Rysunki naskalne w Val Camonica

Ryty naskalne w Val Camonica[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Ilustracja
(c) Luca Giarelli, CC-BY-SA 3.0
Państwo Włochy
Typkulturowy
Spełniane kryteriumIII, VI
Numer ref.94
Region[b]Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę1979
na 3. sesji
Położenie na mapie Włoch
Mapa konturowa Włoch, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Ryty naskalne w Val Camonica”
Ziemia46°01′26″N 10°21′00″E/46,023889 10,350000

Ryty naskalne w Val Camonica – jedno z największych na świecie skupisk prehistorycznych petroglifów – ponad 140 tys. figur, symboli i motywów związanych z rolnictwem, wojną i kultem religijnym wyrytych na skałach w alpejskiej dolinie Val Camonica we Włoszech.

W 1979 roku petroglify Val Camonica zostały wpisane – jako pierwszy obiekt na terenie Włoch – na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Położenie

Petroglify odkryto w wielu miejscach w dolinie Val Camonica we wschodniej Lombardii w prowincji Brescia[1]. Dolina rozciąga się na ponad 80 km wzdłuż rzeki Oglio[2].

Do dziś udokumentowano 180 stanowisk z rytami naskalnymi na ponad 2000 skał na terenie 24 z 41 gmin położonych w dolinie[1]. Najwięcej petroglifów znajduje się w środkowej części doliny pomiędzy miejscowościami Ceto i Sellero[2].

Opis

Petroglify obejmują ponad 140 tys. figur, symboli i motywów związanych z rolnictwem, nawigacją, wojną i magią[3]. Ryty powstawały przede wszystkim na przestrzeni 8000 lat[3], w okresie od górnego paleolitu do epoki żelaza; niewiele pochodzi z okresu rzymskiego i średniowiecza[4]. Petroglify pokrywają ok. 2400 skał – piaskowców i zlepieńców powstałych w górnym permie[4].

Większość petroglifów została wykuta przy użyciu kamiennego lub metalowego narzędzia, którym uderzano w skałę jak młotkiem[4]. Stosowano również technikę graffito – drobnych wyżłobień ostrym narzędziem[4].

Emmanuel Anati w 1975 zaproponował podział petroglifów na cztery grupy stylistyczne odpowiadające dwóm okresom historycznym: okresowi prehistorycznemu (od epipaleolitu do epoki brązu, Protocamuno), z rytami wyróżniającymi się indywidualnymi lub grupowymi figurami schematycznymi oraz okresowi protohistorycznemu (epoka żelaza) z przedstawieniami naturalistycznymi i narratywnymi, ukazującymi postaci w ruchu i ilustrującymi całe wydarzenia[4]. Ryty z drugiego okresu są przypisywane Kamunom[4].

Ryty przedstawiają sceny z życia codziennego ówczesnych mieszkańców doliny (m.in. polowania, uprawy ziemi) oraz motywy związane z ich życiem duchowym (m.in. postaci bóstw, sceny kultu i praktyk religijnych – tańców i obrzędów inicjacyjnych)[4]:

  • paleolit górny – ryty przypisywane temu okresowi znajdują się w Luine w regionie Darfo Boario Terme; przedstawiają, często wielkoformatowe, postaci dużych zwierząt przebitych bronią używaną do polowań[4]. Wykute zostały technika młotkową przy użyciu ciężkich, kamiennych narzędzi, których pozostałości znaleziono u podstawy skały[4].
  • neolit – petroglify z tego okresu przedstawiają schematyczne postaci adorantów, symetryczne figury ludzkie z rękoma, zgiętymi w łokciach ku górze, interpretowane jako ludzi modlących się, tańczących lub lamentujących[4]. Ryty geometryczne interpretowane są jako przedstawienia pól uprawnych[4].
  • chalkolit – ryty z tego okresu ukazują postaci ludzi i zwierząt (dzikich – jeleniowate, koziorożce, kozice północne, lisy, wilki i dziki oraz udomowionych – psy, świnie, bydło), przedstawiania broni a także ryty czysto ornamentalne[4]. Głównym motywem symbolicznymi tego okresu jest dysk słoneczny[4].
  • epoka brązu – większość petroglifów z tego okresu przedstawia różne rodzaje broni (sztylety, siekiery i halabardy), pojedynczo i w grupach, które były porównywane do gromadzenia (chowania) narzędzi i broni metalowych w czasie niebezpieczeństwa, lecz również w celach wotywnych[4]. Jako szczególnie interesujące opisywane są sceny orania, tkania oraz przedstawienia mrówek, schematyczne, lecz z obecnymi detalami anatomicznymi[4].
  • epoka żelaza – ryty te przypisywane są Kamunom, większość z nich ma charakter naturalistyczny i realistyczny, postaci wyróżniają się coraz lepiej oddanymi detalami anatomicznymi i często przedstawiane są w ruchu[4]. Dominującym motywem jest postać wojownika w scenach pojedynków, jazdy konnej i polowania, co interpretowanych jako elementy inicjacji – wejścia w życie dorosłe[4]. Wojownicy przedstawiani są z bronią: mieczami, hełmami i tarczami[4]. Sceny orania ukazują prace przy użyciu koni a nie wołów, które pojawiały się na rytach z epok wcześniejszych[4]. W okresie tym umieszczano również inskrypcje zapisane pismem Etrusków[4].
  • Cesarstwo Rzymskie – z tego okresu pochodzą inskrypcje w języku łacińskim[4].
  • średniowiecze – w okresie IV–XI w. Kościół katolicki prowadził kampanie przeciwko kultowi pogańskiemu w górach i pogańskim przedstawieniom naskalnym[4]. W okresie tym umieszczano na skalach symbole chrześcijańskie – przede wszystkim znaki krzyża[4].

Historia badań

Pierwsze wzmianki o petroglifach w Val Camonica pochodzą z raportu alpinisty Gualtiero Laenga (1888–1968) z 1909 roku przesłanego do Comitato Nazionale per la protezione del paesaggio e dei monumenti, Touring Club Italiano[5]. W 1914 roku Laeng umieścił informacje o rytach na dwóch głazach w Cemmo w przewodniku Guida d’Italia del Touring Club Italiano: Piemonte, Lombardia e Canton Ticino[4]. Publikacja ta wzbudziła zainteresowanie naukowców, którzy przybyli do Cemmo w poszukiwaniu kolejnych petroglifów[4].

W latach 20. i 30. XX w. poszukiwania na terenie całej doliny prowadzili Giovanni Marro (1875–1952), Paolo Graziosi (1906–1988), Raffaello Battaglia i Giuseppe Bonafini[4]. Bonafini zaproponował utworzenie w dolinie parku archeologicznego[4]. W latach 30. XX w. odkryciami zainteresował się Franz Altheim (1898–1976) pracujący dla nazistowskiej organizacji Ahnenerbe[4]. W latach 50. XX w. dolinę badał szwajcarski archeolog Hercli Bertogg (1903–1958), Gualtiero Laeng oraz Emanuele Süss, która jako sporządziła mapę lokalizacji petroglifów w rejonie Naquane, co pozwoliło na utworzenie tu w 1955 roku parku narodowego[4].

W 1956 roku nowy impuls do badań dał włoski archeolog Emmanuel Anati, który porównał odkrycia w Val Camonica z tymi z Monte Bego i w 1964 roku założył w Capo di Ponte ośrodek studiów prehistorycznych – Centro Camuno di Studi Preistorici[4]. Naukowcy z ośrodka rozpoczęli systematyczne badania petroglifów oraz wykopaliska[4]. W 1975 roku Anati opublikował pierwszą całościową analizę petroglifów, zarówno pod względem topograficznym jak i chronologicznym – Evoluzione e stile nell’arte rupestre camuna[4].

W 1979 roku petroglify Val Camonica zostały wpisane – jako pierwszy obiekt na terenie Włoch – na listę światowego dziedzictwa UNESCO[3].

Parki archeologiczne w Val Camonica

Poniższa tabela przedstawia osiem parków archeologicznych z petroglifami utworzonych w dolinie Val Camonica[2]:

Obiekt – polskie tłumaczenie nazwy parku wraz z jej włoskim oryginałem;
Rok – roku utworzenia parku;
Położenie – gmina, współrzędne geograficzne;
Petroglify – fotografie wybranych petroglifów na terenie parku.
ObiektRokPołożeniePetroglify
1.Park Narodowy Rytów Naskalnych
Parco nazionale delle incisioni rupestri di Naquane[6][7]
1955Capo di Ponte
46°01′32″N 10°20′57″E/46,025556 10,349167
2.Narodowy Park Archeologiczny Massi di Cemmo
Parco archeologico nazionale dei Massi di Cemmo[8][9]
2005Capo di Ponte
46°01′52″N 10°20′20″E/46,031111 10,338889
3.Komunalny Park Archeologiczny Seradina-Bedolina
Parco archeologico comunale di Seradina-Bedolina[10][11]
2005Capo di Ponte
46°02′00″N 10°20′29″E/46,033333 10,341389
4.Park Archeologiczny Asinino-Anvòia
Parco archeologico di Asinino-Anvòia[12][13]
Ossimo
45°57′19″N 10°14′47″E/45,955278 10,246389
5.Komunalny Park Rytów Naskalnych w Luine
Parco comunale delle incisioni rupestri di Luine[14]
Darfo Boario Terme
45°53′20″N 10°10′46″E/45,888889 10,179444
6.Komunalny Park Archeologiczny i Mineralogiczny Sellero
Parco comunale archeologico e minerario di Sellero[15]
2008Sellero
46°03′26″N 10°20′29″E/46,057222 10,341389
7.Komunalny Park Archeologiczny w Sonico
Parco archeologico comunale di Sonico[16][17]
Sonico
46°10′07″N 10°21′20″E/46,168611 10,355556
8.Rezerwat Rytów Naskalnych w Ceto, Cimbergo i Paspardo
Riserva naturale Incisioni rupestri di Ceto, Cimbergo e Paspardo[18]
1983Ceto (Nadro)
Cimbergo
Paspardo
46°01′06″N 10°21′10″E/46,018333 10,352778

Przypisy

  1. a b Territory and Engravings (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  2. a b c Parks (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  3. a b c UNESCO: Rock Drawings in Valcamonica (ang.). [dostęp 2017-09-02].
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Management Plan of UNESCO Site n.94 “Rock Drawings in Valle Camonica” 2005 (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  5. History of researches in Camonica Valley (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  6. Parco Nazionale delle Incisioni Rupestri: strona oficjalna (wł.). [dostęp 2017-09-03].
  7. The National Park of Rock Engravings in Capo di Ponte (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  8. Parco Archeologico Nazionale dei Massi di Cemmo: strona oficjalna (wł.). [dostęp 2017-09-03].
  9. The National Archaeological Park of Massi di Cemmo (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  10. Parco di Sradina-Bedolina: strona oficjalna (ang.). [dostęp 2017-09-03].
  11. The Seradina-Bedolina Municipal Archaeological Park (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  12. Parco archeologico di Anvòia (wł.). W: Invallecamonica.it [on-line]. [dostęp 2017-09-03].
  13. The Asinino-Anvòia Archaeological Park (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  14. Parco Comunale delle Incisioni Rupestri di Luine (wł.). W: Invallecamonica.it [on-line]. [dostęp 2017-09-03].
  15. The Municipal Archaeological and Mineral Park of Sellero (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-18)].
  16. The “Coren delle Fate” polythematic pathway in Sonico (ang.). W: vallecamonicaunesco.it [on-line]. [dostęp 2017-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  17. Parco archeologico comunale di Sonico (wł.). W: Pro Loco di Sonico (BS) [on-line]. [dostęp 2017-09-03].
  18. Rock Art Natural Reserve of Ceto, Cimbergo, Paspardo: strona oficjalna (ang.). [dostęp 2017-09-03].

Bibliografia

  • Encyklopedia sztuki starożytnej. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1974, s. 471.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Italy location map.svg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Italy (Commons photos) → en-Wikipedia Italy.
Campanine spietro.jpg
(c) Luca Giarelli, CC-BY-SA 3.0
R.5 - Figure called "st Peter", with keys. Campanine Area, R. 5, Rock Art Natural Reserve of Ceto, Cimbergo and Paspardo. Nadro, Rock Drawings in Valle Camonica.
Composizione geometrica chiamata mappa di Bedolina - Bedolina R 1 - Capo di Ponte (Foto Luca Giarelli).jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Geometrical composition called "Bedolina map". R.1, Parco di Seradina e Bedolina. Capo di Ponte, Italy
Incisione di uccello rapace - Foppe R 5 - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg
(c) Luca Giarelli, CC-BY-SA 3.0
Bird of Prey. Foppe Area, R. 5, Rock Art Natural Reserve of Ceto, Cimbergo and Paspardo. Nadro, Rock Drawings in Valle Camonica.
Scena del fabbro - Naquane R 35 - Capo di Ponte.jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
The "scene of the smith", rock 35 in Naquane area. Capo di Ponte, Val Camonica
Viandante R2-3 - Carpene - Sellero (Foto Luca Giarelli).jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
R. 2-3. The "Traveller" (marked). Loc. Carpene, Sellero, Val Camonica, Italy.
Flag of UNESCO.svg
Flag of the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO)
Cervide R 34 - Luine - Darfo Boario Terme (Foto Luca Giarelli).jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
R. 34. A deer-figure. Loc. Luine, Darfo Boario Terme, Val Camonica, Italy.
Figura che corre - R 35 - Parco di Naquane - Capo di Ponte.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Laurom (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Camunnni rock engraving in Valcamonica. Location: Capo di Ponte (Italy).
Ossimo anvoia1.jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Asinino-Anvòia archeological comunal park
Sonico coren fate.jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Coren de le Fate, Sonico, Val Camonica
Cemmo stone.jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Masso 2. Parco archeologico nazionale dei Massi di Cemmo. Cemmo, Capo di Ponte, Italia
Sonico idolo.jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Idol of Sonico. Coren de le Fate, Sonico, Val Camonica
Rose Camune R 101 - Luine - Darfo Boario Terme (Foto Luca Giarelli).jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
R. 101. Two "Camunian roses". Loc. Luine, Darfo Boario Terme, Val Camonica, Italy.
Rosa camuna R2-3 - Carpene - Sellero (Foto Luca Giarelli).jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
R. 2-3. Camunian rose (marked). Loc. Carpene, Sellero, Val Camonica, Italy.
Area di Anvòia - Parco archeologico di Asinino-Anvòia - Ossimo (Foto Luca Giarelli).jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Asinino-Anvòia archeological comunal park
R. 2 - Parco dei Massi di Cemmo - Capo di Ponte (Foto Luca Giarelli).jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Masso 2. Parco archeologico nazionale dei Massi di Cemmo. Cemmo, Capo di Ponte, Italia
Scena di aratura - Seradina R 12 - Capo di Ponte (Foto Luca Giarelli).jpg
Autor: Luca Giarelli, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ploughing scene and ierogamy. R. 12, Parco di Seradina e Bedolina. Capo di Ponte, Val Camonica
Scena di duello R6 - Foppe - Nadro (Foto Luca Giarelli).jpg
(c) Luca Giarelli, CC-BY-SA 3.0
Petroglyph of a couple in duel with a "symbol" in the middle. Foppe Area, R. 6, Rock Art Natural Reserve of Ceto, Cimbergo and Paspardo. Nadro, Rock Drawings in Valle Camonica.