Rzeki na Węgrzech

Obecnie wszystkie rzeki na Węgrzech należą do zlewiska Morza Czarnego. Niegdyś na terenie Węgier istniał również duży obszar bezodpływowy (o powierzchni ponad 5 tys. km²), którego wody trafiały do wówczas endoreicznego jeziora Balaton, jednak w wyniku uregulowania górnego biegu rzeki Sió w październiku 1863 roku, stał się on częścią dorzecza Dunaju[1][2].

Całe terytorium Węgier znajduje się w dorzeczu Dunaju. Mimo, że jest on jedyną rzeką główną przepływającą przez ten kraj, sieć rzeczna Węgier, składająca się z drugiej pod względem długości rzeki Europy oraz jej dopływów, jest stosunkowo gęsta i dobrze rozwinięta[3].

Sieć rzeczna w Kotlinie Panońskiej

Najdłuższe rzeki Węgier

Poniższa tabela przedstawia 10 najdłuższych rzek płynących przez teren Węgier.

Lp.RzekaDługość w granicach Węgier (km)Długość (km)KomitatyRecypient
1.Cisa (Tisza)597[4]966[5] Szabolcs-Szatmár-Bereg,  Borsod-Abaúj-Zemplén,  Hajdú-Bihar,
 Jász-Nagykun-Szolnok,  Heves,  Bács-Kiskun,  Csongrád
Dunaj
2.Dunaj (Duna)417[6][7]2857[3] Győr-Moson-Sopron,  Komárom-Esztergom,  Pest,  Budapeszt,
 Fejér,  Bács-Kiskun,  Tolna,  Baranya
Morze Czarne
3.Raba (Rába)188[8]311[9] Vas,  Győr-Moson-Sopron,  VeszprémDunaj
4.Zagyva179179[10] Nógrád,  Heves,  Jász-Nagykun-Szolnok,  PestCisa
5.Hortobágy-Berettyó167167[11] Szabolcs-Szatmár-Bereg,  Hajdú-Bihar,  Jász-Nagykun-Szolnok,  BékésKeresz
6.Ipola (Ipoly)143[12]212[9][13] Nógrád,  PestDunaj
7.Drawa (Dráva)133[14]749[15] Somogy,  BaranyaDunaj
8.Keresz (Körös)129129[16] Békés,  Jász-Nagykun-Szolnok,  CsongrádCisa
9.Zala126[a][17]126[18] Vas,  Zala,  Somogyjezioro Balaton
10.Sajó125[19]229[20] Borsod-Abaúj-ZemplénCisa

Rzeki Węgier o największej powierzchni zlewni

Powierzchnia Węgier liczy około 90 030 km² i w całości znajduje się w dorzeczu Dunaju. W jego obrębie można wyróżnić wiele zlewni dopływów tej rzeki, wśród których mocno wyróżnia się zlewnia Cisy, zajmująca ponad połowę terytorium Węgier (powyżej 46 tys. km²). Ponadto niektóre węgierskie rzeki odprowadzające wodę z rozległych obszarów, jak np. Drawa czy Marusza, nie mają rozbudowanej sieci dopływów na terenie Węgier, a większa część ich zlewni znajduje się często poza granicami tego kraju.

Lp.RzekaPowierzchnia zlewni (km²)Udział węgierskiej
powierzchni zlewni[b] (%)
Na WęgrzechCałkowita
1.Dunaj90 030[21]801 46311,6
2.Cisa46 213[22]157 18629,4
3.Sió14 728[23]14 728100
4.Keresz12 942[24]27 53747,0
5.Raba6847[9]11 32760,4
6.Drawa6154[14]40 15415,3
7.Hortobágy-Berettyó5771[24]5771100
8.Zagyva5578[24]5578100
9.Sajó5545[24]12 70843,6
10.Szybki Keresz3248[25]921135,3

Rzeki Węgier o największym przepływie

Wiele rzek o dużych wielkościach przepływu na terenie Węgier, przez znaczną część swojego biegu płynie poza granicami tego kraju[26]. Dobrym tego przykładem jest m.in. Marusza, która, choć zajmuje 4. miejsce wśród węgierskich rzek o największym przepływie, liczy na terenie Węgier niecałe 50 km, a wielokrotnie dłuższy jej odcinek znajduje się na obszarze Rumunii.

Lp.RzekaŚrednia wielkość
przepływu[27] (m³/s)
Miejsce pomiaru
1.Dunaj2350Budapeszt
2.Cisa820[28]Segedyn
3.Drawa653Aljmaš[c][d]
4.Marusza (Maros)155Makó
5.Mura154,8Gornja Radgona[c]
6.Bodrog115Streda nad Bodrogom[e]
7.Samosz (Szamos)114Satu Mare[f][g][29]
8.Keresz100[30]Gyomaendrőd
9.Sajó65,6Ónod
10.Sió39Siófok

Charakterystyka

Wiele węgierskich rzek meandruje zarówno w środkowym, jak i dolnym biegu, jednak część z nich została uregulowana działalnością człowieka. Po regulacji długość rzek takich jak Cisa została skrócona nawet o kilkaset kilometrów[31], czego skutkiem jest duża liczba starorzeczy w dolinach Dunaju, Cisy i Drawy[32]. Ponadto pomiędzy największymi rzekami i wzdłuż niektórych płynących przez tereny bagienne, utworzono kanały żeglugowe (węg. csatorna), takie jak Keleti-főcsatorna, łączący Cisę z Berettyó, czy Dunavölgyi-főcsatorna, prowadzący wody wzdłuż Dunaju w regionie Międzyrzecza Dunaju i Cisy[33]. Największe zagęszczenie sieci rzecznej występuje na terenach nizinnych Kotliny Panońskiej (Mała i Wielka Nizina Węgierska)[34]. W obrębie Karpat i Kraju Zadunajskiego sieć rzeczna jest bardziej skąpa, a ponadto przez obszary te nie płynie wiele rzek o znaczących wielkościach przepływu.

Geneza

W neogenie niemal na całym obszarze dzisiejszych Węgier rozciągało się zamknięte Morze Panońskie. Największą rzeką uchodzącą do niego był Dunaj, którego ujście znajdowało się wówczas na południu obecnego Kraju Zadunajskiego, a w dolnym biegu jego wody płynęły wzdłuż obecnej doliny Drawy. W późnym pliocenie, w wyniku fałdowań orogenezy alpejskiej Morze Panońskie zaczęło stopniowo zanikać, formując dzisiejszy teren Kotliny Panońskiej, a Dunaj zmienił bieg w północno-zachodnich Węgrzech na zbliżony do obecnego[35]. Powstał wówczas m.in. przełom Dunaju w okolicy Wyszehradu, poza tym na terenie Wielkiej i Małej Niziny Węgierskiej ukształtowały się doliny dużych rzek odprowadzających wodę z Alpidów, jak na przykład najobszerniejsza dolina Cisy czy doliny mniejszych rzek, takich jak Keresz lub Raba[36]. Niektóre fragmenty rzek były modyfikowane tektonicznie jeszcze w czwartorzędzie, czego dobrym przykładem jest odcinek Dunaju przecinający Węgry południkowo, z północy na południe[37].

Ochrona przeciwpowodziowa i energia wodna

Elektrownia wodna w Tiszalök

W celu zapobiegania powodziom, które wielokrotnie w historii występowały na obszarze Kotliny Panońskiej (w przypadku Węgier głównie w dolinach Cisy i Dunaju)[38], w procesie regulacji koryt rzecznych utworzone zostały sztuczne zbiorniki wodne, jak na przykład Tisza-tó[39]. Kolejnym ważnym elementem systemu ochrony powodziowej na Węgrzech są stworzone w wyniku działalności człowieka obszary zalewowe (szczególnie w środkowym biegu Cisy). Łączny obszar wszystkich teras zalewowych na terenie Węgier, powstałych zarówno naturalnie, jak i poprzez działalność ludzką, wynosi około 21 200 km² (niemal 23% powierzchni kraju)[40]. Zmiana podejścia do ochrony przeciwpowodziowej nastąpiła wskutek katastrofalnych wezbrań w latach 1997, 1999, 2000 i 2001, po których odstąpiono od hydrotechnicznej regulacji rzek na rzecz zwiększania pojemności retencyjnej dolin i ochrony ich walorów przyrodniczych[41].

Hydroelektrownie nie mają dużego udziału w produkcji energii na Węgrzech[42]. W 2015 roku całkowita moc wytwarzana przez elektrownie wodne wynosiła około 57 MW, z czego prawie połowa (28 MW) została uzyskana przez elektrownię w Kisköre z zaporą na Cisie. Elektrownią wodną, która generowała wówczas drugą największą moc (12,9 MW) jest tama w Tiszalök, korzystająca z przepływu wód tej samej rzeki. Pozostałe elektrownie, umiejscowione m.in. na Kereszu, Rabie czy Hornadzie, nie przekroczyły 3 MW produkowanej mocy[43][44].

Żegluga śródlądowa

Na obszarze Węgier spławnych jest 1864 km dróg wodnych[45]. Najważniejsze z nich to Dunaj, Cisa, a także Drawa, spośród których największą rolę odgrywa Dunaj, będący częścią VII Paneuropejskiego Korytarza Transportowego[46]. Mimo to, na węgierskich szlakach wodnych niewielki jest udział transportu ładunków (ok. 8–10% na Dunaju i niecałe 2% na Cisie). Najistotniejsze z punktu widzenia transportu towarowego są porty śródlądowe w Dunaújváros i Csepel, gdzie wymiana handlowa w 2019 roku przekroczyła 1 mln ton, a także porty w Baja, Mohaczu, Komárom i port Győr-Gönyű[47]. Dużo większe znaczenie ma transport pasażerski, średnio w ciągu roku w komunikacji śródlądowej na Węgrzech uczestniczy około 7,5 mln pasażerów, spośród których większość korzysta z promów[40].

Jakość wód

Według danych z międzynarodowego planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Dunaju z roku 2015 większość jednolitych części wód rzecznych była w umiarkowanym stanie ekologicznym[48].

Obszary źródłowe

Większość rzek płynących przez teren Węgier ma swoje źródła w Alpach, Karpatach lub niewysokich wzniesieniach Kotliny Panońskiej[49]. Jedynym wyjątkiem od tej reguły jest Dunaj, którego źródła znajdują się w niemieckim Schwarzwaldzie[50][51]. Nie licząc tej rzeki oraz Drawy (ze źródłami we Włoszech), a także licznych cieków biorących swój początek na terenie Węgier, wszystkie rzeki przepływające przez ten kraj mają źródła na obszarze 5 państw: Słowacji, Ukrainy i Rumunii na północy i wschodzie[52], a także Słowenii oraz Austrii na zachodzie Węgier[40].

Wschodnia część kraju

W północno-wschodnich Węgrzech dominują rzeki wypływające ze stoków Wewnętrznych i Centralnych Karpat Zachodnich, takie jak Ipola (źródła w Rudawach Weporskich)[53] czy Hornad (źródła w Niżnych Tatrach)[54]. Ponadto wiele rzek w zlewni górnego i środkowego biegu Cisy, jak również sama Cisa, ma źródła w Karpatach Wschodnich, czego dobrym przykładem jest Bodrog, który powstaje z połączenia rzek Ondawy (ze źródłami w Beskidzie Niskim)[55] i Latoricy (źródła w Beskidach Połonińskich)[56][57]. W miejscu tym należy również wspomnieć o szczególnym przypadku Maruszy, której źródła zlokalizowane są w Wewnętrznych Karpatach Wschodnich, sama rzeka przepływa przez Siedmiogród, a także tworzy przełom między Górami Zachodniorumuńskimi i Karpatami Południowymi, następnie oddając wody Cisie w jej dolnym biegu, w południowo-wschodnich Węgrzech[58]. Pozostałe rzeki płynące przez obszar Węgier na wschód od Cisy, mają swoje źródła w Górach Zachodniorumuńskich, jak na przykład Berettyó (źródła w górach Seș)[59], lub, w przypadku wielu mniejszych rzek i strumieni, na terenie Wielkiej Niziny Węgierskiej.

Środkowa część kraju

W przypadku środkowych Węgier, najdłuższe rzeki (skupione na północy regionu), jak przykładowo Zagyva, wypływają z węgierskich Karpat, w szczególności z Czerhatu, Mátry, a także Gór Bukowych[60]. Przez środkową i południową część obszaru, położoną w stosunkowo wąskim Międzyrzeczu Dunaju i Cisy, płynie niewiele rzek, a większość z nich ma bardzo małe wartości przepływu. Jest to spowodowane znaczną płaskością terenu między Cisą i Dunajem oraz niedużą powierzchnią zlewisk cieków, które przepływają przez tamten region[24].

Zachodnia część kraju

Najdłuższe rzeki w zachodnich Węgrzech mają źródła w Alpach Wschodnich. Przykładowo, Drawa wypływa z włoskich Dolomitów[61], a źródła jej najdłuższego dopływu, Mury, znajdują się w masywie Wysokich Taurów[62]. Mimo to, większość rzek w regionie zachodnich Węgier (głównie dopływy Dunaju, Drawy oraz Raby) ma swoje źródła na terenie Średniogórza Zadunajskiego, Wysoczyzn Zadunajskich i Kotliny Zadunajskiej. Rzeki takie jak Marcal (źródła w Lesie Bakońskim)[63] czy Kapos (źródła w Kotlinie Zadunajskiej) cechują się zdecydowanie większą długością i przepływem w porównaniu do cieków wodnych wypływających z obszaru Wielkiej Niziny Węgierskiej[64][65].

Lista większych węgierskich rzek

Dorzecze Dunaju

Ujście Bodrogu do Cisy w mieście Tokaj
Most na Rabie w miejscowości Vág
Drawa niedaleko Drávaszabolcs

Zlewisko jeziora Balaton

Zobacz też

Uwagi

  1. Według niektórych źródeł Zala liczy ok. 139 km długości, co plasowałoby ją na 7. miejscu wśród najdłuższych rzek na Węgrzech.
  2. Wobec całkowitego obszaru zlewni danej rzeki.
  3. a b Brak danych o pomiarach przepływu na granicy węgiersko-chorwackiej.
  4. W słoweńskim Mariborze wartość przepływu wynosi około 300 m³/s.
  5. Nie prowadzono pomiarów przepływu na węgierskim odcinku rzeki.
  6. Pomiar przeprowadzony ok. 15 km od granicy Rumunii z Węgrami.
  7. Przed spiętrzeniem dolnego biegu rzeki, średni jej przepływ wynosił około 210 m³/s.

Przypisy

  1. A Közlekedés, www.sulinet.hu [dostęp 2021-01-02].
  2. János 1886 ↓.
  3. a b Danube River | Map, Cities, Countries, & Facts, Encyclopedia Britannica [dostęp 2021-01-02] (ang.).
  4. Megosztom, Feltérképezték a Tisza forrásvidékét | DÉLMAGYAR Szeged, Szeged és környéke, DÉLMAGYAR [dostęp 2021-01-05] (węg.).
  5. Danube + The Tisza River, danube.panda.org [dostęp 2021-01-02].
  6. Danube Commission - Donaukommission - Commission du Danube - Дунайская Комиссия -, Danube Commission - Donaukommission - Commission du Danube - Дунайская Комиссия [dostęp 2021-01-05] (ang.).
  7. Dunai országok
  8. Lászlóné 2002 ↓.
  9. a b c Chilton 2011 ↓.
  10. Jánoshida - Zagyva.
  11. Hortobágy-Berettyó – Körösvidéki Horgász Egyesületek Szövetsége [dostęp 2021-01-02] (węg.).
  12. Ipoly folyó - tó , horgásztó , horgászvíz részletes adatai, pecatavak.hu [dostęp 2021-01-05].
  13. Szilágyi 2015 ↓.
  14. a b Szalay 2014 ↓.
  15. Drawa, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-01-02].
  16. Duray 2014 ↓.
  17. Magyarország legnagyobb folyóinak vízgyűjtő területe. Tények Könyve. Kézikönyvtár, www.arcanum.hu [dostęp 2021-01-06].
  18. Kobor 2016 ↓.
  19. A Sajóról röviden, users.atw.hu [dostęp 2021-01-05].
  20. Шайо, bse.sci-lib.com [dostęp 2021-01-02].
  21. ICPDR 2004 ↓.
  22. MTDEWD 2010 ↓.
  23. Sió csatorna - Látnivaló részletei - Siófok Város Hivatalos Weboldala, Siófok Város Önkormányzata [dostęp 2021-01-18] (węg.).
  24. a b c d e ICPDR 2008 ↓.
  25. Tentiş 2006 ↓.
  26. Gábor 2015 ↓.
  27. Vízügyi honlap, www.vizugy.hu [dostęp 2021-01-06].
  28. Tisza, www.vizugy.hu [dostęp 2021-01-06].
  29. Râul Someş - Enciclopedia României - prima enciclopedie online despre România, enciclopediaromaniei.ro [dostęp 2021-01-06].
  30. Кёрёш (река), bse.sci-lib.com [dostęp 2021-01-06].
  31. Guelmino János: Tisza-parti jegyzetek, www.zetna.org [dostęp 2021-01-17].
  32. Summary, www.sulinet.hu [dostęp 2021-01-18].
  33. Horgászható csatornák hazánkban, www.horgasz.hu [dostęp 2021-01-18] (węg.).
  34. Krzysztof, O Nizinie Węgierskiej, Galeria Łódzka, 14 września 2017 [dostęp 2021-01-19] (pol.).
  35. Chu 2018 ↓.
  36. Makovinska 2018 ↓.
  37. Radivojević 2012 ↓.
  38. Takács 2014 ↓.
  39. Cartographia, Lake Tisza, funiQ [dostęp 2021-01-17] (ang.).
  40. a b c Hungary. International Commission for the Protection of the Danube River, www.icpdr.org.
  41. Sendzimir, J., P. Magnuszewski, Z. Flachner, P. Balogh, G. Molnar, A. Sarvari, Z. Nagy. Assessing the resilience of a river management regime: informal learning in a shadow network in the Tisza River Basin. „Ecology and Society”. 13, 1, s. 11, 2007. 
  42. Szuhi Attila, Vízenergia és vízi-erőművek Magyarországon, Energiahir.hu, 22 grudnia 2016 [dostęp 2021-01-17] (węg.).
  43. Megosztom, Átadták a törpe vízerőművet Szentgotthárdon, VAOL [dostęp 2021-01-17] (węg.).
  44. Magyarországi vízierőművek légifotókon, www.civertan.hu [dostęp 2021-01-17].
  45. ALFA BRAVO, Transport wodny śródlądowy w Grupie Wyszehradzkiej: Zbliżenie na Węgry - GospodarkaMorska.pl, Gospodarka morska - portal branżowy, portal morski [dostęp 2021-01-17] (pol.).
  46. Węgry – Sekretariat Koordynujący ds. Morskich 17+1, ceec-china-maritime.org [dostęp 2021-01-17].
  47. 3. Focus on Hungary, CCNR - Observation Du Marché [dostęp 2021-01-17] (ang.).
  48. ICPDR 2015 ↓.
  49. Prochorow 1978 ↓.
  50. Magyarország folyói. Sulinet Hírmagazin, hirmagazin.sulinet.hu [dostęp 2021-01-05].
  51. Sundseth 2010 ↓.
  52. Ukraińcy i Rumuni zanieczyszczają węgierskie rzeki. „To nie jest godne norm europejskich” - napisał węgierski prezydent. DobraPogoda24.pl, dobrapogoda24.pl [dostęp 2021-01-06].
  53. Stelczer 1961 ↓.
  54. Sándor 2009 ↓.
  55. Ondawa, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VII: Netrebka – Perepiat, Warszawa 1886, s. 533.
  56. MŽPSR 2014 ↓.
  57. Latorcza, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 98.
  58. Marusza, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 143.
  59. Izvoarele Barcaului, Muntii Ses. Romania-natura, web.archive.org, 18 sierpnia 2013 [dostęp 2021-01-05] [zarchiwizowane z adresu 2013-08-18].
  60. A Zagyvának nincs forrása?, A mi vidékünk [dostęp 2021-01-05].
  61. Drava nell'Enciclopedia Treccani, www.treccani.it [dostęp 2021-01-06] (wł.).
  62. Hornich 2001 ↓.
  63. Vízállások, edukovizig.hu [dostęp 2021-01-06].
  64. A Marcal folyó honlapja - nyitóoldal, web.archive.org, 18 maja 2015 [dostęp 2021-01-06] [zarchiwizowane z adresu 2015-05-18].
  65. A Pallas nagy lexikona, mek.niif.hu [dostęp 2021-01-06].

Bibliografia

Media użyte na tej stronie

FLAG-Vas-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Vas megye
FLAG-Fejér-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Fejér megye
FLAG-Somogy-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Somogy megye
FLAG-Tolna-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Tolna megye
FLAG-Gyor-Moson-Sopron-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Gyor-Moson-Sopron-megye
FLAG-Zala-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Zala megye
River Tisza & Bodrog Tokaj.jpg
Autor: NieznanyUnknown author, Licencja: CC BY-SA 2.5
Tisza & Bodrog - River - Tokaj - Hungary - Europe
LocationEurope.png
World map depicting Europe.
FLAG-Baranya-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Baranya megye
Flag of Csongrad-Csanad megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Csongrád-Csanád megye
FLAG-Pest-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Pest megye
DonauknieVisegrad 2.jpg
Autor: Myself, Licencja: CC BY 3.0
Danube Bend at Visegrád
Flag-Szabolcs-Szatmar-Bereg-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Szabolcs-Szatmar-Bereg-megye
FLAG-Borsod-Abaúj-Zemplén-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Borsod-Abaúj-Zemplén
Tiszalöki vízerőmű légi fotón.jpg
Autor: Civertan, Licencja: CC BY-SA 4.0
Tiszalöki vízerőmű légi fotón
FLAG-Heves-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Heves megye
FLAG-Veszprém-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Veszprém megye
Pannonian Basin geographic map blank croped.svg
Autor: Ikonact, Licencja: CC BY-SA 4.0
Blank geographic map of Pannonian Basin. Cropped version of Pannonian Basin geographic map blank.svg. Limits of the map:
A vági Rába híd.jpg
Autor: Civertan, Licencja: CC BY-SA 4.0
A vági Rába híd
FLAG-Hajdú-Bihar-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Hajdú-Bihar megye
FLAG-Nograd.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Nógrád megye
Flag of Budapest (2011-).svg
Flag of Budapest since 15 September 2011.
FLAG-Komárom-Esztergom-megye.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Komárom-Esztergom-megye
FLAG-Jasz-Nagykun-Szolnok.svg
Autor: Babylonien86, Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of Jász-Nagykun-Szolnok