Robert Stiller
Imię i nazwisko | Robert Reuven Stiller |
---|---|
Data i miejsce urodzenia | 25 stycznia 1928 |
Data śmierci | 10 grudnia 2016 |
Dziedzina sztuki | tłumacz |
Odznaczenia | |
![]() ![]() |
Robert Reuven Stiller (ur. 25 stycznia 1928 w Warszawie[1], zm. 10 grudnia 2016[2]) – polski tłumacz, pisarz i językoznawca pochodzenia żydowskiego.
Życiorys
Urodził się w katolickiej rodzinie polskich Żydów. Dzieciństwo spędził na Białorusi, okupację w Warszawie[3][4]. Należał do AK[5]. W 1947 roku odszedł od katolicyzmu, w którym był wychowany. Wstąpił do PPS. Pracował etatowo w wojsku. W 1952 roku ukończył polonistykę, studiował slawistykę, dziennikarstwo, indologię oraz nordystykę w Reykjavíku[4].
Oprócz tłumaczeń był autorem kilku książek i esejów o charakterze językoznawczym oraz sztuk teatralnych, współzałożycielem żydowskiej gminy reformowanej i propagatorem odrodzenia judaizmu reformowanego w Polsce[4]. W latach 60. i 70. publikował pod pseudonimami (Tomasz Harasiuk, Jerzy Szperak, Józef Salmanowicz), był m.in. autorem książki Semantyka zbrodni o propagandzie w sprawie zbrodni katyńskiej[5]. Jest autorem wiersza pt. Serce generała, opiewającego Karola Świerczewskiego[6].
Na przełomie lat 80. i lat 90. XX wieku na łamach czasopisma „Mój Świat” opublikował krótką serię artykułów o tematyce ezoterycznej. Wspólnie z filozofem i tłumaczem Jerzym Prokopiukiem był też współredaktorem pisma „Gnosis”.
W 2005 roku kandydował do Sejmu z ramienia Platformy Janusza Korwin-Mikkego[5].
W różnym stopniu znał ponad 30 języków, w tym: angielski, niemiecki, francuski, rosyjski, czeski, malajski, górnołużycki, dolnołużycki, ukraiński, białoruski, łacinę, niderlandzki, islandzki, szwedzki, hiszpański, jidysz, hebrajski, grekę, sanskryt i parę języków polinezyjskich[3].
Żoną Roberta Stillera była piosenkarka Nina Stiller.
Wybrane przekłady
- J.R.R. Tolkien
- Potwory i krytycy oraz inne eseje (Kraków, 2010)
- Vladimir Nabokov
- Lolita (Warszawa, 1991)
- Blady ogień (Warszawa, 1994)
- Anthony Burgess
- Człowiek z Nazaretu
- Mechaniczna pomarańcza. Wersja R (S.l., 1990)
- Powieść tę Stiller przełożył w dwóch wariantach, wykorzystując fakt, że oryginalny język bohaterów był gwarą angielską z licznymi wtrętami wywodzącymi się m.in. z rosyjskiego – polski przekład powstał analogicznie w wersjach z wtrętami pochodzącymi z angielskiego (wersja A) oraz rosyjskiego (wersja R). Stiller zapowiadał trzeci wariant przekładu powieści, wersję N – germanizowaną – która miała się ukazać pod tytułem Sprężynowa pomarańcza.
- Nakręcana pomarańcza (wersja A książki A Clockwork Orange)
- Rok 1985 (wspólnie ze Zbigniewem Batko)
- Rozpustne nasienie (Kraków, 2004)
- Lewis Carroll
- Alicja po drugiej stronie lustra
- Przygody Alicji w Krainie Czarów (Warszawa, 1999)
- Wyprawa na Żmirłacza (Warszawa, 2005)
- Żabrołaki
- Ian Fleming
- Sam chciałeś te karty, czyli Casino Royale (wspólnie z Agnieszką Sylwanowicz; 1990)
- Żyj i pozwól umrzeć (2008)
- Moonraker (2008)
- Diamenty są wieczne (2008)
- Pozdrowienia z Rosji (2008)
- Dr No (2008)
- Goldfinger (2008)
- Tylko dla twoich oczu (2008)
- Operacja Piorun (2008)
- Szpieg, który mnie kochał (jako Moja miłość to agent, 2008)
- W tajnej służbie Jej Królewskiej Mości (1994, 2008)
- Żyje się tylko dwa razy (jako Żyjesz tylko dwa razy, 2003, 2008)
- Frank Norris
- Ocean przyjdzie po Ciebie (Poznań, 1960)
- Esther Vilar
- Na dziewczęcej skórze (Kraków, 2008)
- Matematyka Niny Gluckstein (Katowice, 1998)
- Bertolt Brecht
- Postylla domowa i inne wiersze (Warszawa, 1988)
- Rekin zęby ma na wierzchu
- Ron Hansen
- Atticus (Katowice, 1999)
- Mitologie świata
- Beowulf. Epos bohaterski (Kraków, 2010)
- Gilgamesz. Epos starożytnego dwurzecza (Warszawa, 1980) – (parafraza i kompilacja na podstawie różnojęzycznych przekładów, głównie ros.)
- Krymhilda. Opowieść rycerska o Nibelungach według średniowiecznego eposu (Warszawa, 1974) – nie jest wiernym przekładem Pieśni o Nibelungach, a kompilacją dostępnych kompletnych niemieckich wersji opowieści Nibelungenlied i jej wariantów zawartych w Eddach (starszej i młodszej, tzw. prozaicznej) oraz innych utworach.
- Antologie
- Antologia literatury malajskiej
- Strofy o zwierzętach. Antologia (Warszawa, 1982)
- Wiersze o miłości. Antologia kontrowersyjna (Warszawa, 1990)
- kolejna wydanie jako:
- Wiersze o miłości. Antologia kontrowersyjna. Także z piosenkami (Katowice, cop. 2011)
- kolejna wydanie jako:
Przekłady Stillera (np. Burgessa, Carrolla) wyróżniają dołączone do wydań artykuły na temat stosowanego przez autora języka, neologizmów, gwary, a także warsztatu tłumacza.
Twórczość własna
Źródło[5]
- Baśnie
- Chomik – baśń o chomikach
- Klatin brat Klatona. Baśnie indonezyjskie dla dorosłych. Pierwsza opowieść malajska i dalszych pięćdziesiąt osiem (Kraków, 1964)
- Niewinny tygrys – baśnie indonezyjskie (1966)
- Córka długozębych (1970)
- Mały płowy rekin (1970)
- Narzeczony z morza – baśnie skandynawskie (zawiera opowieści z Zardzewiałego miecza w nieco złagodzonej formie i kilka nowych historii, na uwagę zasługuje wybitna oprawa graficzna Andrzeja Strumiłły) (1971)
- Zardzewiały miecz – baśnie skandynawskie (1977)
- Skamieniały statek. Baśnie malajskie (Warszawa, 1988)
- Małpa i jej małżonek – baśnie malajskie (1987)* Eseistyka i felietonistyka
- Lemie! po co umarłeś? (Kraków, 2006) – obszerne komentarze na temat twórczości Stanisława Lema
- Pokaż język!, czyli Rozróbki i opowieści o polszczyźnie oraz 111 innych językach (Kraków, 2001) – zbiór felietonów
- Pokaż język!, czyli Rozróbki i opowieści o polszczyźnie oraz 222 innych językach T. 2 (Kraków, 2013)
- Semantyka zbrodni. Nota katyńska z 25 kwietnia 1943 i sowiecki sposób myślenia (Kraków, 2007) – obszerna, logiczno-językowa analiza noty protestacyjnej wystosowanej przez rząd ZSRR w związku z odkryciem masowych grobów polskich oficerów w Katyniu (pod pseudonimem Tomasz Harasiuk)
- Żydowskie Abecadło twórców literatury polskiej, czyli Od A do Żet z prawa na lewo (Kraków, 2011)
- Abecadło żydowskich pisarzy z Polski, Wydawnictwo Vis-a-vis Etiuda (Kraków, 2015)
- Poezja
- Listy do kochanki
- Pierwszy raz w życiu. Wiersze 1945-1950 (Warszawa, 1999)
- Poetyka pierwszej dziewiątki (Katowice, 2009)
- Z czarnowłosych gwiazd (Warszawa, 2002)
Kontrowersje
Według dokumentów IPN, (o czym napisała Joanna Siedlecka, autorka książki Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, wydana w 2009 r.) Robert Stiller od 1955 do 1981 był tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa pod pseudonimami Kryspin, Stanisław Wisłocki, Literat i Tras, zostawił 20 tomów donosów. Rozpracowywał m.in. Związek Literatów, którego był członkiem od 1949 roku, środowisko miesięcznika „Kultura” i czasopisma „Zapis”[7]. Stiller stwierdził, że te informacje są nieprawdziwe, a dokumenty SB sfałszowane i zapowiedział wytoczenie pisarce procesu[8] (jednak do grudnia 2014 r. żaden proces się nie odbył)[9].
Odznaczenia
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2003)[10]
- Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2007)[5][11]
Przypisy
- ↑ FilmPolski.pl, FilmPolski [dostęp 2022-12-13] (pol.).
- ↑ Zmarł Robert Stiller, fahrenheit.net.pl [dostęp 2016-12-17] .
- ↑ a b Robert Stiller , Robert Stiller [dostęp 2015-06-29] (pol.).
- ↑ a b c Jubileusz 80-lecia Roberta Stillera, 7 stycznia 2009 [dostęp 2015-06-29] (pol.).
- ↑ a b c d e Lubimyczytać.pl, Robert Stiller (Tomasz Harasiuk, Jerzy Szperak, Józef Salmanowicz) [dostęp 2015-06-29] .
- ↑ Kazimierz Konieczny, Henryk Wiewióra, Karol Świerczewski Walter. Zbiory Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, Warszawa: Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, 1971, s. 396–399 .
- ↑ Joanna Siedlecka , Kryptonim „Liryka”. Bezpieka wobec literatów, Warszawa 2009, s. 29, ISBN 978-83-7648-041-1 .
- ↑ T.W. Kryspin, Polskie Radio Program III, 13 stycznia 2009 [dostęp 2014-01-22] .
- ↑ Być jak Robert Stiller, ABC Tłumaczenia, 28 grudnia 2014 [dostęp 2015-10-16] .
- ↑ M.P. z 2003 r. nr 39, poz. 573
- ↑ Lista laureatów medalu Zasłużony Kulturze – Gloria Artis, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego [dostęp 2017-01-21] .
Bibliografia
- Magdalena Prokopowicz (red.), Żydzi polscy. Historie niezwykłe, Demart, Warszawa 2010, s. 316-317.
Linki zewnętrzne
- Robert Stiller – mistrz nie tylko przekładu, ferdys.com.pl [dostęp 2017-10-05] [zarchiwizowane z adresu 2015-04-26] .
- ISNI: 0000 0000 8170 6742, 0000 0003 6850 3862
- VIAF: 101748379
- LCCN: n85091241
- GND: 103704531
- BnF: 12915452r
- SUDOC: 088209881
- NLA: 35775337
- NKC: js2014841236
- NTA: 131854925
- BIBSYS: 90581772
- CiNii: DA08595874
- PLWABN: 9810549520505606
- NUKAT: n94004466
- J9U: 987007272624205171
- PTBNP: 1717752
- NSK: 000000233
- LIH: LNB:BuMH;=Bi
- WorldCat: lccn-n85091241
Media użyte na tej stronie
Baretka Srebrnego Medalu "Zasłużony Kulturze - Gloria Artis"