Szarłat

Szarłat
Ilustracja
Szarłat szorstki
Systematyka[1][2]
Domenaeukarionty
Królestworośliny
Podkrólestworośliny zielone
Nadgromadarośliny telomowe
Gromadarośliny naczyniowe
Podgromadarośliny nasienne
Nadklasaokrytonasienne
KlasaMagnoliopsida
Nadrządgoździkopodobne
Rządgoździkowce
Rodzinaszarłatowate
Rodzajszarłat
Nazwa systematyczna
Amaranthus L.
Sp. Pl. 989. 1753[3].
Typ nomenklatoryczny

Amaranthus caudatus L.[3]

Synonimy
  • Amaranthus Adans.
  • Bajan Adans[3].
Szarłat zwisły

Szarłat (Amaranthus) – rodzaj roślin należących do rodziny szarłatowatych. Obejmuje ok. 100 gatunków[4] rozprzestrzenionych na całym niemal świecie, ale rodzaj najbardziej zróżnicowany w tropikalnej i subtropikalnej Azji i Ameryce. Wiele gatunków szarłatu to rośliny jadalne, przy czym u jednych spożywane są nasiona (np. A. caudatus, A. hybridus), u innych młode pędy (np. A. tricolor)[5].

Morfologia

Pokrój
Rośliny jednoroczne osiągające nawet do 3 m wysokości. Pędy zwykle prosto wzniesione, rozgałęzione lub pojedyncze, często czerwonawo lub bordowo nabiegłe[5].
Liście
Skrętoległe[5].
Kwiaty
Drobne, jednopłciowe, wiatropylne, zebrane w gęste, wzniesione lub zwisające, kuliste lub wydłużone kłosy. Działki kielicha w liczbie 1–5, przejrzyste, papierzaste, płatków korony brak. Pręcików jest 1–5, zalążnia jednokomorowa, z 3 szyjkami[5].
Owoce
Jednonasienna, kulistawa torebka[5].

Systematyka

Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)[2]

Rodzaj z rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae), która znajduje się w politomii z grupami siostrzanymi Achatocarpaceae i goździkowatych Caryophyllaceae. Tworzy wraz z nimi i z szeregiem innych rodzin rząd goździkowców w obrębie dwuliściennych właściwych.

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal), klasa Rosopsida Batsch, podklasa goździkowe (Caryophyllidae Takht.), nadrząd Caryophyllanae Takht., rząd goździkowce (Caryophyllales Perleb), rodzina szarłatowate (Amaranthaceae Juss.), podrodzina Amaranthoideae Burnett, plemię Amarantheae Rchb., podplemię Amaranthinae Fenzl in Endl., rodzaj szarłat (Amaranthus L.)[6].

Gatunki flory Polski[7]
  • szarłat biały (Amaranthus albus L.) – antropofit zadomowiony
  • szarłat Bouchona (Amaranthus bouchonii Thell) – efemerofit
  • szarłat komosowaty (Amaranthus blitoides S. Watson)
  • szarłat nagi (Amaranthus angustifolius Lam.) – efemerofit o wątpliwym występowaniu w Polsce
  • szarłat Palmera (Amaranthus palmeri S. Watson) – efemerofit
  • szarłat pochylony (Amaranthus deflexus L.) – efemerofit
  • szarłat prosty, sz. zielony (Amaranthus chlorostachys Willd.) – antropofit zadomowiony
  • szarłat siny (Amaranthus lividus L.) – antropofit zadomowiony
  • szarłat szorstki (Amaranthus retroflexus L.) – antropofit zadomowiony
  • szarłat wyniosły, sz. wiechowaty (Amaranthus cruentus L.) – gatunek uprawiany
  • szarłat zwisły (Amaranthus caudatus L.) – efemerofit
  • Amaranthus californicus (Moq.) S. Watson – efemerofit
  • Amaranthus dinteri Schinz – efemerofit
  • Amaranthus gracilis Desf. ex Poir. – efemerofit
  • Amaranthus hypochondriacus L. – gatunek uprawiany
  • Amaranthus melancholicus L. – efemerofit
  • Amaranthus standleyanus Parodi ex Covas – efemerofit

Zastosowanie

  • Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne, zwłaszcza szarłat zwisły[5].
  • Niektóre gatunki uprawiane i zbierane przez Indian jako rośliny pokarmowe już 3000 lat temu. Z młodych roślin można sporządzać sałatki. Nasiona zawierają sporo tłuszczu, białka (więcej niż zboża, a nawet mleko) i skrobi, a ich wartość energetyczna jest większa niż nasion kukurydzy. Jego uprawa zdobywa coraz większą popularność[8], w ofercie handlowej, także w Polsce, znajduje się mąka zwana mąką z amarantusa. Mąkę te można stosować jako wartościowy dodatek do żywności[9].

Przypisy

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. a b Peter F. Stevens, Caryophyllales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website [online], Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-10-07] (ang.).
  3. a b c Index Nominum Genericorum. [dostęp 2013-11-12].
  4. Amaranthus. W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2013-11-13].
  5. a b c d e f Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 83. ISBN 0-333-74890-5.
  6. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Amaranthus (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-20].
  7. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  8. Kochajmy szarłat. [dostęp 2007-12-10].
  9. Monika Wereńska, Wpływ dodatku mąki z amarantusa na jakość wyrobów drobiowych przechowywanych w warunkach chłodniczych, Otwarta Innowacja, przyjęte do publikacji 2018; openin.pl, ISSN 2299-9604 [dostęp 2018-03-11] (pol.).

Media użyte na tej stronie

Disambig.svg
Symbol wieloznaczności
3833 - Amaranthus caudatus (Zieramaranth).JPG
Autor: Tubifex, Licencja: CC BY-SA 3.0
Amaranthus caudatus - Botanical Garden Bremen