Synagoga w Rymanowie

Synagoga w Rymanowie
Obiekt zabytkowy nr rej. A-273 z 3.11.1970
Ilustracja
Synagoga, stan na 2008 rok
Państwo Polska
MiejscowośćRymanów
Budulecmurowana
Data budowypierwsza połowa XVII lub koniec XVI wieku
Data likwidacjiII wojna światowa
Tradycjaortodoksyjna
Obecnieremontowana
Położenie na mapie Rymanowa
Mapa konturowa Rymanowa, w centrum znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Rymanowie”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, blisko centrum po lewej na dole znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Rymanowie”
Położenie na mapie powiatu krośnieńskiego
Mapa konturowa powiatu krośnieńskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Rymanowie”
Położenie na mapie gminy Rymanów
Mapa konturowa gminy Rymanów, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Synagoga w Rymanowie”
Ziemia49°34′39″N 21°52′02″E/49,577500 21,867222
Synagoga podczas prac remontowych, maj 2005
Wnętrze synagogi, maj 2005

Synagoga w Rymanowiesynagoga znajdująca się w Rymanowie przy ulicy Pięknej pod numerem 2. Jest drugą najstarszą synagogą na Podkarpaciu i jedną z najstarszych w Polsce.

Historia

Synagoga została zbudowana w pierwszej połowie XVII lub pod koniec XVI wieku. Była wzorowana na krakowskiej synagodze Remuh. W 1920 roku przeszła gruntowny remont, między innymi zlikwidowano kolebkowy strop oraz wprowadzono elementy wiedeńskiej secesji. Podczas II wojny światowej hitlerowcy zdewastowali synagogę i urządzili w niej magazyn zrabowanego mienia żydowskiego, a następnie zboża. Podczas działań wojennych w 1944 roku budynek został uszkodzony.

Po zakończeniu wojny rozebrano dach budowli. W 1957 roku wybuchł pożar, który dopełnił zniszczenia bożnicy. Po tym wydarzeniu podjęto decyzję o rozbiórce synagogi – wówczas rozebrano przylegające do niej murowane przybudówki oraz część murów głównej sali modlitewnej. Pozyskany kamień wywożono do utwardzania dróg. Dopiero protest ówczesnego powiatowego konserwatora zabytków w Sanoku, Stefana Stefańskiego, powstrzymał dewastację obiektu. Od tego czasu synagoga pozostawała opuszczona w stanie kompletnej ruiny.

W 2005 roku, na mocy ustawy z 1997 roku o restytucji mienia żydowskiego, synagoga została przekazana Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Renowacja

W grudniu 2004 roku Rymanów odwiedzili członkowie nowojorskiego Związku Żydów Rymanowskich i rabin Abraham Reich. Razem z Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, władzami miasta i powiatu krośnieńskiego oraz konserwatorem zabytków podjęli decyzję o odbudowie synagogi.

W marcu 2005 roku, z inicjatywy Congregation Menachem Zion z Nowego Jorku i Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, rozpoczął się remont budowli[1]. W pierwszym etapie prac usunięto drzewa rosnące na szczycie synagogi, odbudowano górną partię murów, uzupełniając ich ubytki, położono dach i posadzkę oraz wstawiono okna i drzwi. Etap ten został zakończony 28 maja, w rocznicę śmierci Menachema Mendla[2]. Wówczas w synagodze odbyło się pierwsze od ponad 60 lat nabożeństwo, w którym udział wzięło ponad stu chasydów ze Stanów Zjednoczonych[3].

Kolejne prace remontowe ruszyły w 2006 roku i trwają do dzisiaj. Prowadzone są we wnętrzu budynku. Środki na remont bożnicy zgromadzone zostały głównie dzięki działalności rabina Menachema Abrahama Reicha. Jest to pierwszy w Polsce powojenny projekt odbudowy synagogi w celach sakralnych. Ma ona służyć chasydom pielgrzymującym do grobu cadyka Menachema Mendla, ale także jako centrum edukacji i dialogu między religiami[4].

W dniu 13 kwietnia 2007 roku dokonano aktu wandalizmu: nieznani sprawcy wybili kamieniami nowe okna synagogi[5]. W maju 2008 roku po raz drugi wybito nowe okna budynku[6].

Architektura

Murowany z cegły palonej, kamieni rzecznych oraz ciosów z piaskowca i orientowany budynek synagogi wzniesiono na planie prostokąta w stylu barokowym. Został on wkomponowany w układ murów miejskich. Wewnątrz znajduje się kwadratowa sala modlitewna oraz w północno-zachodnim narożniku okrągła wieżyczka, która spełniała funkcje obserwacyjno-obronne. W piwnicach najprawdopodobniej mieściło się gminne więzienie. Do czasów II wojny światowej do synagogi przylegały przybudówki: w południowej znajdował się babiniec, a w zachodniej siedziba stowarzyszenia dobroczynnego Jad Charuzim i Zgromadzenia Rzemieślników Żydowskich, cheder rabina Szymona Nosla oraz izba kahalna.

W głównej sali modlitewnej znajdują się cztery ośmiometrowe kolumny z korynckimi głowicami, zwieńczone czworobokiem półkolistych arkad. Kapitele kolumn wykonane są z gipsu i reprezentują styl wiedeńskiego eklektyzmu. Między nimi dawniej znajdowała się bima. Płaszczyzny ścian podzielone są na cztery kondygnacje. Na drugim poziomie znajduje się ciąg arkad, które wypełnione są pozostałościami malowanych farbą klejową hebrajskich i aramejskich tekstów modlitw przewidzianych na poszczególne święta żydowskie. Ponad połowę spośród 39 tablic inskrypcyjnych wypełniają cytaty z Gemary (z traktatu Berachot). Niektóre teksty tradycyjnie występują w postaci mnemotechnicznych skrótów, jak na przykład סמוט (samut), אטלס (atlas), דמשק (dameszek)[7].

W synagodze można znaleźć inskrypcje redakcyjne – na przykład pod modlitwą w języku aramejskim odnotowano: "Te święte słowa zostały zebrane i uporządkowane przez uczonego Elimelecha Zeewa, syna uczonego Awrahama Jehoszui błogosławionej pamięci"[7]. W jednym przypadku zachowała się także inskrypcja fundacyjna z XX wieku u dołu kilku tablic inskrypcyjnych: "Napisane przez Jicchaka, syna Chaji Gitel". Do niedawna na ścianie zachodniej, u dołu obrazu, widoczna była jeszcze sygnatura "B. Fas", prawdopodobnie z 1920 roku[7].

Na trzecim poziomie znajdują się freski przedstawiające Ścianę Płaczu, pałac Dawida[8], cztery symboliczne przedstawienia zwierząt: tygrysa, orła, jelenia i lwa. W wolnych partiach ścian znajdowały się wzorzyste, wielobarwne malowidła kobiercowe[7]. Polichromie zostały wykonane przez malarza Berla Fasa z pomocą jego trzech synów: Barucha, Symchy i Meira[7], między rokiem 1920, kiedy przeprowadzono generalny remont budynku, a 1935, kiedy ich autor wyemigrował do Palestyny[9].

Na ścianie wschodniej zachowała się wnęka po Aron ha-kodesz, z pozostałościami inskrypcji hebrajskich, a na ścianie południowej okna babińca, przez które kobiety mogły śledzić przebieg nabożeństwa. W narożniku synagogi są także dobudowane kręte schody, prowadzące na nieistniejący obecnie strych.

  • Obiekt zabytkowy.svg Synagoga jest obiektem, który stanowi wartość zabytkową. Została ona wpisana do krajowego rejestru zabytków nieruchomych pod numerem A-273 w dniu 3 listopada 1970 roku.

Bibliografia

  • Eleonora Bergman, Zachowane synagogi i domy modlitwy w Polsce, Jan Jagielski, Warszawa: Żydowski Inst. Historyczny, 1996, ISBN 83-85888-23-3, OCLC 231842223.
  • Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990

Linki zewnętrzne

Przypisy

  1. Najstarsza synagoga na Podkarpaciu ożyje - gazeta.pl, 06.05.2005 (Ostatni dostęp: 06.05.2005)
  2. Witold Pobiedziński, Rymanów: Synagoga podnosi się z ruin - Ekumeniczna Agencja Informacyjna, 05.05.2005
  3. Rymanowska synagoga ożyła - gazeta.pl, 27.05.2005 (Ostatni dostęp: 27.05.2005)
  4. Aktualności Rymanów 2005-05-29 - Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego
  5. Aktualności Rymanów 2007-04-13 - Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego
  6. Aktualności Rymanów 2008-05-28 - Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego
  7. a b c d e Andrzej Trzciński, Zachowane wystroje malarskie bożnic w Polsce, Studia Judaica 4: 2001 nr 1-2(7-8) s. 67-95
  8. Według jednej z interpretacji w rzeczywistości przedstawia klasztor karmelitów w Jerozolimie
  9. Szlak chasydzki. Rymanów, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, Warszawa 2008, ​ISBN 978-83-61306-44-3

Media użyte na tej stronie

Rymanów synagoga.JPG
Autor: Bonio, Licencja: CC BY-SA 3.0
Synagoga w Rymanowie
Legenda zabytek judaizmu.svg
Symbol zabytku judaizmu do legendy mapy
Rymanów location map.png
Autor: Smat, Licencja: CC BY-SA 2.0
Location map
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Obiekt zabytkowy.svg
Ikona ze wzoru znaku informacyjnego umieszczonego na zabytkach nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków w Polsce
Subcarpathian Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Podkarpackie Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 50.9 N
  • S: 48.95 N
  • W: 21.03 E
  • E: 23.66 E
Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
RymanówSynagoga2.jpg
Autor: Oryginalnym przesyłającym był Mareksilarski z polskiej Wikipedii, Licencja: CC BY 2.5
Rymanów, 2005 maj, trawają prace przy rekonstrukcji synagogi, zdjęcie wykonał Marek Silarski
Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo