Ratusz Staromiejski w Toruniu

Ratusz Staromiejski w Toruniu
Symbol zabytku nr rej. A/922 z 27 sierpnia 1929
Ilustracja
Ratusz widziany od strony zachodniej
Państwo Polska
Województwo kujawsko-pomorskie
MiejscowośćToruń
AdresRynek Staromiejski 1
Typ budynkuratusz, muzeum
Styl architektonicznygotyk
ArchitektAndrzej (budowniczy toruński), Antoni van Obberghen
Rozpoczęcie budowyok. poł. XIII w.
Położenie na mapie Torunia
Mapa konturowa Torunia, w centrum znajduje się punkt z opisem „Ratusz Staromiejski w Toruniu”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Ziemia53°00′37,80″N 18°36′15,86″E/53,010500 18,604406
Strona internetowa

Ratusz Staromiejski w Toruniu – główna budowla świecka toruńskiego Starego Miasta, gotycki budynek powstały etapami w ciągu XIII i XIV w., przebudowany w XVII w. i odbudowany po zniszczeniach w XVIII w., jeden z najznakomitszych przykładów średniowiecznej architektury mieszczańskiej w środkowej Europie[1], główna siedziba Muzeum Okręgowego w Toruniu. Ratusz znajduje się na terenie Zespołu Staromiejskiego, na Rynku Staromiejskim.

Historia

Ratusz w dwudziestoleciu międzywojennym
Położenie Ratusza na planie Starego Miasta

Pierwotna zabudowa śródrynkowa narastała stopniowo w czasie XIII i XIV w. Dom kupiecki mieszczący sukiennice (domus forensis) został wzniesiony prawdopodobnie na miejscu obecnego zachodniego skrzydła na podstawie przywileju mistrza pruskiego Gerharda von Hirzberga z kwietnia 1259 roku[2]. Z 1274 roku pochodzi następny przywilej na budowę wieży oraz kramów i ław chlebowych, na miejscu dzisiejszego wschodniego skrzydła ratusza. Według rekonstrukcji Eugeniusza Gąsiorowskiego w końcu XIII wieku zabudowa Rynku Staromiejskiego składała się z dwóch wydłużonych, równoległych budynków. Od zachodu znajdował się piętrowy dom kupiecki (sukiennic), a od wschodu budynek mieszczący kramy i ławy chlebowe. Ściany szczytowe obu budynków były połączone murami kurtynowymi, a do ław i kramów chlebowych przylegała od południa wieża, nadbudowana o dwie kondygnacje w 1385 roku i zachowana w tej formie do dzisiaj[3].

Obecny kształt ratusz zawdzięcza głównie szeroko zakrojonej inwestycji budowlanej zapoczątkowanej w 1391 roku, prowadzonej w stylu gotyckim. Nie jest znane nazwisko budowniczego Ratusza. Zdaniem niemieckiego historyka Arthura Semraua, budowniczym Ratusza był mistrz Andris (Andrzej), budowniczy miejski Torunia w latach 1393–1419. Przywilej budowlany wystawił wielki mistrz Konrad von Wallenrode w 1393 roku (dokument wystawiono już w czasie trwania budowy)[4]. Nieznana jest data zakończenia budowy Ratusza. Prawdopodobnie inwestycja zakończyła się przed 1399 rokiem[5]. Wyburzono wówczas stare budynki handlowe, pozostawiając jedynie wieżę, i dokonano połączenia funkcji administracyjnych, handlowych i sądowniczych w jednym budynku, co było rozwiązaniem unikalnym w ówczesnej Europie[6]. Ratusz zyskał formę czteroskrzydłowego budynku na planie prostokąta o wymiarach 43,7 x 52,4 m, z wewnętrznym dziedzińcem dostępnym z przez cztery przelotowe bramy znajdujące się pośrodku każdego ze skrzydeł[7]. Wieża została zbudowana na wzór flandryjskich wież beffroi[8]. W 1593 roku wieża została przykryta wysokim gotyckim hełmem, stanowiącym charakterystyczny element dawnej panoramy miasta[9].

Manierystyczna przebudowa w latach 1602–1605, z inicjatywy burmistrza Henryka Strobanda i według projektu Antoniego van Obberghena polegała na podwyższeniu gmachu o jedno piętro[10]. Nie zatarła ona gotyckiego charakteru ratusza, gdyż architekt przedłużając gotyckie wnęki zakończył je ostrymi łukami, wprowadziła natomiast elementy znane z architektury Gdańska – narożne nadwieszone wieżyczki i szczyty o niderlandyzującej dekoracji pośrodku każdego ze skrzydeł.

W roku 1703 w czasie oblężenia miasta przez wojska szwedzkie doszło do poważnego pożaru ratusza[11]. W jego wyniku uległ zniszczeniu prawie cały wystrój wnętrz, zawaliły się szczyty, a budynek do 1722 roku pozostawał bez dachu. W latach 1722–1728 i 1735–1738 dokonano odbudowy[12]. Istniały również projekty z lat 1735–1736 przebudowy całego ratusza w stylu późnobarokowym. Projekty przypisano Janowi Baptyście Cocchiemu[13]. W 1869 roku barokowy ryzalit zastąpiono zachowanym do dzisiaj neogotyckim. W XIX wieku dokonano również przebudowy niektórych wnętrz.

W latach 1957–1964 przeprowadzono generalny remont i adaptację na potrzeby muzeum. Do najważniejszych prac należało wzmocnienie murów i sklepień, przywrócenie wnętrzom dawnego wyglądu przez wyburzenie ścian działowych z XIX w., odsłonięcie niektórych średniowiecznych elementów architektonicznych, zamurowanych w późniejszym czasie. Zastąpiono wtedy również drewnianą więźbę dachową z XVIII w. nową wykonaną z elementów stalowych[14].

W latach 2003-2005 prowadzone były prace restauracyjne, w wyniku których dawny blask przywrócono wieży (odtworzono maswerkowe dekoracje malarskie, wyremontowano taras widokowy i zegar), wszystkim elewacjom (w tym także elewacjom wewnętrznym dziedzińca), czterem wieżyczkom narożnym oraz wyremontowano dach i wykonano iluminację budynku.


Charakterystyka

Ratusz Staromiejski jest położony blisko środka rynku, nieco przesunięty w kierunku wschodnim. W planie jest prostokątem o wymiarach 43,7 x 52,4 m[7], z wewnętrznym dziedzińcem. U zbiegu skrzydeł południowego i wschodniego wznosi się czworoboczna wieża w typie flandryjskich wież strażniczych (beffroi)[8]. Wszystkie skrzydła i dziedziniec są podpiwniczone[15]. Sklepienia piwnic pod skrzydłem wschodnim wspierają się na masywnych kamiennych kolumnach. Artykulacja wszystkich elewacji (w tym również od strony dziedzińca) jest ujednolicona i składa się z wysokich, wąskich wnęk o silnie oprofilowanych narożach zamkniętych spłaszczonym łukiem ostrym, przechodzących przez całą wysokość budynku. Naroża są zaakcentowane nadwieszonymi ośmiobocznymi wieżyczkami o dwóch kondygnacjach, na osiach skrzydeł znajdują się wystawki ze skromnymi barokowymi szczytami, z pozostałościami dekoracji manierystycznej.

Na parterze w skrzydle wschodnim mieściły się tzw. „kramy bogate” i ławy chlebowe, a w skrzydle zachodnim sukiennice[16]. W północno-zachodnim narożu prawdopodobnie mieściło się pomieszczenie dawnej wagi miejskiej, w skrzydle północnym znajduje się dawna sala sądowa[17]. Większość pomieszczeń na parterze jest sklepiona – ławy chlebowe krzyżowo-żebrowo, sukiennice, waga i sala sądowa trójpodporowo. Zewnętrzne trakty każdego ze skrzydeł Ratusza (zarówno od strony Rynku, jak i dziedzińca) zajmowały rzędy małych bud handlowych, wbudowanych do środka, pierwotnie otwartych tylko na zewnątrz i niemających połączenia z pozostałymi pomieszczeniami parteru. Wymusiło to specyficzny sposób oświetlenia pomieszczeń znajdujących się pośrodku skrzydeł (ław chlebowych, sukiennic i pozostałych) za pomocą okien umieszczonych ponad sklepieniami bud handlowych.

Pierwsze piętro służyło celom reprezentacyjnym oraz mieściło Salę Radziecka, miejsce posiedzeń Rady Miejskiej. Bogata dekoracja tej sali z lat 1602–1603, zniszczona w pożarze w 1703 roku, składała się z boazerii ściennych z malowidłami gdańskiego malarza Antona Mōllera oraz z malowidła na stropie[18]. Największym pomieszczeniem na piętrze jest Wielka Sala Mieszczańska była miejscem ważnych wydarzeń miejskich, podejmowano w niej królów, odbywały się tutaj również sejmy i sejmiki Stanów Prus Królewskich[19]. W 1645 roku zorganizowano w niej rozmowy między protestantami a katolikami, znane jako Colloquium charitativum[20]. W narożniku północno-wschodnim mieści się Sala Królewska, w której 17 czerwca 1501 roku zmarł król Jan Olbracht[6]. Na piętrze zachowało się wiele portali i drzwi drewnianych pochodzących z czasu odbudowy w XVIII w., zdobionych intarsjami (np. drzwi do Sali Radzieckiej z 1735 roku z postaciami Minerwy i Apollina, do Sali Królewskiej z 1767 roku z postacią Stanisława Augusta Poniatowskiego).

Drugie piętro, dodane w latach 1602–1603 służyło jako zbrojownia i biblioteka[21].

Piwnica Gdańska pod skrzydłem wschodnim
Dawne ławy chlebowe na parterze skrzydła wschodniego, obecnie galeria sztuki gotyckiej
Portal do sali królewskiej, wykonany w czasie przebudowy w latach 1602-1605
Sala Wielka (Mieszczańska)
Hall przed Salą Królewską
Intarsjowane rokokowe drzwi Sali Sądowej, wykonane w 1760 roku


Zbiory

Obecnie w ratuszu mieści się główny oddział Muzeum Okręgowego. W muzeum znajduje się m.in.: Galeria Sztuki Gotyckiej ze zbiorami unikatowych witraży z XIV wieku, ekspozycja przedstawiające dzieje Torunia i rzemiosła artystycznego z lat 1233–1793, Sala Mieszczańska z galerią portretów toruńskich mieszczan, Sala Królewska z najstarszym w Polsce Pocztem Królów Polskich, wystawa Mennica i monety toruńskie 1233/1238–1765, zbiory biżuterii ze Skrwilna. Ponadto w muzeum znajduje się Galeria malarstwa polskiego od poł. XVIII w. do 2010 roku. W zbiorach znajdują się obrazy m.in: Jana Matejki, Wojciecha Gersonia, Jacka Malczewskiego, Juliana Fałata, Stanisława Ignacego Witkiewicza, Andrzeja Wróblewskiego czy Zdzisława Beksińskiego[22].

Zobacz też

Przypisy

  1. Ratusz Staromiejski (pol.). przyjaciel-torunia.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-31)].
  2. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 29–30.
  3. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 30–32.
  4. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 49, 70.
  5. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 50.
  6. a b Gąsiorowski 2004 ↓, s. 10.
  7. a b Gąsiorowski 2004 ↓, s. 56.
  8. a b Gąsiorowski 2004 ↓, s. 32.
  9. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 114.
  10. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 92–93, 114.
  11. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 133.
  12. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 134–135.
  13. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 20, 160.
  14. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 181–182.
  15. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 57.
  16. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 30–31.
  17. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 39.
  18. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 101.
  19. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 62.
  20. Kizik 2014 ↓, s. 126.
  21. Gąsiorowski 2004 ↓, s. 109.
  22. Ratusz Staromiejski w Toruniu. muzeum.torun.pl. [dostęp 2022-01-02].

Bibliografia

  • Eugeniusz Gąsiorowski: Ratusz Staromiejski w Toruniu. Toruń: Muzeum Okręgowe w Toruniu, 2004. ISBN 83-87083-78-X.
  • Edmund Kizik. Ratusze wielkich miast Prus Królewskich w publicznych świętach władzy w XVI-XVIII wieku. Uwagi na marginesie projektu badawczego. „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”. LXXIV, 2014. 

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Toruń location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa miasta Toruń, Polska
Kuyavian-Pomeranian Voivodeship location map.svg
(c) SANtosito, CC BY-SA 4.0
Location map of Kuyavian-Pomeranian Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.83 N
  • S: 52.28 N
  • W: 17.16 E
  • E: 19.88 E
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Torun ratusz corr.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Toruń, Ratusz Staromiejski od strony zachodniej
Toruń, Ratusz Staromiejski (figurka na dziedzińcu) (2) (OLA Z.).JPG
Autor: Ola Zaparucha, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Toruń - ratusz staromiejski, XIII, 1391-1399, 1861 (zabytek nr rejestr. A/922)
Torun Ratusz Staromiejski 2010 03 04 7189.JPG
Autor: Piotr Kożurno, Licencja: CC BY-SA 4.0
Ratusz Staromiejski w Toruniu
Torun Ratusz Staromiejski 02.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Toruń, Ratusz Staromiejski
Torun Ratusz Staromiejski dziedziniec.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC BY-SA 4.0
Ratusz Staromiejski w Toruniu - dziedziniec.
Torun ratusz piwnica gdanska 2.jpg
Autor: Pko, Licencja: GFDL
Toruń, Ratusz Staromiejski, tzw. Piwnica Gdańska
Toruń, Ratusz Staromiejski (szczyt zachodni) (4) (OLA Z.).JPG
Autor: Ola Zaparucha, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Toruń - ratusz staromiejski, XIII, 1391-1399, 1861 (zabytek nr rejestr. A/922)
Torun ratusz wiezyczka pn-zach.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC BY-SA 2.5
Toruń, Ratusz Staromiejski, północno-zachodnia wieżyczka narożna.
Torun Ratusz drzwi do Sali Sadowej.JPG
Autor: Pko, Licencja: CC BY-SA 3.0
Toruń, intarsjowane rokokowe drzwi Sali Sądowej w Ratuszu Staromiejskim, strona wewnętrzna. Wykonane w 1760 r.
Torun Ratusz portal do sali krol.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Toruń, Ratusz Staromiejski, portal do sali królewskiej, wykonany w czasie przebudowy w latach 1602-1605
602979 Toruń wnętrza ratusza 03.JPG
Autor: Dawid Galus, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Toruń, ratusz staromiejski, ob. Muzeum Okręgowe, 2 poł. XIII, 1391-1399, 1861. Westybul przed Salą Królewską
Torun town hall Poddebski.jpg
Old Town Hall in Toruń, photograph by Henryk Poddębski, probably circa 1920-1930.
602979 Toruń wnętrza ratusza 06.JPG
Autor: Dawid Galus, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Toruń, ratusz staromiejski, ob. Muzeum Okręgowe, 2 poł. XIII, 1391-1399, 1861. Sala Mieszczańska na 1 piętrze.
Torun Ratusz skrzydlo zach parter.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Toruń, Ratusz Staromiejski, parter skrzydła wschodniego (dawne ławy chlebowe), obecnie galeria sztuki gotyckiej
Torun Ratusz Staromiejski widok od ul Szewskiej.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Toruń, Ratusz Staromiejski, widok od strony ul. Szewskiej