Terytorium zależne

Terytoria zależne świata w 2011 r.

Terytorium zależne – ogólne określenie obszarów znajdujących się pod różnymi formami zależności politycznej od jakiegoś państwa. Terytoriami zależnymi są lub były: kolonie, departamenty zamorskie i terytoria zamorskie, kondominia, protektoraty, terytoria mandatowe i powiernicze, terytoria stowarzyszone, australijskie terytoria zewnętrzne, dependencje, terytoria nieinkorporowane i inne.

Terytoria zależne istniejące obecnie

Nie ma kryteriów pozwalających w każdym przypadku jednoznacznie rozstrzygnąć, czy dany obszar stanowi terytorium zależne, czy jest integralną częścią jakiegoś państwa. Lista terytoriów niesamodzielnych ONZ liczy tylko 16 pozycji, natomiast w oficjalnych wykazach terytoriów zamorskich poszczególnych państw uwzględnianych jest znacznie więcej takich jednostek. Ustalając, czy dany obszar jest terytorium zależnym, należy brać również pod uwagę jego oddalenie od kraju macierzystego i szczególny status administracyjny. Lista poniżej obejmuje 69 terytoriów zależnych, istniejących zgodne z ustaleniami Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych Polski[1]. Amerykański Departament Stanu wymienia 64 terytoria zależne – w odróżnieniu od polskiej listy nie wymienia osobno terytoriów antarktycznych (wymienia łącznie Antarktydę) i trzech gmin zamorskich Holandii (Bonaire, Saba, Sint Eustatius), wymienia zaś dodatkowo jako terytoria zależne Makau i Hongkong[2]. W wykazie Unii Europejskiej również wymieniono łącznie Antarktydę, pominięto zamorskie gminy Holandii i dodano Hongkong i Makau, ponadto drobne terytoria amerykańskie wymieniono jako jedno o nazwie Małe Oddalone Wyspy Stanów Zjednoczonych, dwa terytoria norweskie wymieniono jako jedno o nazwie Svalbard i Jan Mayen oraz jako osobne terytorium wymieniono Wyspy Alandzkie[3]. Wykaz UE jest zbieżny z wykazem ISO, dwie różnice to uwzględnienie przez ISO trzech gmin zamorskich Holandii, które potraktowano jako jedno terytorium o nazwie Bonaire, Sint Eustatius i Saba, oraz pominięcie francuskiego terytorium Wyspa Clippertona[4].

W rubryce „Data utworzenia” podano rok utworzenia posiadłości – pominięto tu krótkie okresy administracji przez inne państwa; w przypadku dłuższego administrowania przez obecną metropolię podano datę wydzielenia jako osobnego terytorium.

AustraliiNazwa terytoriumData utworzeniaWcześniejszy status
Zmiany statusu od czasu utworzenia terytorium
 Australijskie Terytorium Antarktyczne[5]1933terytorium brytyjskie
 Norfolk – Terytorium Wyspy Norfolk1914terytorium Nowej Południowej Walii
 Wyspa Bożego Narodzenia – Terytorium Wyspy Bożego Narodzenia1958terytorium brytyjskiego Singapuru
 Wyspy Ashmore i Cartiera – Terytorium Wysp Ashmore i Cartiera1978część Terytorium Północnego
 Wyspy Heard i McDonalda – Terytorium Wysp Heard i McDonalda1947terytorium brytyjskie
 Wyspy Kokosowe – Terytorium Wysp Kokosowych (Keelinga)1955terytorium brytyjskiego Singapuru
 Wyspy Morza Koralowego – Terytorium Wysp Morza Koralowego1969część australijskiego stanu Queensland
Danii Grenlandia1380posiadłość korony norweskiej; od 1380 posiadłość duńskiej Norwegii; od 1814 posiadłość Danii; od 1979 terytorium autonomiczne
 Wyspy Owcze1380posiadłość korony norweskiej; od 1380 posiadłość duńskiej Norwegii; od 1814 posiadłość Danii; od 1948 terytorium autonomiczne
Francji Francuskie Terytoria Południowe i Antarktyczne[5]1955dependencja Madagaskaru
 Gujana Francuska1643obszar bez przynależności państwowej; od 1946 departament zamorski
 Gwadelupa1775część Antyli Francuskich; od 1946 departament zamorski
 Majotta1975część francuskich Komorów; od 2003 zbiorowość zamorska; od 2011 departament zamorski
 Martynika1783część Antyli Francuskich; od 1946 departament zamorski
 Nowa Kaledonia1853obszar bez przynależności państwowej; od 1946 terytorium zamorskie, od 1999 specjalny status
 Polinezja Francuska1842–1888obszar bez przynależności państwowej (lokalne królestwa na poszczególnych wyspach); od 1946 terytorium zamorskie jako Francuskie Posiadłości w Oceanii, od 1957 pod obecną nazwą, od 2003 zbiorowość zamorska
 Reunion1642obszar bez przynależności państwowej; od 1665 posiadłość Francuskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, od 1764 kolonia, od 1946 departament zamorski
 Saint-Barthélemy – Wspólnota Saint-Barthélemy2007część Gwadelupy
 Saint-Martin – Wspólnota Saint-Martin2007część Gwadelupy
 Saint-Pierre i Miquelon – Wspólnota Terytorialna Saint-Pierre i Miquelon1763część brytyjskiej Nowej Szkocji; od 1946 terytorium zamorskie, od 1976 departament zamorski, od 1985 zbiorowość terytorialna, a od 2003 zbiorowość zamorska
 Wallis i Futuna – Terytorium Wysp Wallis i Futuna1961dependencja Nowej Kaledonii; od 1961 terytorium zamorskie, od 2003 zbiorowość zamorska
 Wyspa Clippertona1935część Kolonii Oceanii
Holandii Aruba1986część Antyli Holenderskich
 Bonaire2010część Antyli Holenderskich
 Curaçao – Kraj Curaçao2010część Antyli Holenderskich
 Saba2010część Antyli Holenderskich
 Sint Eustatius2010część Antyli Holenderskich
 Sint Maarten2010część Antyli Holenderskich
Norwegii Jan Mayen1922obszar bez przynależności państwowej
 Svalbard1920obszar bez przynależności państwowej
 Wyspa Bouveta1928terytorium brytyjskie
 Wyspa Piotra I[5]1930obszar bez przynależności państwowej
 Ziemia Królowej Maud[5]1938obszar bez przynależności państwowej
Nowej Zelandii Dependencja Rossa[5]1923terytorium brytyjskie
 Niue1903część Wysp Cooka; od 1974 terytorium stowarzyszone
 Tokelau1949część brytyjskiej kolonii Wyspy Gilberta i Ellice
 Wyspy Cooka1901część Brytyjskiego Terytorium Zachodniego Pacyfiku; od 1965 terytorium stowarzyszone
Stanów Zjednoczonych Baker1857obszar bez przynależności państwowej
 Guam – Terytorium Guamu1898część hiszpańskich Filipin
 Howland1857obszar bez przynależności państwowej
 Jarvis1858obszar bez przynależności państwowej
 Johnston1858obszar bez przynależności państwowej
 Kingman1922obszar bez przynależności państwowej
 Mariany Północne – Wspólnota Marianów Północnych1978część Powierniczych Wysp Pacyfiku
 Midway1867obszar bez przynależności państwowej
 Navassa[6]1857obszar bez przynależności państwowej
 Palmyra1959część amerykańskiego Terytorium Hawajów
 Portoryko – Wspólnota Portoryka, Wolne Stowarzyszone Państwo Portoryko[7]1898kolonia Hiszpanii; od 1917 terytorium Stanów Zjednoczonych, od 1952 terytorium stowarzyszone ze Stanami Zjednoczonymi
 Samoa Amerykańskie – Terytorium Samoa Amerykańskiego1899obszar bez przynależności państwowej (lokalne królestwa)
 Wake1898terytorium hiszpańskie
 Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych1917posiadłość Danii
Wielkiej Brytanii Akrotiri1960część brytyjskiego Cypru
 Anguilla1980część brytyjskiego terytorium Saint Kitts-Nevis-Anguilla
 Bermudy1612obszar bez przynależności państwowej; od 1612 kolonia Kompanii Wirginijskiej, od 1615 kolonia Somers Isles Company, od 1684 kolonia korony, a od 2002 terytorium zamorskie
 Brytyjskie Terytorium Antarktyczne[5]19623 dependencje Falklandów: Ziemia Grahama, Orkady Południowe, Szetlandy Południowe
 Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego1965część Mauritiusu
 Brytyjskie Wyspy Dziewicze1871część brytyjskiej kolonii Saint Christopher, Nevis, Anguilla i Wyspy Dziewicze; w latach 1871–1958 część Federacji Wysp Podwietrznych, a w latach 1958–1962 część Federacji Indii Zachodnich
 Dhekelia1960część brytyjskiego Cypru
 Falklandy[8]1833
 Georgia Południowa i Sandwich Południowy[8]1985dependencja Falklandów
 Gibraltar[9]1713część Hiszpanii; od 1830 roku kolonia, a od 2002 terytorium zamorskie
 Guernsey – Baliwat Guernsey[10]1204część Księstwa Normandii
 Jersey – Baliwat Jersey[10]1487część Guernsey
 Kajmany1959dependencja Jamajki; w latach 1959–1962 część Federacji Indii Zachodnich
 Montserrat1832część brytyjskiej kolonii Antigua-Barbuda-Montserrat; w latach 1871–1958 część Federacji Wysp Podwietrznych, a w latach 1958–1962 część Federacji Indii Zachodnich
 Pitcairn – Wyspy Pitcairn, Henderson, Ducie i Oeno1952część Brytyjskiego Terytorium Zachodniego Pacyfiku; do 1970 administrowany z Fidżi
 Turks i Caicos1959dependencja Jamajki (w latach 1848–1873 jako samodzielna kolonia); w latach 1959–1962 część Federacji Indii Zachodnich
 Wyspa Man[10]1333część Królestwa Szkocji; od 1399 Dependencja korony brytyjskiej
 Wyspa Świętej Heleny, Wyspa Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha1659posiadłość Holandii; do 1834 posiadłość Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej; następnie kolonia, a od 2002 terytorium zamorskie

Terytoria historyczne (istniejące w XX i XXI wieku)

(w rubryce potem/obecnie zaznaczono późniejsze zmiany statusu terytorium – w rubryce tej terytoria zależne oznaczono kursywą, a państwa niezależne – grubszą czcionką)

PosiadłościNazwa terytoriumW latachPotem / Obecnie
Europa
duńskieIslandia1814–1918/44Islandia
włoskieAlbania1939–1943Albania
brytyjskieMalta1815–1964Malta
Azja
brytyjskieBahrajn1880–1971Bahrajn
Bhutan1910–49Bhutan
Birma1885–1948Mjanma
Brunei1888–1984Brunei
Cejlon1802–1948Sri Lanka
Cypr1925–1960Cypr
HadramautJemen; Protektorat Aden (bryt.)
Hongkong1898–1997część ChRL
Indie Brytyjskiepoł. XVIII w.–1947Indie, Pakistan, 1971 ⇒ Bangladesz
Katar–1971Katar
Kuwejt1914–1961Kuwejt
MalajeXIX w.–1957Malezja
Malediwy–1965Malediwy
Omankoniec XIX w.–1971Oman
Oman Traktatowykoniec XIX w.–1971Zjednoczone Emiraty Arabskie
Palestyna1922–48Izrael, Autonomia Palestyńska
Protektorat AdenJemen
Sabah (Borneo Północne)XIX w.–1963Malezja
SarawakXIX w.–1963Malezja
Singapur1824–19631963–65 – Malezja, od 1965 – Singapur
Transjordania1921–46Jordania
francuskieChandernagore, Karikal, Mahé, Pondichéry i Yanaonczęść Indii
Indochiny Francuskiepoł. XIX w. – 1945/531945 – Laos, Wietnam, 1953 – Kambodża
Kraj Hatayczęść Turcji
Liban1920–43Liban
Syria1920–43Syria
japońskieFormoza1895–1945Republika Chińska
Korea1910–45Korea Północna i Południowa
Kuryleczęść Rosji
Mandżukuo1932–45część ChRL
Port Artur1905–45część ChRL
holenderskieHolenderskie Indie WschodnieXVIII w.–1945Indonezja
niemieckieJiaozhou1897–1921część ChRL
portugalskieDiu, Daman, Goa = Indie PortugalskieXVI w.–1961część Indii
Makau1887–1999część ChRL
Timor Wschodni1661–19751975–2002 – część Indonezji; od 2002 – Timor Wschodni
Stanów Zjedn.FilipinyFilipiny
chińskieMongolia ZewnętrznaXVII w. – 1921–24Mongolia
Afryka
belgijskieKongo Belgijskie1884/1908-60ZairDem. Rep. Konga
Ruanda-Urundi1922–62Rwanda i Burundi
brytyjskieBasuto1868–1966Lesotho
Beczuana1885–1966Botswana
Brytyjska Afryka Wschodnia1895–1920Kenia (br.)
Mauritius1814–1975Bryt. Teryt. O. Indyjskiego i Mauritius
Egipt1880–1922Egipt
Federacja Rodezji i Niasy1953–1963Malawi, Zambia, Rodezja
Gambia1816–1965Gambia
Kamerun Brytyjski1916–1960Kamerun
Kenia1920–1960Kenia
Kraj Przylądkowy–1910Związek Południowej Afryki = RPA
Natal–1910Związek Południowej Afryki = RPA
Niasa1891–1953Fed. Rodezji i Niasy
Nigeria1861–1960Nigeria
Orania–1910Związek Południowej Afryki = RPA
Rodezja1964–80Zimbabwe
Rodezja Południowa1923–53Fed. Rodezji i Niasy
Rodezja Północna1924–53Fed. Rodezji i Niasy
Seszele1814–1976Seszele
Sierra Leone1808–1961Sierra Leone
Somali Brytyjskie1887–1960płn. część Somalii, 1991Somaliland
Suazi1903–68Suazi
Sudan Anglo-Egipski1899–1956Sudan
Tanganika1919–1963Tanzania
Togo Brytyjskie1922–1956Złote Wybrzeże
Transwal–1910Związek Południowej Afryki = RPA
Uganda1890–1962Uganda
Walvis Bayczęść Namibii
Zanzibar1890–1963Tanzania
Złote Wybrzeże1901–57Ghana
francuskieAlgieria1830–1962Algieria
Francuska Afryka Równikowa1910-58/60Czad, Rep. Środkowoafr., Kongo, Gabon
Francuska Afryka Zachodnia1904-58/60Senegal, Mauretania, Mali, Niger, Benin, Burkina Faso, Wyb. Kości Sł., Gwinea
Fr. Teryt. Afarów i Isów1967–77Dżibuti
Kamerun1916–60Kamerun
Komory1886–1975Komory i Majotta (fr.)
Madagaskar1896–1960Madagaskar
Maroko1907–1956Maroko
Somali Francuskie1896–1967Fr. Tery. Afarów i Isów
Togo1922–1960Togo
Tunezja1881–1956Tunezja
hiszpańskieGwinea HiszpańskaXVIII w.–1958Gwinea Równikowa
Maroko HiszpańskieMaroko oraz Ceuta i Melilla (hiszp.)
Rio de Oro/Sahara Hiszpańska1884–1975Sahara Zachodnia
Rio MuniXVIII w.–1958Gwinea Hiszpańska
niemieckieKamerun Niemiecki1884–1916Kamerun (część br. i fr.)
Niemiecka Afryka WschodniaTanganika (br.) i Ruanda-Urundi (belg.)
Niemiecka Afryka Płd.-Zach.Afryka Płd.-Zach. (Zw.Pd.Afr.)
Togo (do 1905 jako Togoland)1884–1914Togo Brytyjskie i Togo francuskie
portugalskieAngola i Kabinda–1975Angola
Gwinea Portugalska–1973Gwinea Bissau
Portugalska Afryka Wschodnia–1975Mozambik
Wyspy Zielonego Przylądka1456–1975Republika Zielonego Przylądka
Wyspy Świętego Tomasza i Książęca–1975Wyspy Świętego Tomasza i Książęca
włoskieErytrea1890–1936Włoska Afryka Wschodnia
Libia1912–51Libia
Somali Włoskie1905–36Włoska Afryka Wschodnia
Powiernicze Terytorium Somalii1950–60Somalia
Włoska Afryka Wschodnia1935–41Abisynia i Somali Włoskie
strefa międzynarodowaTanger1912-56/60część Maroka
Ameryka
brytyjskieAntigua1632–1981Antigua i Barbuda
Bahama1717–1973Bahamy
Barbados1652–1966Barbados
Dominika1783–1978Dominika
Grenada1783–1974Grenada
Gujana Brytyjska1831–1966Gujana
Honduras Brytyjski1783–1981Belize
Jamajkapoł XVII w.–1962Jamajka
Saint Christopher – Nevis – Anguilla1713–1980/83Saint Kitts i Nevis, Anguilla (br.)
Saint Lucia1803–1979Saint Lucia
Saint VincentXVIII w.–1979Saint Vincent i Grenadyny
Trynidad i Tobago1888–1962Trynidad i Tobago
holenderskieGujana Holenderska1667–1975Surinam
Antyle Holenderskie1954–2010Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten
Stanów Zjedn.Str. Kan. Panamskiego1903-79/99część Panamy
Australia i Oceania
australijskieNauru1919–1968Nauru
Nowa Gwinea Australijska1914–49Papua-Nowa Gwinea
Papua1905–49Papua-Nowa Gwinea
Papua-Nowa Gwinea1949–75Papua-Nowa Gwinea
brytyjskieBr. W-y Salomona1893–1978Wyspy Salomona
Fidżi1874–1970Fidżi
Norfolk1788–1914Norfolk (aust.)
Papua1884–1905Papua (aust.)
Samoa Zachodnie1899–1962Samoa Zachodnie
Tokelau1877–1926Tokelau (n.-zel.)
Tonga1900–70Tonga
Wyspy Cooka1888–1901Wyspy Cooka (n.-zel.)
W-y Gilberta i Lagunowe1916–76W-y Gilberta, W-y Lagunowe
Wyspy Gilberta1976–79Kiribati
Wyspy Lagunowe1976–78Tuvalu
kondominium br. i fr.Nowe Hebrydy1906–80Vanuatu
japońskieKaroliny1920-44/47Powiernicze Wyspy Pacyfiku (St.Zj.)
Mariany1920-44/47Powiernicze Wyspy Pacyfiku (St.Zj.)
Wyspy MarshallaPowiernicze Wyspy Pacyfiku (St.Zj.)
niemieckieKaroliny1899–1920Karoliny (jap.)
MarianyMariany (jap.)
Nauru1888–1914Nauru (br., aust., n.-zel.)
Wyspy MarshallaWyspy Marshalla (jap.)
Ziemia Cesarza Wilhelma1884–1914Nowa Gwinea Australijska
Stanów Zjedn.Powiernicze Wyspy PacyfikuPalau, Mikronezja, Wyspy Marshalla

Terytoria pod zwierzchnictwem Polski

(w rubryce potem/obecnie zaznaczono późniejsze zmiany statusu terytorium – w rubryce tej terytoria zależne oznaczono kursywą, a państwa niezależne – grubszą czcionką)

PosiadłościNazwa terytoriumW latachPotem / Obecnie
EuropaLenna Polski1119–1795 (z przerwami)Polska, Rosja, Rumunia, Ukraina, Litwa, Łotwa, Białoruś, Niemcy, Słowacja, Mołdawia, Estonia
AfrykaWyspa Świętego Andrzeja11651–1659Gambia, James Island
Wyspa Świętej Marii11651-1664?<Gambia, Bandżul
Fort Jillifree11651-1664?<Gambia, Jufureh
AmerykaNowa Kurlandia11654–1690Trynidad i Tobago

1 Kolonia Kurlandii i Semigalii – lenna Rzeczypospolitej. (Czy Rosja uczestniczyła w pierwszym rozbiorze Polski, czyli co zaborcy zabrali Polsce w trzech rozbiorach? s.54)

Zobacz też

Przypisy

  1. Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych.
  2. Dependencies and Areas of Special Sovereignty.
  3. Wykaz krajów, terytoriów i walut.
  4. ISO 3166-1.
  5. a b c d e f Na mocy Układu Antarktycznego do roku 1991 zostały zawieszone roszczenia terytorialne do obszarów znajdujących się na południe od 60°S. Na mocy podpisanego 30 kwietnia 1991 w Madrycie układu, postanowienia Układu Antarktycznego odnośnie do roszczeń terytorialnych zostały przedłużone do 2041 roku.
  6. Roszczenia Haiti.
  7. Obie nazwy są w użyciu.
  8. a b Roszczenia Argentyny.
  9. Roszczenia Hiszpanii.
  10. a b c Dependencje Korony brytyjskiej.

Media użyte na tej stronie

North America (orthographic projection).svg
Autor: Heraldry, Licencja: CC-BY-SA-3.0
North America (orthographic projection)
Flag of the Turks and Caicos Islands.svg
Flag of the Turks and Caicos Islands
Flag of Aruba.svg
The flag of Aruba
Flag of the Cocos (Keeling) Islands.svg
Flago de la Kokosinsuloj, uzo ne oficiala
Africa (orthographic projection).svg
Autor: Martin23230, Licencja: CC BY-SA 3.0
Orthographic map of Africa with colonial borders, except Somalia.
Swiat terytoria zalezne 2011.png
(c) I, Aotearoa, CC-BY-SA-3.0
Terytoria zależne świata w 2011 r.
Flag of Anguilla.svg
Flag of Anguilla (adopted on 30 May 1990) - RGB colours, 1:2 dimensions and construction details based partly on the templates: Flag of Anguilla – A Brief History
Flag of the Pitcairn Islands.svg
The flag of the Pitcairn Islands, arms courtesy an e-mail from the author of xrmap and the Blue Ensign from Image:Government Ensign of the United Kingdom.svg
Oceania (orthographic projection).svg
Autor: Ch1902, Licencja: CC BY-SA 3.0
Orthographic map of the Australasian part of Oceania: Australia, New Guinea, Island Melanesia, and New Zealand, but excluding the Maluccas.
Flag of Gibraltar.svg
Flag of Gibraltar
Flag of Guam.svg
This work is in the public domain in the United States because it was published in the United States between 1926 and 1977, inclusive, without a copyright notice. For further explanation, see Commons:Hirtle chart as well as a detailed definition of "publication" for public art. Note that it may still be copyrighted in jurisdictions that do not apply the rule of the shorter term for US works (depending on the date of the author's death), such as Canada (50 p.m.a.), Mainland China (50 p.m.a., not Hong Kong or Macao), Germany (70 p.m.a.), Mexico (100 p.m.a.), Switzerland (70 p.m.a.), and other countries with individual treaties.
Flag of Curaçao.svg
The flag of Curaçao is a blue field with a horizontal yellow stripe slightly below the midline and two white, five-pointed stars in the canton. The geometry and colors are according to the description at Flags of the World.
Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg
Map of Europe. The continental boundary to Asia as indicated is the standard convention following the Caucasus crest, the Ural River and the Urals Mountains to the Sea of Kara
Flag of New Zealand.svg
Flag of New Zealand. Specification: http://www.mch.govt.nz/nzflag/description.html , quoting New Zealand Gazette, 27 June 1902.
South America (orthographic projection).svg
Autor: by Luan Tokyoship Talk icon.svg Tango style Wikipedia Icon.svg, Licencja: CC BY 3.0
South America (orthographic projection)
Flag of Norfolk Island.svg
Autor: unknown, Licencja: CC0