm
IRA during concert, 2006.jpg
Autor: w:pl:Wikipedysta:Mike89, Licencja: CC BY 1.0
IRA podczas koncertu w 2006 roku
Faculty of Economics of Technical University of Radom.jpg
Faculty of Economics of Technical University of Radom
Piramida wieku Radom.png
Autor: Polskawliczbach, Licencja: CC BY-SA 2.5 pl
Piramida wieku mieszkańców Radomia, 2014
Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu Galeria malarstwa polskiego XIX i XX wieku.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Galeria Malarstwa Polskiego XIX i XX w., Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu
Priarists college radom.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY-SA 3.0
Priarist College in Radom
Radom.Moniuszki 9.JPG
Autor: Rafał Terkner, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Radom - "Pałac Ślubów".
Skansen PeasantHutRoom002.JPG
Autor: Silgrin4D, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wnętrze izby jasnej chaty w Muzeum Wsi Radomskiej
TGV Radom 1995.jpg
Autor: aromia, Licencja: CC BY-SA 2.5
la rame TGV en visite à la gare de Radom, Pologne, 1995
Radom Transport3.png
Autor: Miasto Radom, Licencja: CC BY-SA 2.5
Transport in Radom
Frecce Tricolori @ Radom Airshow 2011 (6105308304).jpg
Autor: Kuba Bożanowski from Warsaw, Poland, Licencja: CC BY 2.0
Frecce Tricolori @ Radom Airshow 2011
Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu Ekspozycja przyrodnicza.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Ekspozycja przyrodnicza, Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu
Konstytucji 3 Maja square, Radom, Poland.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Konstytucji 3 Maja square, Radom, Poland
Radom, Piłsudskiego 7 - fotopolska.eu (267841).jpg
(c) Rafał T / fotopolska.eu, CC BY-SA 3.0
Zabytkowy budynek przy ul. Piłsudskiego 7, w głębi kamienica Piłsudskiego 9.
Radom.Żeromskiego 37.JPG
Autor: Rafał Terkner, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Radom - kamienica przy ul.Żeromskiego 44, tzw. "Narodówka".
Garrison Church - Radom.jpg
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ta fotografia została przesłana w ramach projektu Wiki Lubi Zabytki będącego częścią inicjatywy Wiki Loves Monuments 2011.
Red Arrows Radom 2009 r.JPG

Zespół Red Arrows podczas pokazu na Radom Air Show 2009
Radom - Katedra Opieki NMP7.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY-SA 3.0
Katedra Mariacka w Radomiu - widok zewnętrzny
PGZ Radom Poland.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
24 Malczewskiego Street, Radom, Poland
Radom - Pomnik Czynu Legionów1.jpg
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY 2.5
Statue od Legionist, Radom, Poland
Muzeum Wsi Radomskiej (02).jpg
Autor: M.Bucka, Licencja: CC BY-SA 4.0
Muzeum Wsi Radomskiej (Skansen)
Dworzec kolejowy w Radomiu - widok od strony ul. Romualda Traugutta.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY-SA 3.0
Budynek dworca kolejowego, Radom, Polska
Leszek Kolakowski Monument in Radom, Poland1.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Leszek Kołakowski Monument in Radom, Poland
Radom montage1.png
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Radom - Montage of photos available on Wiki Commons:
  • File:Building of city council by night 1 - Radom (HDR).jpg by Voytek S
  • File:Radom - Katedra Opieki NMP7.jpg by Rafał T
  • File:Radom.Zespół klasztorny bernardynów 01.jpg by Rafał Terkner
  • File:Plac przed budynkiem Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego nocą - widok w kierunku ściany szczytowej domu Podworskich.jpg by Rafał T
  • File:Ulica Stanisława Moniuszki w Radomiu - widok w kierunku ulicy Stefana Żeromskiego.jpg by Rafał T
  • File:Radom - fotopolska.eu (266382).jpg by Rafał T
Ługgoł1.jpg
Autor: And220, Licencja: CC BY-SA 4.0
Radom - Ług Gołębiowski
Radom 18th century0.png
Plan od Radom, Poland (18th century)
Solaris Urbino 12 - 856 - WR 23208.jpg
Autor: K4016td, Licencja: CC BY-SA 4.0
Autobus Solaris Urbino 12 z 2002 roku o numerze taborowym 856 należący do Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacji w Radomiu.
Fotopolska 440975.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY 3.0
Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego w Radomiu
MCSW Elektrownia - sala ekspozycyjna z piecem2.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
MCSW Elektrownia - sala ekspozycyjna z piecem
Staging of Radom events 1976 08.jpg
Autor: User:Now, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Staging of Radom political protests of 1976. A water cannon Jelcz Hydromil II of the Polish Police, with markings of Militia (Milicja Obywatelska), a former Polish Police of the communist period (the inscription form is not accurate, only for show purpose)
Radom - Rogatka Warszawska.jpg
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY-SA 2.5
Radom - Rogatka warszawska (obecnie Galeria sztuki).
Delegatura Mazowieckiego Urzedu Wojewodzkiego w Radomiu 472746 Fotopolska-Eu.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY-SA 3.0
Sandomierz Palace in Radom, Poland
Radom Lubelska.png
Ulica Lubelska (Żeromskiego) w Radomiu (XIX w.)
Radom panorama 1914.png
Panorama Radomia (1914)
J.Malczewski Zatruta studnia z chimerą 1913 Muzeum im Jacka Malczewskiego w Radomiu.jpg
Jacek Malczewski, Zatruta studnia z chimerą (1905), Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu
Radom flag unofficial.png
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Flag of Radom, Poland
Gengub admin.png
Autor: Lonio17, Licencja: CC BY-SA 4.0
Generalne Gubernatorstwo - podział administracyjny (1941 -1945)
Airport Radom 2015 - Terminal.jpg
Autor: wSensie.tv, Licencja: CC BY-SA 4.0
Port lotniczy Radom - Sadków. Terminal lotniczy.
F-16 MLU of Royal Netherlands Air Force's Solo Display Team (reg. J-055), Radom AirShow 2005, Poland.jpg
Autor: Przemyslaw "Blueshade" Idzkiewicz, Licencja: CC BY-SA 2.5
F-16 MLU of Royal Netherlands Air Force's Solo Display Team (registration number: J-055) in the morning sun at Radom Air Show 2005. August 28th, 2005.
Radom.Piłsudskiego 12 01.JPG
Autor: Rafał Terkner, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Radom - dawny pałac Kulczyckiego, obecnie Miejska Biblioteka Publiczna.
Radom, Mury miejskie - fotopolska.eu (258481).jpg
(c) Rafał T / fotopolska.eu, CC BY-SA 3.0
Fragment odrestaurowanych murów miejskich, w głębi budynek dawnego kolegium pijarów.
Radom, Rzeźba "Łucznik" - fotopolska.eu (276956).jpg
(c) Rafał T / fotopolska.eu, CC BY-SA 3.0
Łucznik, symbol nieistniejących Zakładów Metalowych.
Czarni Radom 2009.jpeg
Autor: Łukasz Wójcik (http://lukaszwojcik.com), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Czarni Radom players after match
Radom plany-15.jpg
Radom 1918. Widoczna dolina Potoku Południowego.
Radom komisja wojewódzka.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY 3.0
Budynek komisji wojewódzkiej w Radomiu
Muzeum Wsi Radomskiej (19).jpg
Autor: M.Bucka, Licencja: CC BY-SA 4.0
Muzeum Wsi Radomskiej (Skansen w Radomiu)
Radom - Evangelical Church.jpg
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY-SA 2.5
Radom, ul. Reja 6 - Kościół Ewangelicko-Augsburski (zabytek nr rejestr. 170/A/82)
Church of Saint John the Baptist in Radom 1.jpg
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kościół farny św. Jana Chrzciciela w Radomiu. XIV w.
Radom kościół św. Wacława.jpg
Autor: Jerzy Kutkowski, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Radom kościół św. Wacława
Radom Budynek dawnej elektrowni zaadaptowany na Mazowieckie Centrum Sztuki Współczesnej Elektrownia1.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY-SA 3.0
Budynek dawnej elektrowni zaadaptowany na centrum sztuki.
Radom bike.jpg
Autor: Rafal Muszczynko, Licencja: CC BY-SA 2.5
Radom bike road
Radom - City Hall.JPG
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY-SA 2.5
Radom - Ratusz (obecnie Archiwum).
MCSW Elektrownia schody.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
MCSW Elektrownia w Radomiu - klatka schodowa
Radom - The Holy Trinity Church 01.jpg
Autor: Voytek S, Licencja: CC BY-SA 3.0
Radom - Kościół Świętej Trójcy. pl. Kazimierza Wielkiego.
Radom, Poniatowskiego 6 - fotopolska.eu (270230).jpg
(c) Rafał T / fotopolska.eu, CC BY-SA 3.0
Budynek przy ul.Poniatowskiego 6, widok z placu Ołdakowskiego.
Radom 02.11.1918.jpg
Przejęcie władzy od Austriaków przez tzw. Komitet Pięciu. Radom, 2. listopada 1918.
Gazelle 1.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Voytek S (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY 2.5

Copyright © 2005 Voytek S

Aérospatiale Gazelle during Airshow Radom 2005, Poland
Jagiellonian Square Radom Poland.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Jagiellonian Square in Radom, Poland
Droga ekspresowa S7 mazowieckie 1453658 Fotopolska-Eu.jpg
Autor: W. Zalewski, Licencja: CC BY 4.0
Category:Radom western bypass (S7) - Gutów
Radom Osiedla.jpg
Autor: Radom materialy ogolnodostepne + praca wlasna, Licencja: CC BY-SA 2.5
Districts in Radom
Stadle Flirt (Koleje Mazowieckie) Inside.jpg
Autor: Rdrozd, Licencja: CC BY 3.0
Wnętrze pociągu Stadler FLIRT w barwach Kolei Mazowieckich. Zdjęcie wykonane w Warszawie.
Radom Jean Paul 2.jpg
Autor: KIK, Licencja: CC BY-SA 2.5
Jean Paul 2 à Radom 1991
Fotopolska 628970.jpg
Autor: Rafał T, Licencja: CC BY 3.0
Park Leśniczówka w Radomiu
01915 Square of Constitution of 3 May in Radom (1915).jpg
Square of Constitution of 3 May in Radom
X-Miedzynarodowy-Festiwal-Gombrowiczowski.jpg
Autor: Miasto Radom, Licencja: CC BY-SA 2.5
Festival international Gombrowicz de Radom
Żeromski St Radom Poland.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Żeromski Street in Radom, Poland. View towards the west.
Stadion Miejski Radom 2012.png
Autor: Łukasz Wójcik, Licencja: CC BY-SA 2.5
Stadion Miejski w Radomia, stadion piłkarsko-lekkoatletyczny
Radom.Cmentarz prawosławny 01.JPG
Autor: Rafał Terkner, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Cmentarz prawosławny w Radomiu - brama z budynkami stróżówki i kostnicy. W głębi cerkiew p.w. św.Mikołaja.
Pomnik Lecha i Marii Kaczyńskich w Radomiu.JPG
Autor: Merete25, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rzeźba autorstwa Andrzeja Renesa
TS-11 Iskra Biało-Czerwone Iskry Radom 2009 b.JPG

TS-11 zespołu Biało-Czerwone Iskry w Radomiu, Air Show 2009
Tom of the Unknown Soldier in Radom, Poland.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
Grób Nieznanego Żołnierza w Radomiu
72nd Infantry Regiment monument in Radom1.jpg
Autor: Kubsson94, Licencja: CC BY-SA 4.0
72nd Infantry Regiment monument in Radom
Wojewodzka Komenda Policji w Radomiu 2013.jpg
Autor: Krzys Pe, Licencja: CC BY 3.0
Odnowiony budynek Mazowieckiej Wojewódzkiej Komendy Policji w Radomiu i Delegatury ABW w Radomiu w 2013 roku