Szkoła tysiąclecia

Szkoła tysiąclecia w Węgierskiej Górce (Szkoła Podstawowa im. Obrońców Węgierskiej Górki), typowy, skromny projekt powielany w całym kraju (1961)
Szkoła tysiąclecia w Warszawie (IX Liceum Ogólnokształcące i Szkoła Podstawowa nr 171 przy ulicy Emilii Plater (1961)[a]. Nietypowy projekt architektoniczny
Szkoła tysiąclecia w Warszawie, pierwotnie szkoła podstawowa, aktualnie XXII Liceum Ogólnokształcące im. Jose Marti przy ulicy Leopolda Staffa 111 w Warszawie, autorstwa Jana Zdanowicza (1961). Nietypowy projekt architektoniczny[1]

Szkoła tysiąclecia, właściwie szkoła-pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiegoszkoła wzniesiona w ramach programu oświatowego, realizowanego w czasie jubileuszu Tysiąclecia Państwa Polskiego (1966); budowę szkół sfinansowano ze środków pochodzących z budżetu państwa oraz funduszy społecznych.

Jednym z celów oświatowej polityki społecznej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (PRL) było upowszechnienie oświaty oraz jej demokratyzacja pod względem organizacyjnym i programowym. PRL borykała się z klasowym dziedzictwem II Rzeczypospolitej (np. w roku szkolnym 1921/22 nauką w szkole podstawowej objętych było tylko 66,2% dzieci) oraz skutkami II wojny światowej (zniszczeniu uległo wówczas ponad 60% majątku trwałego szkół powszechnych i średnich). W celu realizacji programu oświatowego 29 listopada 1958 z inicjatywy Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu utworzono Społeczny Fundusz Budowy Szkół Tysiąclecia (SFBST), którego budżet w latach 1959–1965 wyniósł 8,6 mld zł. W 1966 SFBST został przekształcony w Społeczny Fundusz Budowy Szkół i Internatów (SFBSiI), którego budżet w latach 1966–1972 wyniósł 15,1 mld zł. Łącznie z budżetu państwa oraz funduszy społecznych SFBST i SFBSiI wybudowano wówczas 1423[2][3] nowoczesne szkoły stanowiące utylitarny pomnik tysiąclecia polskiego państwa[4].

Historia

W związku z potrzebami szkolnictwa, wynikającymi z wchodzenia w wiek szkolny wyżu demograficznego lat 50. XX w., masowo budowano w Polsce w latach 60. budynki oświatowe, głównie szkoły podstawowe. W sytuacji ogromnego przeludnienia izb lekcyjnych (w 1961 r. na 1 izbę lekcyjną przypadało prawie 74 uczniów) wybudowanie nowych placówek oświatowych stało się koniecznością.

Nazwę szkół „tysiąclecia” (w języku potocznym nazywanych „tysiąclatkami”[5]) powiązano z obchodzonymi oficjalnie uroczystościami 1000-lecia Państwa Polskiego, przypadającymi na 1966 rok. Hasło budowy „tysiąca szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego” rzucił Władysław Gomułka, 24 września 1958 roku[6].

Pierwszą szkołą-pomnikiem została Szkoła Podstawowa nr 7 im. gen. Karola Świerczewskiego w Czeladzi, której uroczyste otwarcie miało miejsce 26 lipca 1959 roku[6]. Wybór właśnie tej lokalizacji nastąpił za sprawą inicjatywy Jerzego Ziętka, a pracami kierował Jerzy Galon z sosnowieckiego Przedsiębiorstwa Budownictwa Mieszkaniowego. Budowę obiektu rozpoczęto 26 października 1958 roku; jest to 15-salowa placówka z kuchnią, stołówką i świetlicą[6]. 26 lipca 1959 r. otwarto na Śląsku 32 szkoły[7]. Przy budowie placówki pracowali m.in. żołnierze Wojskowego Korpusu Górniczego. Jeden z nich, ówczesny dowódca plutonu Tadeusz Góras, wspominał po latach[7]:

Miałem świadomość, że robimy coś wielkiego. Polska była bardzo zniszczona. Dzieciaki uczyły się w naprawdę fatalnych warunkach. A my mogliśmy to zmienić. Byłem z tego dumny.

Pierwszą szkołą-pomnikiem w Warszawie zostało XVII Liceum Ogólnokształcące z Oddziałami Dwujęzycznymi im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, pod które kamień węgielny został wmurowany 9 marca 1959 roku[8], otwarte 28 czerwca 1960 roku[9].

W Krakowie pierwszą „tysiąclatkę”, X Liceum Ogólnokształcące im. KEN, o nowatorskiej, klastrowej organizacji klas lekcyjnych, otwarto 20 lipca 1963[10][11].

3 września 1965 r. otwarta została tysięczna szkoła-pomnik w Polsce i 47. w Warszawie – szkoła im. Hugona Kołłątaja przy ul. Ożarowskiej[12].

Większość z 1417 szkół zbudowanych w ramach tej akcji była zrealizowana według jednego z kilku standardowych projektów (na ogół jako 2- albo 3-kondygnacyjne pawilony), dostosowywanych do warunków lokalnych. Budynki były stawiane z prefabrykowanych fragmentów ścian i stropów, które powstawały na placach budowy[7]. Jeden z projektantów, Tadeusz Binek, wspominał po latach[7]:

Wtedy najważniejsze było, by szkoły szybko powstawały. Miały być tanie i funkcjonalne. Teraz wiele osób zarzuca, że są brzydkie. W końcu to nie miały być pałace. Przynajmniej jak się na nie patrzy, nikt nie ma wątpliwości, że to szkoły.

Tablica pamiątkowa, szkoła przy ul. Śliskiej 5 w Warszawie
Tablica pamiątkowa w SP nr 2 w Sanoku

Jako setna szkoła-pomnik na Rzeszowszczyźnie powstał obiekt przy ulicy Rymanowskiej w Sanoku (SP nr 2), ufundowany przez załogę Sanockiej Fabryki Autobusów „Autosan”, która dobrowolnie opodatkowała się na ten cel w wysokości 0,5% od miesięcznego wynagrodzenia[13][14][15][16]. Powstawały także bardziej ambitne realizacje, np. 15-klasowej Szkoły Podstawowej nr 71 im. Leona Kruczkowskiego we Wrocławiu przy skrzyżowaniu ulic Podwale i Hugona Kołłątaja, zaprojektowanej przez inż. arch. Jadwigę Grabowską-Hawrylak; kamień węgielny pod nią wmurowano 12 kwietnia 1959 roku, a budowę ukończono w 1960 roku (jej architektura wyróżnia się pochylnią dla wszystkich uczniów, także z niepełnosprawnościami, nietypowymi oknami i kolorystyką, ulokowaniem budynku przy zielonym skwerze, a nie przy ulicy, co stanowi wyraźną barierę od ruchu ulicznego, pozostawieniem wielu starych drzew na terenie założenia[17][18]). W związku z zimną wojną, trwającą wówczas pomiędzy krajami bloku wschodniego a krajami zachodnimi, część szkół posiadała schrony przeciwlotnicze. Pod Szkołą Podstawową nr 14 w Przemyślu znajduje się tzw. Schron Kierowania Obroną Cywilną[19]. Przeznaczeniem tych budynków, uwzględnianym podczas projektowania, było również użycie ich w razie wojny w charakterze szpitali polowych. W pracach związanych z budową uczestniczyli także ochotnicy a część środków finansowych pochodziła ze społecznych składek wpłacanych przez zakłady pracy, kopalnie i osoby prywatne. Do końca 1965 r. na specjalnym koncie zebrano 8,5 mld zł; wpłat dokonywała też Polonia – z jej składek zebrano 210 tys. dolarów[7].

Architektura szkół tysiąclecia

Perspektywa intensywnych inwestycji w gmachy szkolne skłoniła władze do przeanalizowania ładu architektonicznego budynków oświatowych oraz wprowadzenia innowacji. W dużej mierze wynikało to z konieczności oszczędnego gospodarowania środkami na inwestycje.

Większość szkół tysiąclecia powstała wedle założeń architektury modernistycznej, która nie była wcześniej stosowana w Polsce tak powszechnie. W wielu miejscowościach szkoły te były pierwszymi budynkami w tym stylu. Nowe gmachy szkolne wyróżniały się płaskimi dachami, dobrze oświetlonymi pomieszczeniami oraz wyraźnie zaakcentowaną przestrzenią do rekreacji poza budynkiem. Zdecydowano się także na zastosowanie nowych materiałów. Na przykład z myślą o oszczędnościach zrezygnowano z drewnianych podłóg na rzecz zamienników z tworzyw sztucznych. Punktem odniesienia dla tej nowej architektury szkolnej w dużej mierze były innowacje architektoniczne wprowadzane wówczas w Zachodniej Europie. Budowa szkół tysiąclecia była także poligonem doświadczalnym dla masowego zastosowania projektów typowych. W większości wypadków szkoły te powstawały na podstawie jednego z kilkudziesięciu zatwierdzonych projektów, dostosowywanych jedynie do warunków danej działki. Przeważająca większość szkół z lat 60. była realizacjami typowymi dla państwa socjalistycznego, o skromnym i prostym wyrazie, co spotkało się z krytyką społeczeństwa[20].

Wśród architektury szkół typowych są wyjątki. Na przykład w Warszawie budynek Liceum im. Jose Marti przy ulicy Leopolda Staffa 111, autorstwa Jana Zdanowicza (1961), zapewnił uczniom wielkie przeszklenia i tarasy rekreacyjne na dachach płaskich nieznane w polskich szkołach[21]. W Krakowie w budynku X LO im. KEN (autorzy projektu: Zbigniew Gądek i inni, 1959) pomieszczenia klasowe nowatorsko zintegrowano w klastry z pomieszczeniami szatni i sanitariatami, a modernistyczną bryłę dopasowano do kształtu niewielkiej działki w centrum miasta[10][11]. Do nietypowych szkół tysiąclecia w Polsce należy także Szkoła Rzemiosł przy ulicy Felińskiego 13 na Żoliborzu w Warszawie (1968), która wyróżnia się rozwiązaniami architektonicznymi, takimi jak bogate zastosowanie mozaik i malarstwa ściennego autorstwa artysty plastyka Gabriela Rechowicza, nietypowa czarno-biała kolorystyka okien zamiast samej bieli powiększająca optycznie ich przeszklenia, budynek ma atrium pełne zieleni wewnątrz oraz został wyposażony w balkon (wówczas nie stosowano ich w szkołach), który w swojej dynamicznej formie wystaje z fasady jak szuflada i został ozdobiony kolorową mozaiką przypominającą kosmos[22].

Szkoła przy ul. Piaseczyńskiej 114/116 w Warszawie, zaprojektowana przez Zofię Fafius, Tadeusza Węglarskiego i Adolfa Derentowiczea na osiedlu Dolna-Sobieskiego otrzymała tytuł Mistera Warszawy 1967 w konkursie architektonicznym organizowanym przez dziennik „Życie Warszawy[23].

Paramilitarne przeznaczenie nowych szkół

W trakcie prowadzenia akcji budowy szkół zaczęły pojawiać się plotki o ich zastosowaniu na wypadek wojny. Ich źródłem były najprawdopodobniej doświadczenia z czasów II wojny światowej i okresu tuż po wojnie. Wiele budynków szkolnych zostało wówczas przemienionych na prowizoryczne koszary albo magazyny wojskowe.

W przypadku szkół budowanych w latach sześćdziesiątych plotki te mają jednak potwierdzenie. W roku 1957 Ministerstwo Oświaty porozumiewało się z Departamentem Wojskowym Ministerstwa Zdrowia w celu „zwiększenia liczby szkół, które miałyby być wykorzystane na prowizoryczne szpitale”[24]. Efektem tej współpracy było stworzenie szczegółowej instrukcji, która dotyczyła uzgodnionych obiektów szkolnych. Ustalone są w niej takie szczegóły, jak szerokość drzwi dostosowana do noszy, dostęp do umywalek w prowizorycznych salach operacyjnych, lub dostęp do instalacji umożliwiający podłączenie aparatu rentgenowskiego. Ustalenia te nie odnoszą się jednak wyłącznie do szkół tysiąclecia, ale do wszystkich gmachów szkolnych, które były budowane w tamtym okresie.

Galeria szkół

Uwagi

  1. Nietypowy projekt architektoniczny Jana Zdanowicza, będący rzadką próbą przełamania monotonii budynku szkolnego poprzez bogate rozrzeźbienie brył, budowę podcieni wzdłuż fasad zamiast typowych suteren, zastosowanie białego tynku kontrastującego z czerwonym klinkierem zamiast typowego szarego betonu, zastosowanie balkonów na wszystkich piętrach oraz podwyższenie sufitów i wyposażenie ich w świetliki, co wpłynęło na komfort użytkowania zarówno przez uczniów, jak i kadrę pedagogiczną. Ponadto kolumny między oknami rozmieszczone są rzadko, aż co trzy okna dzięki czemu wyraźnie zwiększono powierzchnię przeszkleń w porównaniu do innych budynków tamtych czasów (1961).
  2. Na lewo od drzewa widoczna niewielka konstrukcja – wlot kanału wentylacyjnego podziemnego schronu przeciwlotniczego, zbudowanego pod tą szkołą.

Przypisy

  1. Przemysław Szafer "Polska architektura współczesna" Warszawa 1977
  2. Architektura i budownictwo szkolne PRL. Jerzy Dobek, Zygmunt Huszcza, Franciszek Krysiak, Jerzy Łoziński, Czesław Szymanek, Zdzisław Szymański, Andrzej Uniejewski, Tadeusz Wysocki (kom. red.). Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1976, s. 36.
  3. Krzysztof Wałaszewski: Tysiąc szkół na Tysiąclecie: Szkoły Tysiąclecia – architektura, propaganda, polityka. Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2018, s. 16. ISBN 978-83-7729-463-5.
  4. Polska: zarys encyklopedyczny. Włodzimierz Kryszewski (red. prowadzący). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 384–386.
  5. tysiąclatka - definicja, synonimy, przykłady użycia, sjp.pwn.pl [dostęp 2022-08-11] (pol.).
  6. a b c Jacek Madeja. Pierwsza tysiąclatka obchodzi jubileusz. „Gazeta Wyborcza Katowice”, 2008-11-01. Warszawa: Agora SA. [dostęp 2011-02-15]. 
  7. a b c d e Przemysław Semczuk. Szkolne tysiąclatki. „Newsweek Polska”, 2009-05-10. Warszawa: Axel Springer Polska. [dostęp 2013-05-03]. 
  8. IAR: Pierwsza „Tysiąclatka” ma 50 lat. Polska.pl, 2009-07-27. [dostęp 2011-02-15].
  9. Warszawa. Przewodnik. Sport i Turystyka, 1966, s. 24.
  10. a b Teresa Filas (redaktor naukowy Zygmunt Ruta) X Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie w latach 1953-1983, Wydawnictwa Akcydensowe, Kraków 1984, str. 93
  11. a b http://wpluswarchitekci.com.pl/wydawnictwa/Architektura_lat_60tych_LR.pdf
  12. Dobrosław Kobielski, Józef Zięba: Kronika lat 1944–1986 [w:] Kalendarz Warszawski'88. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 34. ISBN 83-03-01684-9.
  13. Autosan wybuduje szkołę 1000-lecia. „Nowiny”, s. 3, nr 18 z 22 stycznia 1960. 
  14. Położono fundamenty pod setną-szkołę-pomnik Tysiąclecia na Rzeszowszczyźnie. „Nowiny”, s. 1, nr 146 z 22 czerwca 1965. 
  15. Nowy rok szkolny rozpoczęty. „Nowiny”, s. 1, nr 208 z 2 września 1966. 
  16. Uroczystość otwarcia nowej Szkoły Tysiąclecia w Sanoku. „Nowiny”, s. 1, nr 210 z 5 września 1966. 
  17. Michał Duda Patchwork. Architektura Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak Wrocław 2016.
  18. Marcin Torz. Tysiące uczniów chodzą do tysiąclatek we Wrocławiu. „Gazeta Wrocławska”, 2009-04-14. Polskapresse sp. z.o.o. [dostęp 2013-05-03]. 
  19. Schron Kierowania Obroną Cywilną w Przemyślu. www.schron.webfabryka.pl. [dostęp 2017-07-21].
  20. Wyborcza.pl, warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2020-07-09].
  21. Liceum im. Jose Marti, Leopolda Staffa 111 – Powojenny Modernizm, cargocollective.com [dostęp 2020-07-09].
  22. „Stolica” 1963/24, s. 4
  23. Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architektury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 60, 176, 195, 210. OCLC 831027217.
  24. Krzysztof Wałaszewski, Tysiąc szkół na Tysiąclecie: Szkoły Tysiąclecia – architektura, propoaganda, polityka, Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2018, s. 284, ISBN 978-83-7729-463-5, OCLC 1077450875 [dostęp 2019-02-01].

Bibliografia

  • Krzysztof Wałaszewski, Tysiąc szkół na Tysiąclecie: Szkoły Tysiąclecia – architektura, propaganda, polityka, Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2018. ISBN 978-83-7729-463-5

Media użyte na tej stronie

1966 plaque SP 2 in Sanok.jpg
Autor: Lowdown, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tablica pamiątkowa upamiętniająca budowę szkoły w 1966 roku
Ulica Blacharska szkola patio.jpg
Patio w szkole przy ul. Blacharskiej we Wrocławiu.
IX Liceum Ogólnokształcące im. Klementyny Hoffmanowej w Warszawie ul. Emilii Plater 29.jpg
IX Liceum Ogólnokształcące im. Klementyny Hoffmanowej przy ul. Emilii Plater 29 i Szkoła Podstawowej nr 171 im. Wojska Polskiego (ul. Emilii Plater 31) w Warszawie
Tablica szkoła tysiąclecia Śliska 5 Warszawa.JPG
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Tablica na dawnym budynku szkoły tysiąclecia przy ul. Śliskiej 5 w Warszawie
Szkoła Podstawowa nr 2 im. Św. Kingi w Sanoku 2013 c.jpg
Autor: Lowdown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Szkoła Podstawowa nr 2 im. Św. Kingi w Sanoku
XXII L.O. im.Jose Marti Słodowiec 02.jpg
Autor: Andrzej Błaszczak, Licencja: CC BY-SA 4.0
XXII warszawskie Liceum Ogólnokształcące im. Jose Marti. Wśród architektury szkół tysiąclecia zwanych szkołami typowymi, które podlegały krytyce ze względu na swoją nadmierną skromność zarówno w formie jak i w funkcji są wyjątki. Na przykład w Warszawie budynek Liceum im. Jose Marti przy ulicy Leopolda Staffa 111, autorstwa architekta Jana Zdanowicza (1961) wyróżnia się pozytywnie, ponieważ zapewnił uczniom wielkie przeszklenia i tarasy rekreacyjne na dachach nieznane w polskich szkołach, ale świadczące o inspiracji architekturą zachodnioeuropejskiego modernizmu w tym zwłaszcza stylu Bauhaus. Po 1989 szkoła uległa nieprawidłowemu remontowi, który pozbawił ją detali architektonicznych i upodobnił ją do szkół typowych znanych z czasów socjalizmu i przypominających zwykłe szpitale. Niektóre brakujące elementy, zwane oryginalnymi i zgodnymi z projektem architekta, które świadczyły o wyjątkowości i pięknie modernistycznej estetyki budynku liceum: czarno-biała kolorystyka budynku, czarne ramy okien (a nie białe jak w szpitalu), poziome pasy między oknami były przeszklone (a nie zamurowane) dzięki czemu cała fasada wyróżniała się blaskiem i lekkością szkła a nie muru, tarasy rekreacyjne na dachach płaskich były otwarte, wyposażone w ażurowe barierki i wyróżniały się formą oraz funkcją, ponieważ były zupełnie niespotykane (aktualnie tylko jeden taras z ośmiu jest czynny), podmurówka budynku była wykonana ze szkła a nie zamurowana co nadawało szkole wyjątkowej lekkości i nowoczesności (aktualnie jest prawie całkowicie zamurowana ale konstrukcja pozwala na jej przeszklenie), sala gimnastyczna była całkowicie przeszklona (aktualnie jest zamurowana co ją szpeci), para drzwi z sali gimnastycznej na boisko była całkowicie przeszklona i miała cienkie, czarne ramy co świadczyło o ich lekkości i nowoczesności (aktualnie drzwi są nieestetyczne, ciężkie i białe jak drzwi do toalety). Fasada budynku nie była otynkowana, ale była pokryta estetyczną białą cegłą cementową aby uniknąć typowej szarości betonu szkół powszechnych. Ponadto ramy wszystkich okien w budynku liceum były cienkie a nie grube, co świadczyło o ich estetyce, lekkości, nowoczesności i pozwalało na dotarcie dużej ilości naturalnego światła do wnętrz co zapewniało komfort nauki. Sama forma architektoniczna bryły budynku wyróżnia go pozytywnie spośród miernej architektury szkół polskich czasów socjalizmu poprzez bogate rozrzeźbienie brył co przypomina nietypowe bryły geometryczne takie jak kostka Rubika albo budynki Bauhausu w Dessau i dzięki temu nie szpeci otoczenia jak typowa szkoła tysiąclecia[1].
SP10 Tarnowskie Góry.jpg
Autor: Gabriel Wilk, Licencja: CC BY-SA 4.0
Szkoła Podstawowa nr 10 w Tarnowskich Górach
Szkola im Obroncow Pokoju.jpg
Szkoła Tysiąclecia im. Obrońców Pokoju przy ul. Górnickiego.
Szkoła Tysiąclecia w Węgierskiej Górce.jpg
Szkoła Tysiąclecia w Węgierskiej Górce, otwarta w 1961 r.
Szkoła przy Podwalu zdjęcie dawne.jpg
Zdjęcie szkoły przy Podwalu we Wrocławiu proj. Jadwigi Grabowskiej Hawrylak, pokazane w czasopiśmie "Architektura" w artykule "50 lat architektury Polskiej Niepodległej"
Kraków X LO 2012-06-02 150.jpg
Autor: APN-PL, Licencja: CC BY-SA 3.0
X Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
Przykład architektury szkoły tysiąclecia wybudowanej na tysiac lat Państwa Polskiego (1966) Obecnie Gimnazjum nr 6 przy ulicy Jałowcowej 8 w Tomaszowie Mazowieckim w województwie łódzkim. W czasach PRL Szkoła Podstawowa nr 9.jpg
Autor: Warszawska róg Szerokiej w Tomaszowie Mazowieckim w województwie łódzkim, Licencja: CC0
Przykład architektury "szkoły tysiąclecia" wybudowanej na tysiac lat Państwa Polskiego (1966), Obecnie Gimnazjum nr 6 w Tomaszowie Mazowieckim w województwie łódzkim. W czasach PRL Szkoła Podstawowa nr 9.
Gliwice Jedności Szkoła Podstawowa nr 14 im S Żeromskiego DSC 9531.jpg
Autor: Tomasz Górny (Nemo5576), Licencja: CC BY-SA 3.0
Gliwice. Ulica Jedności. Szkoła Podstawowa nr 14 im. S. Żeromskiego.
Szkola w Studziankach Pancernych-School in Studzianki Pancerne 02.JPG
Autor: Mzungu, Licencja: CC BY 3.0
Szkoła w Studziankach Pancernych ufundowana przez kombatantów i żołnierzy 1 Warszawska Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte, tablica fundacyjna
114 116 Piaseczynka Street school Warsaw 2021 aerial.jpg
Autor: Emptywords, Licencja: CC BY-SA 4.0
Szkoła podstawowa przy ul. Piaseczyńskiej 114/116 w Warszawie na osiedlu Dolna-Sobieskiego. Mister Warszawy 1967. Widok od zachodu.