Tallinn

Tallinn
Ilustracja
HerbFlaga
HerbFlaga
Państwo Estonia
ProwincjaEt-Harju maakond-coa.svg Harjumaa
Prawa miejskie1248
BurmistrzMihhail Kõlvart
Powierzchnia159,2 km²
Wysokość44 m n.p.m.
Populacja (2020)
• liczba ludności
• gęstość

437 619[1]
2700 os./km²
Nr kierunkowy64
Kod pocztowy15199
Tablice rejestracyjneA-B
Położenie na mapie Estonii
Ziemia59°26′N 24°45′E/59,433333 24,750000
Strona internetowa
Portal Litwa, Łotwa i Estonia

Tallinn (od 1219 do 1918 Rewel, niem. hist. Reval) – stolica i największe miasto Estonii, zlokalizowane na północy kraju, na brzegu Zatoki Tallińskiej. Tallinn zajmuje 7. miejsce na liście najbardziej inteligentnych miast świata[2]. Wraz z fińskim Turku było Europejską Stolicą Kultury w 2011 roku.

Historia

Średniowiecze

XIV-wieczna pieczęć miasta

Tallinn był silnym ośrodkiem gospodarczym już w X w. Często osiedlali się w nim kupcy fińscy. W 1154 r. arabski uczony Al-Idrisi wspominał o grodzie Kaluri (dawna nazwa Tallinna, która po raz pierwszy występuje w latopisie ruskim 1223 r. – Koływań[3], prawdopodobnie wśród Finów i Estów nazwa ta brzmiała Kalevanlinna). W 1219 r. król duński Waldemar II Zwycięski, odbywający wyprawę krzyżową przeciw pogańskim Estom, zdobył fiński zamek Lyndanise[4], który kazał zburzyć i zbudować nową twierdzę. W językach fińskim i estońskim nazwa Tallinn tłumaczy się na „miasto duńskie” (taani linn) albo „miasto rolnicze” (talu linn). Inne – oprócz Kolyvana lub Kalevanlinna – historyczne warianty nazwy miasta to Rewal (Reval, Revalia, Rewel, Revel, Reveln) i Lindanisa (Lyndanise, Lindanäs); nazwa Tallinn obowiązuje od 1918.

W 1227 r. Duńczycy – po klęsce pod Bornhöved – utracili miasto na korzyść zakonu kawalerów mieczowych. Trzy lata później miasto – jako Rewel – ponownie uzyskało prawa miejskie. Duńczycy, którzy w 1236 ponownie zawładnęli miastem, potwierdzili lokację na prawie lubeckim w 1248. Rozpoczęli oni w 1265 budowę największych w tej części swoich ziem fortyfikacji, z murami liczącymi 2,5 km długości (jednymi z najdłuższych w średniowiecznej Europie), do 16 m wysokości, z 45 basztami. Po dwudziestu latach, w 1285 Rewel stał się członkiem Hanzy. W 1346 r. Estonia wraz z Rewlem została wykupiona przez zakon krzyżacki, który przebudował trzynastowieczny zamek na wzgórzu Toompea, dobudowując m.in. basztęDługi Herman”.

Nowożytność i czasy współczesne

Panorama miasta w XVII w.

W 1561, w trakcie zmagań czterech mocarstw w wojnach o InflantyPolski, Rosji, Danii i Szwecji – Tallinn wraz z północną częścią dzisiejszej Estonii przypadł tej ostatniej. Dopiero w trakcie III wojny północnej, w 1710 r., car Piotr I na czele zwycięskiego pochodu armii rosyjskiej zajął Estonię, co potwierdzono w traktacie pokojowym z 1721. Od tej pory nazwa miasta – Rewal – nabrała rosyjskiego brzmienia i przekształciła się w Rewel.

Rewel pozostał w rękach Rosji aż do 1918 r., gdy po ogłoszeniu niepodległości Republiki Estońskiej stolica oficjalnie zyskała nazwę Tallinn. W trakcie II wojny światowej miasto znajdowało się pod okupacją radziecką od 1940, niemiecką od 1941 i ponownie radziecką od 1944, jednakże uniknęło poważnych zniszczeń (te, które miały miejsce, zostały dokonane przez lotnictwo sowieckie podczas odbijania miasta z rąk niemieckich w 1944 r.).

(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Widok na Stare Miasto

Po rozpadzie Związku Radzieckiego i ponownym odzyskaniu niepodległości przez Estonię Tallinn w znacznym stopniu odzyskał swoje zachodnie oblicze. W 1989 r. w Tallinnie założono Związek Polaków w Estonii. W 2002 r. zorganizowano tutaj 47. Konkurs Piosenki Eurowizji 2002. W 2009 na Placu Wolności (Vabaduse väljak) odsłonięto pomnik upamiętniający zwycięstwo w wojnie o niepodległość Estonii z lat 1918-1920. W 2011 roku miasto to otrzymało tytuł Europejskiej Stolicy Kultury[5].

Zabytki

(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Zamek Toompea
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Pałac Kadriorg
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Mury Starego Miasta
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Długi Herman (Pikk Hermann)

Tradycyjnym wyznaniem Estończyków jest protestantyzm (luteranizm), toteż większość obiektów sakralnych w Tallinnie należy do jego parafii. Z mniejszością rosyjską w mieście związane są natomiast cerkwie prawosławne.

Na wzgórzu Toompea, oprócz XIII- i XIV-wiecznych fortyfikacji znajduje się gotycka katedra Najświętszej Maryi Panny, w której wnętrzu znaleźć można nagrobki i epitafia (m.in. renesansowy z 1585 nagrobek Pontusa de la Gardie, szwedzkiego gubernatora Estonii). Pod wzgórzem na Starym Mieście znajdują się gotyckie kościoły: trzynastowieczny kościół św. Mikołaja (Niguliste) z potężną wieżą i dobudowanymi później kaplicami, trzynasto-czternastowieczny (później kilkakrotnie przebudowywany) św. Michała, zamieniony na prawosławną cerkiew w 1716 z barokowym ikonostasem z 1720, XIV-wieczny Świętego Ducha (Püha Vaimu) z późnogotyckim (1483) drewnianym ołtarzem dłuta Bernta Notkego i wysmukłą wieżą, XIV-XV-wieczne zabudowania klasztoru dominikanów św. Katarzyny ze zrujnowanym od 1531 kościołem. Pod koniec XV w. zbudowano kościół św. Olafa (Oleviste) (z kaplicą NMP z początku XVI w.), którego gotycka wieża, wysoka na 159 m, była wówczas prawdopodobnie jedną z najwyższych budowli w Europie i na świecie. Po pożarach przebudowywana, mierzy obecnie 123 m. Nadto ruiny XV-wiecznego kościoła klasztoru brygidek w Pirita zburzonego w 1577 r., kościół św. św. Piotra i Pawła, obecnie katedra katolicka, oraz cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy z XIX w.

Z budowli niesakralnych – XIV-XV-wieczny gotycki ratusz wraz z wieżą i zdobionymi dekoracyjnymi rzeźbami ławami w sali magistratu z początków XV w., XV-wieczny gotycki Dom Wielkiej Gildii z dwunawową salą ze sklepieniem krzyżowym i (z tego samego okresu) Dom Gildii św. Olafa, pochodzące z tego samego okresu gotyckie domy mieszkalne (np. „Trzy Siostry” – zespół trzech takich domów) oraz renesansowy (1597) dom Bractwa Czarnogłowych.

Znajdują się tu także wczesnoklasycystyczny (z 1718, wg innej klasyfikacji – późnobarokowy) Pałac Kadriorg zaprojektowany przez Włocha Nicolo Michettiego (letnia rezydencja Piotra I Wielkiego, obecnie muzeum sztuki[6], otoczony przez piękne ogrody), pałac gubernatora z XVIII w., klasycystyczny pałac z 1813, liczne budynki użyteczności publicznej (neogotycki bank z 1904, modernistyczny teatr z 1910, dom sztuki z 1934 w stylu funkcjonalistycznym, pałac prezydencki ([7]) z 1938 w stylu nawiązującym do sąsiadującego Pałacu Kadriorg), zabytkowe wille i kamienice czynszowe. Tallinn szczyci się ponadto najdłużej w Europie stale – od średniowiecza – funkcjonującą apteką.

Z końca XIX w. pochodzi sobór św. Aleksandra Newskiego, katedra Estońskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego[8].

W Tallinnie, mimo licznych zniszczeń z okresu II wojny światowej, skrupulatnie odbudowano średniowieczne obwarowania miejskie z basztami i bramami – baszty Megede i Kiek in de Kök (XIV-XV wiek), basztę Paks Margareeta (Gruba Małgorzata, XVI wiek), Wielką Bramę Morską (XVI w.).

Na brzegu zatoki, na wprost odległego o kilometr Pałacu Kadriorg stoi pomnik upamiętniający 177 rosyjskich marynarzy, którzy zatonęli w 1893 wraz ze swoim okrętem wojennym „Rusałka”.

Tallińskie stare miasto zostało w 1997 wpisane na listę światowego kulturowego dziedzictwa ludzkości UNESCO.

Demografia

Tallinn skupia w sobie około 33% populacji kraju.

Rok19251959200020042008201220162020
Liczba ludności[9]119 200238 071400 378401 774404 069418 582439 683437 619[10]
Grupa etnicznaudział w % (2015 r.)[11]
Estończycy53,2%
Rosjanie38,1%
Ukraińcy3,4%
Białorusini1,8%
Finowie0,6%
Żydzi0,3%
Tatarzy0,3%
Ormianie0,2%
Litwini0,2%
Polacy0,2%
Łotysze0,2%
Inni1,6%

Podział administracyjny

Tallinn podzielony jest na 8 dzielnic (est. linnaosa, l.mn. linnaosad). Każda z nich dzieli się na dalsze poddzielnice (est. asum). Na czele dzielnicy stoi Starszy Dzielnicy (dosłowne tłumaczenie estońskiego linnaosavanem), który nominowany jest przez burmistrza miasta i zatwierdzany przez Radę Miejską.

Władze miasta

Urząd miejski

Lista burmistrzów Tallinna:

LataImię i nazwisko
01.1990-04.1992Hardo Aasmäe (RR)
04.1992-11.1996Jaak Tamm (EK)
10.1996-11.1996Priit Vilba (RE)
11.1996-05.1997Robert Lepikson (EK)
05.1997-11.1999Ivi Eenmaa (EK)
03.1999-11.1999Peeter Lepp (KE)
11.1999-12.2001Jüri Mõis (IL)
06.2001-12.2001Tõnis Palts (RP)
12.2001-10.2004Edgar Savisaar (KE)
10.2004-11.2005Tõnis Palts (RP)
11.2005-04.2007Jüri Ratas (KE)
04.2007-09.2015Edgar Savisaar (KE)
09.2015-Taavi Aas (KE)

Transport

(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Samolot Estonian Air na tallińskim lotnisku
Nowe tramwaje firmy CAF

Miasto otacza od południa droga krajowa nr 11 łącząca wszystkie drogi krajowe, odciążac centrum z ruchu tranzytowego.

W granicach miasta, 4 kilometry od centrum znajduje się międzynarodowy Port lotniczy Tallinn, do którego można dotrzeć pociągami Eesti Liinirongid (stacja Ülemiste) lub autobusem (linia 2, Reisisadam – Mõigu), a pod koniec 2017 roku będą docierać na lotnisko tramwaje[12].

Transport wodny zapewnia także port położony w centrum miasta, obsługujący połączenia z Helsinkami, Sztokholmem i Petersburgiem, a także okresowo z Rygą.

Dworzec Bałtycki zapewnia połączenia kolejowe z Petersburgiem i Moskwą (GoRail) oraz Tartu, Valgą, Narwą, Parnawą, Viljandi, Aegviidu, Riisipere i Paldiskami (ELRON).

Komunikację miejską tworzą głównie autobusy, sieć tramwajowa jest słabo rozwinięta. Od 1 stycznia 2013 r. dla mieszkańców Tallinna nie ma opłat za komunikację miejską. W referendum za było 75,5% głosujących, więc władze Tallinna wyszły z inicjatywą. Ma to przyczynić się do ochrony środowiska, ograniczyć koszty (np. wydatki na bilety, kontrole etc.), zwiększyć mobilność biednych rodzin[13].

Sport

W Tallinnie mają siedzibę najbardziej utytułowane estońskie kluby piłkarskie Flora Tallinn i Levadia Tallinn oraz inne kluby. Mieszczą się tu m.in. stadion piłkarski A. Le Coq Arena oraz wielofunkcyjny Stadion Kadriorg. Tallinn był gospodarzem meczu o Superpuchar Europy UEFA 2018.

W Tallinnie rozegrane zostały Mistrzostwa Świata w Hokeju na Lodzie Grupy B I Dywizji w 2006 i 2019.

Szkolnictwo wyższe

W Tallinnie mają siedzibę Uniwersytet Techniczny w Tallinnie, Uniwersytet Talliński i Estońska Akademia Muzyki i Teatru.

Miasta partnerskie

Galeria

Polonica

Tablica upamiętniająca ucieczkę „Orła”, umieszczona na ścianie Muzeum Morskiego w Tallinnie

Zobacz też

Przypisy

  1. "Population, 1 January by Year, County, Sex and Age group" [dostęp 2020-11-13].
  2. Tech capitals of the world, „The Age”, 13 września 2007 [dostęp 2016-01-04].
  3. Al-Idrisi miał wspomnieć Tallinn w swoim atlasie „Mapie świata”: „Koływań jest miastem Astlandy. Miasto małe, podobne do wielkiej twierdzy, jego mieszkańcy zajmują się rolnictwem, a bydła u nich dużo.” (za Andrzej Lorek, Historyczne centrum Tallinna, „serce” hanzeatyckiego miasta).
  4. Według legendy flaga DaniiDannebrog, biały krzyż na czerwonym tle, jak na tarczy herbowej Tallinna – została zesłana z nieba przez Boga podczas tej bitwy, która miała miejsce 15 czerwca 1219
  5. Tallin i Turku europejskimi stolicami kultury w 2011 r.. W: Komisja Europejska [on-line]. europa.eu, 11 stycznia 2011. [dostęp 2014-01-20].
  6. Adres: Weizenbergi 37.
  7. Adres: Weizenbergi 39.
  8. D. Koczetow, E. Szewczenko, Aleksandra Niewskogo stawropigialnyj sobor w Tallinie[w:] Prawosławnaja Encikłopiedija. T. I. Moskwa: Cerkowno–naucznyj centr „Prawosławnaja Encyklopedia”, 2000, s. 551–553. ​ISBN 5-89572-007-2​.
  9. Tallinna elanike arv > Tallinn, www.tallinn.ee [dostęp 2016-01-16].
  10. "Population, 1 January by Year, County, Sex and Age group" [dostęp 2020-11-13].
  11. Yearbooks and Statistics > Tallinn, www.tallinn.ee [dostęp 2016-01-16].
  12. Tallinn airport to be connected with tram link, Sport [dostęp 2016-01-04].
  13. W Tallinnie wszyscy będą jeździć na gapę – Finanse – WP.PL.
  14. St. Peter and Paul's Roman Catholic Church | Sightseeing | Tallinn, www.inyourpocket.com [dostęp 2019-07-19] (ang.).

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Portal icon.svg
Autor: , Licencja: CC BY 2.5
Icon for Wikimedia project´s portals.
Flag of Portugal.svg
Flag of Portugal, created by Columbano Bordalo Pinheiro (1857-1929), officially adopted by Portuguese government in June 30th 1911 (in use since about November 1910). Color shades matching the RGB values officially reccomended here. (PMS values should be used for direct ink or textile; CMYK for 4-color offset printing on paper; this is an image for screen display, RGB should be used.)
Flag of Finland.svg
Flaga Finlandii
Hanseatenwimpel.svg
Hanseatic Flag
Haupthandelsroute Hanse.png
Main trading routes of the Hanseatic League in northern Europe.
Hansestadt Lubeck Tatiana Yagunova Watercolor painting 2014.jpg
Autor: Tatiana Yagunova / Татьяна Ягунова, Licencja: CC BY-SA 4.0
Lubeka (Akwarela Tatiany Yagunovej) — główne miejsce Ligi Hanzeatyckiej. Związek Hanzeatycki — organizację kupiecką pod kierownictwem doświadczonego racjonalnego ośrodka kupieckiego — Wolnego Miasta Lubeki. Opublikowano:
Flag of Tallinn.svg
Łatwo można dodać ramkę naokoło tej grafiki
Revals segl.png
Medieval seal of Reval (modern Tallinn), Estonia. The original seal was used on a document dated 1340 when the city was part of Danish Estonia.
Tallinn wapen.svg
Coat of arms of Tallinn
Caf Urbos AXL in Tallinn, Hobujaama stop.JPG
Autor: Metroo5, Licencja: CC BY-SA 4.0
First Caf Urbos AXL in Tallinn with wagon number 501 (Moonika) on its first day of service.
In the back, the reconstructed Tallinn Main Post Office building.
Tallinncollage2.jpg
Autor: Mmwikiest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Collage of Tallinn
Tallinn Olearius.jpg
View of Tallinn from 17th century. Engraving by Adam Olearius.
Vistas panorámicas desde Toompea, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 16.JPG
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
This is a photo of cultural heritage monument of Estonia number
Tallinn christmas market.jpeg
Christmas in Tallinn, Estonia
Таллинн. 3.jpg
Autor: Aleksandr Abrosimov, Licencja: CC BY-SA 4.0
Tallinn old city harbour.
Plaza de la Torre, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 03.JPG
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
This is a photo of cultural heritage monument of Estonia number
Columna de la Victoria de la Guerra de la Independencia, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 14.JPG
Autor: Diego Delso , Licencja: CC BY-SA 3.0
Independence War Victory Column, St John's church and building nr. 10 of the Freedom square, Tallinn, Estonia
Tallinna Tehnikaülikooli peahoone.jpg
Autor: Epp, Licencja: CC BY-SA 3.0 ee
This is a photo of cultural heritage monument of Estonia number
Kadriorg3.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Evakonpoika (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
One of more museums at Kadriorg.
Raekoja plats 2.jpg
Autor: kallerna, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Town Hall Square (Raekoja plats) in Tallinn, Estonia.
Gobierno de Estonia, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 02.JPG
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Estonian Government, Tallinn, Estonia
Iglesia de San Nicolás, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 06.JPG
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
St. Nicholas' Church, Tallinn, Estonia
14-08-13-Tallinn-Hafen-RalfR-09.jpg
Autor: Ralf Roletschek , Licencja: GFDL 1.2
The making of this work was supported by Wikimedia Austria.
For other files made with the support of Wikimedia Austria, please see the category Supported by Wikimedia Österreich.
Tallinn outline.svg
Autor: Nzeemin, Licencja: CC BY-SA 2.0
Tallinn regions map based on OpenStreetMap data.
14-08-14-Tallinn-RalfR-084.jpg
Autor: Ralf Roletschek , Licencja: GFDL 1.2
The making of this work was supported by Wikimedia Austria.
For other files made with the support of Wikimedia Austria, please see the category Supported by Wikimedia Österreich.
Pikk Hermann, Tallin, Estonia, 2012-08-05, DD 01.JPG
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Pikk Hermann, Toompea castle, Tallinn, Estonia
Plaza del ayuntamiento, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 14.JPG
(c) Diego Delso, CC BY-SA 3.0
This is a photo of cultural heritage monument of Estonia number
Tallinn orzel.jpg
Autor: Mariusz Paździora, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tablica upamiętniająca ucieczkę ORP Orzeł z Tallinna w 1939 r.

15 września 1939 roku na skutek nacisku Rzeszy Niemieckiej internowany został w Tallinnie okręt podwodny polskiej marynarki wojennej ORP "Orzeł" dowodzony przez kpt mar. Jana Grudzińskiego. Rozbrojony okręt w nocy 17/18 września 1939 r. wsławił się brawurową ucieczką do Wielkiej Brytanii, skąd kontynuował walkę na morzu. Wydarzenia te stały się pretekstem do utworzenia na terenie Estonii sowieckich baz wojskowych a następnie inkorporacji w skład Związku Sowieckiego.

W hołdzie bohaterskim marynarzom ORP „Orzeł”

Rodacy