Stary Testament

Zwój Tory w języku hebrajskim
Fragment hebrajskiego tekstu Księgi Wyjścia rozdz. 20 (Dziesięć Przykazań) – Codex Orientales 4445
Starożytny fragment manuskryptu Septuaginty oznaczany jako LXXVTS 10a (zwój Proroków mniejszych) ok. I w. p.n.e.

Stary Testament – starsza część Biblii, przyjęta przez chrześcijaństwo. Judaistyczna (a za nią protestancka) wersja obejmuje 39 ksiąg (w judaizmie liczone jako 24; spisane głównie w języku hebrajskim), katolicka zawiera 46, a prawosławna w sumie 49-51 (księgi hebrajskie i greckie z Septuaginty).

Stary Testament razem z Nowym Testamentem tworzą Pismo Święte – Biblię.

Historia Starego Testamentu

Stary Testament powstawał w ciągu wielu wieków, najstarszym tekstem w nim zawartym jest Pieśń Debory z Księgi Sędziów, spisana w XII w. p.n.e. Cały kanon Starego Testamentu został ustalony pod koniec I w. n.e. Znanych jest kilka teorii co do wyboru ksiąg kanonicznych – uważa się np., że do kanonu weszły tylko te teksty, w których powstaniu dopatrywano się interwencji (natchnienia) Boga. Długotrwały proces formowania kanonu ST rozpoczął się w 622 p.n.e., kiedy król Jozjasz wprowadził reformę religijną.

Stary Testament był już w starożytności tłumaczony na język aramejski (Targum), samarytański (Pentateuch samarytański) i grekę. Najstarsze greckie tłumaczenie to Septuaginta, zostało ono zapoczątkowane w Aleksandrii w połowie III w. p.n.e. i miało być stworzone dla istniejącej tam gminy żydowskiej. Według legendy przekładu dokonano na polecenie faraona Ptolemeusza II Filadelfosa, który chciał zapoznać się z prawem żydowskim. Na rozkaz kapłana Eleazara 70 mędrców żydowskich przetłumaczyło księgi w ciągu 70 dni. W rzeczywistości przekład kolejnych ksiąg trwał ponad 100 lat.

Kanon żydowski

Istnieje wiele opinii na temat momentu ostatecznego ukształtowania się kanonu hebrajskiego. Przyjmuje się, że nastąpiło to pomiędzy II w. p.n.e., a II w. n.e. Po ustaleniu kanonu hebrajskiego działalność rozpoczęli Masoreci, którzy bardzo dokładnie kopiowali księgi – dzięki temu dysponujemy dzisiaj hebrajskimi tekstami, które są identyczne z tymi, których używano w czasach Chrystusa. Tanach został napisany głównie w biblijnym hebrajskim, a niektóre części (zwłaszcza Księga Daniela i Księga Ezdrasza) w biblijnym aramejskim.

Prawo – Tora (Pięcioksiąg Mojżesza)

1.   Księga Rodzaju – Bereszit („Na początku”)
2.   Księga Wyjścia – Welle szemot („Oto imiona”)
3.   Księga Kapłańska – Wajjikra („I zawołał”)
4.   Księga Liczb – Wajedabber („I mówił”) a. Bemidmar („Na pustyni”)
5.   Księga Powtórzonego Prawa – Elle Haddewarim („Oto słowa”)

Prorocy – Newiim

6.   Księga Jozuego – Jehoszua
7.   Księga Sędziów – Szoftim
8.   1-2 Księgi Samuela – Szemuel
9.   1-2 Księgi Królów – Melachim
10.  Księga Izajasza – Jeszajahu
11.  Księga Jeremiasza – Jiremijahu
12.  Księga Ezechiela – Jichzekel
13.  Dwunastu Proroków Mniejszych – Trej Asar (תרי עשר)
Księga Ozeasza
Księga Joela
Księga Amosa
Księga Abdiasza
Księga Jonasza
Księga Micheasza
Księga Nahuma
Księga Habakuka
Księga Sofoniasza
Księga Aggeusza
Księga Zachariasza
Księga Malachiasza

Pisma – Ketuwim

14.  Księga Psalmów – Tehilim
15.  Księga Przysłów – Miszlei
16.  Księga Hioba – Ijow
17.  Pieśń nad pieśniami – Szir Haszirim
18.  Księga Rut – Rut
19.  Lamentacje Jeremiasza – Eika
20.  Księga Koheleta – Kohelet
21.  Księga Estery – Ester
22.  Księga Daniela – Daniel
23.  Księgi Ezdrasza i Nehemiasza – Ezra wuNechemia
24.  1-2 Księgi Kronik – Diwrej Hajamim

Kanony chrześcijańskie

Chrześcijanie bardzo długo nie mieli ustalonego kanonu Starego Testamentu, gdyż uważali go za odziedziczony po judaizmie i przezeń skompletowany. Ponadto – inaczej niż judaiści – tradycyjnie dzielili księgi Biblii na historyczne, dydaktyczne i prorockie. W V wieku n.e. powstała Wulgata, przekład Starego Testamentu z hebrajskiego i greki (oraz Nowego Testamentu z greki) na łacinę, dokonany przez Hieronima, który za źródło przyjął hebrajskie oryginały pism, ale posiłkował się Septuagintą. Sam Hieronim nie uważał jednak ksiąg później nazwanych deuterokanonicznymi za część natchnionego kanonu.

Podobne opinie istniały wśród wielu chrześcijańskich uczonych i duchownych aż do XVI w. Jednym z podających pod wątpliwość wartość I Księgi Machabejskiej (ale nie pozostałych ksiąg deuterokanonicznych) był papież Grzegorz I („Moralia”, XIX.34-PL 76,119)[1]. Wielu teologów chrześcijańskich przedstawiało bardzo różne koncepcje kanonu, jednak do rozłamu doszło dopiero w trakcie reformacji.

Kanon katolicki

Kursywą zaznaczono księgi nieuznawane przez judaistów i protestantów, tzw. deuterokanoniczne (wtórnokanoniczne).

Księgi historyczne

1.    Księga Rodzaju (Rdz) – Liber Genesis (Gen)
2.    Księga Wyjścia (Wj) – Liber Exodus (Ex)
3.    Księga Kapłańska (Kpł) – Liber Leviticus (Lev)
4.    Księga Liczb (Lb) – Liber Numeri (Nu)
5.    Księga Powtórzonego Prawa (Pwt) – Liber Deuteronomium (Deu)
  • Pozostałe księgi historyczne
6.    Księga Jozuego (Joz) – Liber Iosue
7.    Księga Sędziów (Sdz) – Liber Iudicum
8.    Księga Rut (Rt) – Liber Ruth
9.    1 Księga Samuela (1Sm) – Liber I Samuelis
10.   2 Księga Samuela (2Sm) – Liber II Samuelis
11.   1 Księga Królewska (1Krl) – Liber I Regum
12.   2 Księga Królewska (2Krl) – Liber II Regum
13.   1 Księga Kronik (1Krn) – Liber I Paralipomenon
14.   2 Księga Kronik (2Krn) – Liber II Paralipomenon
15.   Księga Ezdrasza (Ezd) – Liber Esdrae
16.   Księga Nehemiasza (Ne) – Liber Nehemiae
17.   Księga Tobiasza (Tb) – Liber Thobis
18.   Księga Judyty (Jd) – Liber Iudith
19.   Księga Estery (Est) – Liber Esther
20.   1 Księga Machabejska (1Mch) – Liber I Maccabeorum
21.   2 Księga Machabejska (2Mch) – Liber II Maccabeorum

Księgi mądrościowe (dydaktyczne)

22.   Księga Hioba (Hi) – Liber Iob
23.   Księga Psalmów (Ps) – Liber Psalmorum
24.   Księga Przysłów (Prz) – Liber Proverbiorum
25.   Księga Koheleta (Koh) – Liber Ecclesiastes (Ecl)
26.   Pieśń nad pieśniami (Pnp) – Canticum Canticorum
27.   Księga Mądrości (Mdr) – Liber Sapientiae
28.   Mądrość Syracha (Syr) – Liber Ecclesiasticus

Księgi prorockie

29.   Księga Izajasza (Iz) – Liber Isaiae
30.   Księga Jeremiasza (Jer) – Liber Ieremiae
31.   Lamentacje Jeremiasza (Treny) (Lm) – Lamentationes (Threni)
32.   Księga Barucha (Ba) – Liber Baruch
33.   Księga Ezechiela (Ez) – Prophetia Ezechielis
34.   Księga Daniela (Dn) – Prophetia Danielis
35.   Księga Ozeasza (Oz) – Prophetia Osee
36.   Księga Joela (Jl) – Prophetia Ioel
37.   Księga Amosa (Am) – Prophetia Amos
38.   Księga Abdiasza (Ab) – Prophetia Abdiae
39.   Księga Jonasza (Jon) – Prophetia Ionae
40.   Księga Micheasza (Mi) – Prophetia Michaeae
41.   Księga Nahuma (Na) – Prophetia Nahum
42.   Księga Habakuka (Ha) – Prophetia Habacuc
43.   Księga Sofoniasza (So) – Prophetia Sophoniae
44.   Księga Aggeusza (Ag) – Prophetia Aggaei
45.   Księga Zachariasza (Za) – Prophetia Zachariae
46.   Księga Malachiasza (Ml) – Prophetia Malachiae

Kanon Wschodniej Ortodoksji (Prawosławia) I Orientalnej Ortodoksji

Zawiera dodatkowo (w Septuagincie):

W tradycji prawosławia rosyjskiego I gruzinskiego, a także etiopskiej koptyjskiego występuje również księga znana jako 2(3/4) Księga Ezdrasza, która zawiera w sobie Księgę Ezdrasza i Księgę Nehemiasza. Kanon etiopski zawiera dodatkowo Księgę Henocha, Księgę Jubileuszów, 1, 2 i 3 Księgę Mekabiego (różne od Ksiąg Machabejskich) oraz 4 Księgę Barucha. Z kolei kanon syryjski zawiera również księgę uznawaną jako apokryf – 2 Księgę Barucha oraz Psalmy 152-155.

Kanon protestancki

W XVI w. Marcin Luter, podobnie jak niektórzy inni katoliccy bibliści owego czasu, przyjął założenie, że kanon hebrajski jest bardziej pierwotny niż zbiór ksiąg uznawanych dotychczas przez większość chrześcijaństwa. Odrzucił księgi w nim nie występujące, zachowując tradycyjny chrześcijański układ pism. W chrześcijaństwie rozgorzała trwająca do dziś dyskusja, które księgi powinny należeć do kanonu. Pisma odrzucone przez Lutra nazwano deuterokanonicznymi. Większa liczba ksiąg wynika z innego podziału (według podziału hebrajskiego prorocy mniejsi i niektóre inne księgi stanowią całość i dlatego kanon żydowski tradycyjnie liczy 24 księgi).

Nazwy ksiąg zgodnie z Biblią warszawską; w nawiasie odpowiedniki nazw w katolickiej Biblii Tysiąclecia.

Księgi historyczne

1.    Pierwsza Księga Mojżeszowa (Księga Rodzaju)
2.    Druga Księga Mojżeszowa (Księga Wyjścia)
3.    Trzecia Księga Mojżeszowa (Księga Kapłańska)
4.    Czwarta Księga Mojżeszowa (Księga Liczb)
5.    Piąta Księga Mojżeszowa (Księga Powtórzonego Prawa)
  • Pozostałe księgi historyczne
6.    Księga Jozuego
7.    Księga Sędziów
8.    Księga Rut
9.    1 Księga Samuela
10.   2 Księga Samuela
11.   1 Księga Królewska
12.   2 Księga Królewska
13.   1 Księga Kronik
14.   2 Księga Kronik
15.   Księga Ezdrasza
16.   Księga Nehemiasza
17.   Księga Estery

Księgi mądrościowe (dydaktyczne)

18.   Księga Joba (Hioba)
19.   Księga Psalmów
20.   Przypowieści Salomona (Księga Przysłów)
21.   Księga Kaznodziei Salomona (Księga Koheleta)
22.   Pieśń nad pieśniami

Księgi prorockie

  • Prorocy więksi
23.   Księga Izajasza
24.   Księga Jeremiasza
25.   Treny Jeremiasza (Lamentacje)
26.   Księga Ezechiela
27.   Księga Daniela
  • Prorocy mniejsi
28.   Księga Ozeasza
29.   Księga Joela
30.   Księga Amosa
31.   Księga Abdiasza
32.   Księga Jonasza
33.   Księga Micheasza
34.   Księga Nahuma
35.   Księga Habakuka
36.   Księga Sofoniasza
37.   Księga Aggeusza
38.   Księga Zachariasza
39.   Księga Malachiasza

Tabela ksiąg Starego Testamentu

Tanach - Biblia Hebrajska (24 księgi)Protestantyzm (39 ksiąg)Katolicyzm (46 ksiąg)Prawosławie (51 ksiąg)SiglumNazwa łacińskaJęzyk oryginałuLiczba rozdziałówKategoriaCzas powstania (ok., p.n.e.)
BereszitKsięga RodzajuKsięga RodzajuKsięga RodzajuRdzLiber Genesis (Gen)hebrajski50PięcioksiągIX-V w.
Welle szemotKsięga WyjściaKsięga WyjściaKsięga WyjściaWjLiber Exodus (Ex)hebrajski40PięcioksiągIX-V w.
WajjikraKsięga KapłańskaKsięga KapłańskaKsięga KapłańskaKpłLiber Leviticus (Lev)hebrajski27PięcioksiągIX-V w.
WajedabberKsięga LiczbKsięga LiczbKsięga LiczbLbLiber Numeri (Nu)hebrajski36PięcioksiągIX-V w.
Elle HaddewarimKsięga Powtórzonego PrawaKsięga Powtórzonego PrawaKsięga Powtórzonego PrawaPwtLiber Deuteronomium (Deu)hebrajski34PięcioksiągIX-V w.
JehoszuaKsięga JozuegoKsięga JozuegoKsięga JozuegoJozLiber Iosuehebrajski24księgi historyczne
SzoftimKsięga SędziówKsięga SędziówKsięga SędziówSdzLiber Iudicumhebrajski21księgi historyczne
RutKsięga RutKsięga RutKsięga RutRtLiber Ruthhebrajski4księgi historyczne
Szemuel1 Księga Samuela1 Księga Samuela (1 Królewska)1 Księga Samuela (1 Królewska)1SmLiber I Samuelishebrajski31księgi historyczne
2 Księga Samuela2 Księga Samuela (2 Królewska)2 Księga Samuela (2 Królewska)2SmLiber II Samuelishebrajski24księgi historyczne
Melachim1 Księga Królewska1 Księga Królewska (3 Księga Królewska)1 Księga Królewska (3 Księga Królewska)1KrlLiber I Regumhebrajski22księgi historyczne
2 Księga Królewska2 Księga Królewska (4 Księga Królewska)2 Księga Królewska (4 Księga Królewska)2KrlLiber II Regumhebrajski25księgi historyczne
Diwrei ha-Jamim1 Księga Kronik1 Księga Kronik1 Księga Kronik1KrnLiber I Paralipomenonhebrajski29księgi historyczne
2 Księga Kronik2 Księga Kronik2 Księga Kronik1KrnLiber II Paralipomenonhebrajski36księgi historyczne
3 Księga Ezdraszahebrajski9księgi historyczne
Ezra wuNechemiaKsięga EzdraszaKsięga EzdraszaKsięga EzdraszaEzdLiber Esdraehebrajski i aramejski10księgi historyczne
Ezra wuNechemiaKsięga NehemiaszaKsięga NehemiaszaKsięga NehemiaszaNeLiber Nehemiaehebrajski13księgi historyczne
Księga TobiaszaKsięga TobiaszaTbLiber Thobisaramejski (i hebrajski?)14księgi historyczneIII-II w.
Księga JudytyKsięga JudytyJdtLiber Iudithhebrajski16księgi historyczne
EstherKsięga EsteryKsięga EsteryKsięga EsteryEstLiber Estherhebrajski10księgi historyczne
1 Księga Machabejska1 Księga Machabejska1MchLiber I Maccabeorumhebrajski16księgi historyczne
2 Księga Machabejska2 Księga Machabejska2MchLiber II Maccabeorumgrecki15księgi historyczne
3 Księga Machabejska3Mchgrecki7[2]księgi historyczne
4 Księga Machabejska4Mchgrecki18[3]księgi historyczne
IjowKsięga HiobaKsięga HiobaKsięga HiobaHiLiber Iobhebrajski42księgi mądrościoweV-III w.
TehilimKsięga PsalmówKsięga PsalmówKsięga PsalmówPsLiber Psalmorumhebrajski150księgi mądrościowe
Modlitwa Manassesagrecki1księgi mądrościowe
MiszleiKsięga PrzysłówKsięga PrzysłówKsięga PrzysłówPrzLiber Proverbiorumhebrajski31księgi mądrościowe
KoheletKsięga KoheletaKsięga KoheletaKsięga KoheletaKohLiber Ecclesiastes (Ecl)hebrajski12księgi mądrościowe
Szir HaszirimPieśń nad pieśniamiPieśń nad pieśniamiPieśń nad pieśniamiPnPCanticum Canticorumhebrajski8księgi mądrościoweVI-III w.
Księga MądrościKsięga MądrościMdrLiber Sapientiaegrecki19księgi mądrościoweII w.
Mądrość SyrachaMądrość SyrachaSyrLiber Ecclesiasticushebrajski50księgi mądrościowe
JeszajahuKsięga IzajaszaKsięga IzajaszaKsięga IzajaszaIzLiber Isaiaehebrajski66Prorocy więksiVI-V w.
JiremijahuKsięga JeremiaszaKsięga JeremiaszaKsięga JeremiaszaJrLiber Ieremiaehebrajski i aramejski52Prorocy więksi
EikaLamentacje JeremiaszaLamentacje JeremiaszaLamentacje JeremiaszaLmLamentationes (Threni)hebrajski5Prorocy więksi
Księga BaruchaKsięga BaruchaBaLiber Baruchhebrajski6Prorocy więksi
List Jeremiaszagrecki (opinia większości)1Prorocy więksi
JichzekelKsięga EzechielaKsięga EzechielaKsięga EzechielaEzProphetia Ezechielishebrajski48Prorocy więksi
DanielKsięga DanielaKsięga DanielaKsięga DanielaDnProphetia Danielishebrajski i aramejski12 (14)[4]Prorocy więksiII w.
Trej AsarKsięga OzeaszaKsięga OzeaszaKsięga OzeaszaOzProphetia Oseehebrajski14Prorocy mniejsi
Trej AsarKsięga JoelaKsięga JoelaKsięga JoelaJlProphetia Ioelhebrajski4Prorocy mniejsi
Trej AsarKsięga AmosaKsięga AmosaKsięga AmosaAmProphetia Amoshebrajski9Prorocy mniejsi
Trej AsarKsięga AbdiaszaKsięga AbdiaszaKsięga AbdiaszaAbProphetia Abdiaehebrajski1Prorocy mniejsiIX w.
Trej AsarKsięga JonaszaKsięga JonaszaKsięga JonaszaJonProphetia Ionaehebrajski4Prorocy mniejsiV-IV w.
Trej AsarKsięga MicheaszaKsięga MicheaszaKsięga MicheaszaMiProphetia Michaeaehebrajski7Prorocy mniejsiVII-VI w.
Trej AsarKsięga NahumaKsięga NahumaKsięga NahumaNaProphetia Nahumhebrajski3Prorocy mniejsi
Trej AsarKsięga HabakukaKsięga HabakukaKsięga HabakukaHaProphetia Habacuchebrajski3Prorocy mniejsi
Trej AsarKsięga SofoniaszaKsięga SofoniaszaKsięga SofoniaszaSoProphetia Sophoniaehebrajski3Prorocy mniejsi
Trej AsarKsięga AggeuszaKsięga AggeuszaKsięga AggeuszaAgProphetia Aggaeihebrajski2Prorocy mniejsi
Trej AsarKsięga ZachariaszaKsięga ZachariaszaKsięga ZachariaszaZaProphetia Zachariaehebrajski14Prorocy mniejsiVI-V w.
Trej AsarKsięga MalachiaszaKsięga MalachiaszaKsięga MalachiaszaMlProphetia Malachiaehebrajski3Prorocy mniejsi

Łączna liczba rozdziałów:

  • 1103 (kanon prawosławny)
  • 1067 (kanon katolicki)

Zobacz też

Przypisy

  1. Administrator, Serwis Apologetyczny: katolickie spojrzenie na wiarę, analizy.biz [dostęp 2017-04-02].
  2. III Maccabees, www.ecmarsh.com [dostęp 2017-11-26] (ang.).
  3. IV Maccabees, www.ecmarsh.com [dostęp 2017-11-26] (ang.).
  4. 12 rozdziałów w kanonie hebrajskim i protestanckim, 14 w katolickim i prawosławnym

Media użyte na tej stronie

Question book-4.svg
Autor: Tkgd2007, Licencja: CC-BY-SA-3.0
A new incarnation of Image:Question_book-3.svg, which was uploaded by user AzaToth. This file is available on the English version of Wikipedia under the filename en:Image:Question book-new.svg
Köln-Tora-und-Innenansicht-Synagoge-Glockengasse-040.JPG
Autor: HOWI - Horsch, Willy , Licencja: CC BY-SA 4.0
Museum exhibits representing a Torah at the former Glockengasse Synagogue, which was in Cologne but was completely destroyed. These are at the Kölnisches Stadtmuseum.
Torah2.jpg
An engraving of a scroll of the Penteteuch in Hebrew characters, British Library Add. MS. 4,707. The scroll is open to the column showing Exodus 15:1-19.
Lxx Minorprophets.gif
8HevXII gr - fragment papirusu LXX