Turcja

Türkiye Cumhuriyeti
Republika Turcji
Flaga Turcji
Flaga Turcji
Dewiza: (tur.) Yurtta Sulh, Cihanda Sulh. (Atatürk)
(Pokój w Ojczyźnie, Pokój na Świecie)
Hymn:
Istiklâl Marsi

(Marsz niepodległości)
Położenie Turcji
KonstytucjaKonstytucja Turcji
Język urzędowyturecki
StolicaAnkara
Ustrój politycznydemokratyczny
Typ państwarepublika prezydencka
Głowa państwaprezydent Recep Tayyip Erdoğan
Szef rząduprezydent Recep Tayyip Erdoğan
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
37. na świecie
783 562 km²
1,26%
Liczba ludności (2017)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne
17. na świecie
82 835 090[1]
104[2] osób/km²
Turcy 80-85%, Kurdowie 18%, Arabowie 2%
PKB (2018)
 • całkowite 
 • na osobę

905,7 mld[3] USD
11 124[3] USD
PKB (PSN) (2018)
 • całkowite 
 • na osobę

2249,9 mld[3] dolarów międzynar.
27 635[3] dolarów międzynar.
walutalira turecka (₺) (TRY)
PowstanieTurcja: 29 października 1923
Religia dominującaislam sunnicki
Strefa czasowaUTC +3
Kod ISO 3166TR
Domena internetowa.tr
Kod samochodowyTR
Kod samolotowyTC
Kod telefoniczny+90
Mapa Turcji

Turcja (tur. Türkiye), Republika Turcji (tur. Türkiye Cumhuriyeti) – państwo położone w Azji Zachodniej na półwyspie Azja Mniejsza, a częściowo również w Europie Południowo-Wschodniej, ze stolicą w Ankarze. Graniczy w Europie z Bułgarią i Grecją, natomiast w Azji z Syrią, Irakiem, Iranem, Azerbejdżanem, Armenią i Gruzją. Część europejska – wschodnia Tracja – stanowi 3% powierzchni i oddzielona jest od części azjatyckiej Morzem Marmara oraz cieśninami Bosfor i Dardanele. Turcję od północy otacza Morze Czarne, od zachodu Morze Egejskie i Morze Marmara, a od południa Morze Śródziemne (nazywane w języku tureckim Morzem Białym). Republika Turcji została proklamowana w 1923 roku, poprzedzającym ją państwem było Imperium Osmańskie.

Geografia

Mapa topograficzna Turcji
Tureckie wybrzeże od strony Morza Śródziemnego
Wielki Ararat (Ağrı Dağı)
Regiony geograficzne Turcji

Ukształtowanie poziome

Turcja leży na dwóch kontynentach: azjatyckim (w 97% powierzchni), w jego najdalej na zachód wysuniętej części, Azji Mniejszej (w regionie zwanym także niegdyś Anatolią) oraz europejskim (w 3% powierzchni), w regionie dawnej wschodniej Tracji na Półwyspie Bałkańskim. Rozciągłość południkowa wynosi ok. 500 km, natomiast równoleżnikowa ok. 1600 km. Kraj oblewa od północy Morze Czarne, od zachodu Morze Marmara i Morze Egejskie, a od południa Morze Śródziemne[4]. Przylądek Baba, najdalej wysunięty na zachód punkt Azji Mniejszej, jest jednocześnie najdalej wysuniętym na zachód punktem całej Azji[5]. Do Turcji należą również wyspy na Morzu Egejskim (m.in. Imroz i Bozca) oraz na morzu Marmara (m.in. Marmara i Wyspy Książęce).

Ukształtowanie pionowe

Turcja pod względem ukształtowania powierzchni jest państwem wyżynno-górzystym. Obszar, na którym położona jest Turcja, cechuje się aktywnością sejsmiczną, co często powoduje tragiczne w skutkach trzęsienia ziemi. Niziny występują dość rzadko, głównie przy ujściach rzek oraz w europejskiej części kraju (Nizina Tracka) oraz na wybrzeżu śródziemnomorskim (największa na terenie Turcji Nizina Adana). Azja Mniejsza to region przeważnie wyżynny, z największą w Turcji Wyżyną Anatolijską (średnia wysokość 900–1500 m n.p.m., maksymalna 3916 m n.p.m. – Erciyes Dağı). Na wschód od niej rozciąga się Wyżyna Armeńska z najwyższym szczytem kraju Araratem (5165 m n.p.m.). Przy granicy z Syrią leży część wyżyny Al-Dżazira. Dwie pierwsze wyżyny otaczają od północy i południa równoleżnikowe młode łańcuchy górskie wypiętrzone w orogenezie alpejskiej: od północy, ciągnące się na długości 1000 km wzdłuż Morza Czarnego Góry Pontyjskie (najwyższy szczyt: Kaçkar Dağı, 3937 m n.p.m.), od południa natomiast, częściowo leżące również nad wybrzeżem Morza Śródziemnego góry Taurus (najwyższy szczyt: Kaldi Dag, 3756 m n.p.m.). W Taurusie Zachodnim licznie występują zjawiska krasowe. Na granicy z Irakiem ciągnie się pasmo Gór Kurdystańskich[6]. Najniższym punktem Turcji jest poziom morza (0 m n.p.m.), przez co nie ma w tym kraju obszarów depresyjnych[7].

Turcja podzielona jest na 7 regionów geograficznych, zróżnicowanych pod względem ukształtowania terenu i klimatu:

  • region Morza Czarnego
  • region morza Marmara
  • region Morza Egejskiego
  • region Morza Śródziemnego
  • region środkowej Anatolii
  • region wschodniej Anatolii
  • region południowo-wschodniej Anatolii

Granice

Turcja graniczy z 8 państwami. Długość granic lądowych wynosi 2627 km, linia brzegowa ponad 7200 km. Całkowita długość granic wynosi 9827 km z czego na poszczególne kraje przypada:

Miasta w Turcji

Największe miasta w Turcji według liczebności mieszkańców (stan na 31.12.2019)[8]:

Lp.MiastoProwincjaLiczba ludności
1.Stambuł (İstanbul)Stambuł15 519 267
2.AnkaraAnkara5 639 076
3.IzmirIzmir4 367 251
4.BursaBursa3 056 120
6.AdanaAdana2 237 940
8.GaziantepGaziantep2 069 364
7.KonyaKonya2 232 374
5.AntalyaAntalya2 511 700
10.DiyarbakırDiyarbakır1 756 353
9.MersinMersin1 840 425

Ustrój polityczny

Ustrój polityczny Turcji opiera się na Konstytucji Republiki Turcji z 1982, która głosi, że państwo tureckie jest niepodzielną, laicką, demokratyczną oraz socjalną republiką. Obecna ustawa zasadnicza, narzucona przez wojsko zaraz po zamachu wojskowym w 1980 roku, zapewnia armii rolę strażnika świeckiej, republikańskiej Turcji i przyznaje jej prawo do bezpośredniej interwencji w przypadku zagrożenia status quo. Kobiety w Turcji otrzymały czynne i bierne prawa wyborcze 5 grudnia 1934 roku. W roku 1935 kobiety stanowiły 4,6% posłów w parlamencie. Obecnie ustrój państwa jest w trakcie zmiany z systemu parlamentarnego na prezydencki. Poprawki nad konstytucją przyjęte w kwietniu 2017 po referendum w Turcji w 2017 roku.

Naczelne organy państwa

Głową państwa jest prezydent wybierany przez obywateli na 5-letnią kadencję. W referendum 21 października 2007 r. Turcy opowiedzieli się za bezpośrednimi wyborami prezydenta i skróceniem jego kadencji do 5 lat, zmiany poparło ponad 70% głosujących[9], i weszły one w życie w 2014 r. Kolejne referendum, wprowadzające zmiany w konstytucji odnośnie do m.in. sił zbrojnych i systemu sądownictwa, odbyło się 12 września 2010, w 30. rocznicę wojskowego zamachu stanu. Także tym razem głosujący zdecydowali o przyjęciu rządowych propozycji (57,8% głosów na tak).

Władzę ustawodawczą wykonuje jednoizbowy parlamentWielkim Zgromadzeniem Narodowym z 600 posłami[10]. Członkowie parlamentu wyłaniani są w głosowaniu powszechnym przeprowadzanym co pięć lat.

Najwyższym organem sądowniczym jest Sąd Konstytucyjny złożony z 17 sędziów[11].

16 kwietnia 2017 z inicjatywy prezydenta Recepa Tayyipa Erdoğana odbyło się referendum w sprawie zmiany ustroju państwa z parlamentarnego na prezydencki[12].

Samorząd terytorialny

W Turcji istnieją struktury samorządu terytorialnego, którego organy pochodzą z powszechnych wyborów. W marcu 2019 odbyły się wybory do samorządu terytorialnego. Centralna Komisja Wyborcza unieważniła wówczas wyniki głosowania na burmistrza Stambułu (zwycięzcą był Ekrem İmamoğlu, przeciwnik rządzącej partii Recepa Tayyipa Erdoğana). Ponowne głosowanie zostało wyznaczone na 23 czerwca 2019[13].

Podział administracyjny

Turcja jest podzielona na 81 prowincji (tur. vilayet;il; l. mn. iller). Każda prowincja dzieli się na podprowincje (tur. ilçe; l. mn. ilçeler). Prowincje mają zazwyczaj nazwę miasta, które jest jego stolicą, wyjątek stanowią: Hatay (stolica Antiochia), Kocaeli (stolica Izmit) i Sakarya (stolica Adapazarı).

Historia

Republika Turcji powstała po I wojnie światowej na gruzach Imperium Osmańskiego. Od XVIII wieku siła tego Imperium ulegała coraz większemu osłabieniu, a od roku 1821, niemożność pokonania greckiego powstania wyznaczyła początek nieodwracalnego rozkładu terytorialnego głównego trzonu imperium.

W 1908 wybuchła rewolucja młodoturecka, której celem była modernizacja przeżartego korupcją i zacofanego państwa[14], jednak nie zapobiegła kolejnym, częściowe rozbiory dokonane zostały po I wojnie światowej. Wiosną 1915 roku Turcy wraz z plemionami kurdyjskimi na terenie Armenii Zachodniej dokonali rzezi Ormian, Asyryjczyków i Greków pontyjskich, które w wielu krajach uznano za zbrodnię ludobójstwa. Między rokiem 1919 a 1922 toczyła się wojna grecko-turecka. 10 sierpnia 1920 w Sèvres pod Paryżem Turcja podpisała traktat pokojowy z państwami Ententy, na mocy którego Grecji m.in. przyznano większość terenów europejskich Turcji, zachodnie wybrzeże Półwyspu Anatolijskiego ze Smyrną. Armenii przyznano Kars, większą część Pontu z okręgiem Trapezunt (dzisiejszy Trabzon) i górę Ararat wraz z jeziorem Wan. Kemal Atatürk, przywódca ruchu narodowego (młodoturków), dążący do przywrócenia Turcji choć części terytoriów zabranych jej po I wojnie światowej, nie chciał pogodzić się z tym faktem i na podstawie Sojuszu o Wzajemnej Przyjaźni i Współpracy z RFSRR jesienią 1920 Turcja i Rosja Sowiecka dokonały agresji przeciwko Armenii. W 1923 miała miejsce wymiana ludności między Grecją i Turcją, w ramach której, kierując się kryteriami wyznaniowymi, a nie językowymi, przesiedlono do Turcji ok. 420 tys. osób wyznania muzułmańskiego, a do Grecji trochę mniej niż 1,5 mln osób wyznania prawosławnego, uwzględniając przy tym liczbę wcześniejszych wychodźców z okresu wojny. Turcy imigrowali głównie z rejonów wybrzeża Morza Egejskiego, wybrzeża Morza Czarnego oraz Kapadocji. W myśl umowy, liczne mniejszości tureckie pozostały na terenie greckiej i bułgarskiej Tracji Zachodniej.

Dalyan, widok starożytnych grobowców

24 lipca 1923 traktat w Lozannie zrewidował postanowienia terytorialne traktatu z Sèvres i zminimalizował ograniczenia suwerenności Turcji do kwestii demilitaryzacji i swobodnego przepływu cieśnin Bosfor i Dardanele, oraz demilitaryzacji pogranicza turecko-greckiego i turecko-bułgarskiego w Tracji. Traktat ten ustalił do dziś istniejące granice Turcji[15].

W 1922 zniesiono kalifat. Już wcześniej 1 listopada 1922 zniesiono sułtanat, a sułtan Mehmed VI opuścił kraj[16]. 29 października 1923 roku proklamowano Republikę Turcji[16]. Pierwszym prezydentem został Mustafa Kemal, nazwany później Atatürkiem. Za jego sprawą przeprowadzano liczne reformy mające na celu europeizację Turcji[17]: zmiana prawa cywilnego, handlowego i karnego, wprowadzenie alfabetu łacińskiego zamiast arabskiego, wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego, wprowadzenie nazwisk. W 1934 r. przyznano kobietom bierne i czynne prawo wyborcze, rok później kobiety stanowiły 4,6% parlamentarzystów.

W okresie międzywojennym Turcja dążyła do rewizji niektórych niekorzystnych następstw traktatów kończących I wojnę światową. Na mocy traktatu z Lozanny Turcja odzyskała kontrolę nad terenami wschodniej Anatolii i Tracji oraz doszło do rewizji granicy z Armenią w zamian za zrzeczenie się roszczeń do terenów arabskich. W 1932 roku miało miejsce przyjęcie Turcji do Ligi Narodów, a na mocy konwencji z Montreux uzyskano zniesienie demobilizacji cieśnin czarnomorskich[17].

Podczas ostatnich lat pokoju oraz w czasie II wojny światowej Turcja pomimo zachęt włączenia się do działań zbrojnych wysuwanych przez obie strony konfliktu pozostawała neutralna. Turcję łączył jednak z Francją i Wielką Brytanią traktat antywłoski. Jednocześnie od połowy lat 1930. państwo wydawało znaczny procent dochodów na zbrojenia, w szczególności rozwój floty i lotnictwa[17]. Jednym z ważniejszych powodów nieprzystępowania do wojny były niekorzystne doświadczenia konsekwencji I wojny światowej, a w szczególności obawa przed Związkiem Radzieckim. Turcja przystąpiła do obozu aliantów i wypowiedziała wojnę Rzeszy Niemieckiej dopiero w 1945 roku.

Od 1952 roku Turcja jest członkiem NATO. Od 1974 okupuje część Cypru. O laickość państwa od samego jego początku dba armia. Dlatego też w Turcji dochodziło często do zamachów stanu (w 1960, 1971, 1980 i 1997 roku). Ten czwarty miał zresztą wyjątkowo łagodny przebieg i ograniczył się do zasugerowania partiom rządzącym oddania władzy. W 1984 roku rozpoczęła się zbrojna rebelia kurdyjska na czele z Partią Pracujących Kurdystanu[18][19]. Ostatnia interwencja generalicji w sprawy polityki miała miejsce w pierwszej połowie 2007 roku, kiedy to wybuchł kryzys polityczny związany z niemożnością wyboru prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe. W 2004 roku Unia Europejska zezwoliła Turcji na rozpoczęcie negocjacji w sprawie przystąpienia do UE[20]; negocjacje rozpoczęto 3 października 2005 roku[21]. Proces ten napotyka jednak szereg poważnych barier. Problemem jest duża liczba mieszkańców Republiki Turcji oraz napięte stosunki dyplomatyczne między Turcją a Cyprem i (w mniejszym stopniu) Grecją.

15 lipca 2016 doszło w Turcji do próby zamachu stanu[22].

Gospodarka

Stambuł, największe i najludniejsze miasto Turcji – jej centrum kulturalne, handlowe oraz finansowe
Ankara, stolica Turcji
Izmir, trzecie miasto pod względem wielkości w Turcji

Turcja jest jedną z dwudziestu największych gospodarek świata, na co wpływ ma głównie wielkość tego kraju. PKB na głowę mieszkańca wynosi około 9 tys. dolarów. Od czasów przejęcia rządów przez Partię Sprawiedliwości i Rozwoju i poradzenia sobie z kryzysem finansowym z roku 2001 Turcja znajduje się w fazie wyjątkowo dynamicznego wzrostu gospodarczego.

Rolnictwo

Turcja jest jednym z 6 całkowicie samowystarczalnych pod względem żywnościowym krajów świata. Rolnictwo wytwarza ok. 10% produktu krajowego brutto Turcji. Zatrudnienie w tym sektorze znajduje około 1/3 siły roboczej. W Turcji istnieje ponad 5 milionów gospodarstw rolnych. Jedynie 6% z nich ma powierzchnię większą od 20 ha. Turcja jest jednym z pięciu największych producentów: bawełny, soczewicy, cebuli, buraków cukrowych, tytoniu, pomidorów, arbuzów, jabłek, winogron, orzeszków pistacjowych, orzechów włoskich, oliwek oraz owczego mleka. Jest zarazem największym na świecie wytwórcą orzechów laskowych, moreli i fig. Obecnie sektor rolniczy wspierany jest przez rząd przy pomocy takich samych instrumentów, jakimi posługuje się Unia Europejska. Skala wsparcia jest również porównywalna.

Przemysł

Turcja posiada znaczne zasoby surowców mineralnych, zwłaszcza rud metali. Wydobycie rud żelaza (Divriği we wschodniej Anatolii), chromu (Seydişehir na południu kraju – Turcja należy do głównych światowych producentów chromu), boksytów, rud miedzi (Murgul), cynku i ołowiu. Z surowców energetycznych eksploatuje się węgiel brunatny (zachodnia Anatolia), węgiel kamienny (zagłębie Ereğli-Zonguldak) i ropę naftową w pobliżu granicy z Syrią (główny ośrodek Batman). Z surowców chemicznych wydobywa się: fosforyty, sól kamienną i siarkę. 39% energii elektrycznej dostarczają elektrownie wodne (największe Keban i Atatürk – zbudowane w 1992 na Eufracie), 61% węglowe i naftowe. Produkcja energii elektrycznej na 1 mieszkańca – 1296 kWh (2000). Do najstarszych i najlepiej rozwiniętych gałęzi przemysłu przetwórczego należą: przemysł spożywczy (cukrowniczy, mleczarski, tytoniowy) oraz włókienniczy i odzieżowy, wykorzystujące surowce krajowe. Od lat 60. rozwój hutnictwa żelaza (głównie ośrodki: Karabük, Ereğli), miedzi (Ergani, Stambuł) oraz aluminium, przemysłu maszynowego i zbrojeniowego, środków transportu (montownie samochodów, ciągników, budowa statków), sprzętu gospodarstwa domowego, chemicznych (m.in. produkcja nawozów sztucznych), cementowego i rafineryjnego (w portach dowozowych ropy naftowej: İzmit oraz w Batman). Powszechnie rozwinięte rzemiosło: dywany, biżuteria, wyroby metalowe, ceramika, wyroby skórzane. Największa koncentracja zakładów przemysłowych w regionie północno-zachodnim: Stambuł – Ereğli – Izmir, ponadto w rejonie Ankary i na południowo-wschodniej: Adana – Gaziantep–Antakya.

Turystyka

Jedną z najszybciej rozwijających się gałęzi gospodarki Turcji jest turystyka. W 2015 roku Turcja była szóstym państwem na świecie pod względem liczby przyjazdów; kraj ten odwiedziło 39,478 mln turystów (0,8% mniej niż w roku poprzednim), generując dla niego przychody na poziomie ponad 26,616 mld dolarów[23].

Najwięcej turystów przyjeżdża z Niemiec, Rosji, Holandii, Francji, Belgii, Wielkiej Brytanii i Polski. Główne ośrodki turystyczne to: kurorty nad wybrzeżem Morza Egejskiego (Bodrum, Fethiye, Kuşadası) i Morza Śródziemnego (Antalya, Alanya, Side), a także Stambuł i Kapadocja oraz zabytki kultury antycznej: Troja, Milet, Efez, Hierapolis, Pergamon, Izmir, Aspendos i inne. Coraz popularniejsze stają się również kurorty górskie[24].

Transport

Sieć transportowa w Turcji jest w rozbudowie i obecnie obejmuje ok. 63 tys. km dróg o twardej nawierzchni, w budowie dalsze 1250 km autostrad – m.in. od granicy bułgarskiej do Ankary. Drogi łączą Turcję z Bułgarią oraz Syrią, Iranem i Irakiem. Europejską i azjatycką część kraju łączą 2 mosty na Bosforze w Stambule.

Turcja posiada 8,4 tys. km linii kolejowych, w większości jednotorowych. W 2003 Tureckie Koleje Państwowe (TCDD) rozpoczęły program budowy linii wysokich prędkości. Pierwsza z nich o długości 533 km połączy Stambuł z Ankarą przez Eskişehir i skróci czas podróży z 6-7 godzin do 3,5. 29 października 2013 roku otwarto tunel kolejowy Marmaray pod Bosforem, będący projektem łączącym dwa odrębne systemy kolejowe: w europejskiej i azjatyckiej części Turcji w jedną całość[25].

Nośność floty handlowej – 7,1 mln DWT. Główne porty morskie (przeładunek powyżej 1 mln ton): Stambuł nad cieśniną Bosfor, Zonguldak, Ereğli i Samsun nad Morzem Czarnym, Izmir i Izmit nad Morzem Egejskim i Mersin, İskenderun nad Morzem Śródziemnym. Rozwinięta żegluga kabotażowa, połączenia promowe między europejską i azjatycką częścią kraju (na Bosforze), z Cyprem i wyspami greckimi (Rodos, Samos, Chios).

Mapa konturowa Turcji
Geographylogo.svg
Porty lotnicze w Turcji

Zwierzęta

Zwierzęta chowane na terenie Turcji to: bydło domowe, konie, kozy, osły i owce, jak również wielbłądy i bawoły.

Najpopularniejszą w Turcji rasą psa jest Kangal – wielki i silny pies pasterski. Najciekawszą rasą kotów są koty Van o białym futrze i różnokolorowych oczach – jednym zielonym, a drugim niebieskim.

Na wolności żyją w Turcji jelenie, szakale, rysie, dziki, wilki oraz rzadko – lamparty i niedźwiedzie.

Siły zbrojne

Armia turecka jest szóstą armią świata i drugą co do wielkości w NATO (po armii USA). Liczy 823 tys. zawodowych żołnierzy. Według konstytucji armia stoi na straży świeckości państwa. W drugiej połowie XX wieku kilkukrotnie dokonywała zamachu stanu (ostatni raz w 2016), obalając przy tym rządy, które uznawała za zbyt islamskie. By wstąpić w jej szeregi trzeba mieć ukończone 20 lat. Według danych CIA Turcja przeznacza ok. 5% PKB na dozbrajanie armii.

Media

W Turcji istnieje nadawca publiczny Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, który nadaje stacje telewizyjne, m.in. TRT 1, TRT Haber i TRT Türk, oraz rozgłośnie radiowe, np. Radyo 1, TRT FM, Radyo 3 i Radyo 4. Na terenie kraju działają także prywatne kanały telewizyjne, m.in. Show TV i NTV.

Demografia

Odsetek ludności kurdyjskiej w Turcji. Kolor ciemnoczerwony (środkowowschodnia Anatolia) 79,1%, kolor czerwony (południowo-wschodnia Anatolia) 64,1%, kolor jasnoczerwony (północno-wschodnia Anatolia) 32,0%
Liczba ludności Turcji w latach 1961-2003
Struktura etniczna (2019)[26]
Grupa etnicznaJęzykLiczebność w tys.Procent ludności
TurcyJęzyk turecki57 23568,6%
KurdowieJęzyk kurmandżi i język turecki15 04718,0%
Zaza (2 grupy)Język zazaki19192,3%
Arabowie libańscyDialekty syryjsko-palestyńskie języka arabskiego12431,49%
KabardyjczycyJęzyk kabardyjski11641,4%
PersowieJęzyk perski6770,81%
Arabowie iraccy
(2 grupy)
Dialekty mezopotamskie języka arabskiego6730,81%
AzerowieJęzyk azerski5840,7%
Arabowie syryjscyDialekty syryjsko-palestyńskie języka arabskiego5800,7%
AlewiciDialekty syryjsko-palestyńskie języka arabskiego5480,66%
JorukowieJęzyk gagauski4580,55%
PomacyJęzyk bułgarski3720,45%
Grecy PontyjscyJęzyk pontyjski3520,42%
AdygejczycyJęzyk adygejski3470,42%
Tatarzy krymscyJęzyk krymskotatarski1090,13%
NiemcyJęzyk niemiecki520,06%
ChińczycyJęzyk chiński420,05%
BrytyjczycyJęzyk angielski380,05%
RosjanieJęzyk rosyjski360,04%
HolendrzyJęzyk niderlandzki340,04%
FrancuziJęzyk francuski300,04%
AmerykanieJęzyk angielski250,03%

Według danych CIA World Factbook z lipca 2013 roku[27], Turcję zamieszkuje 80 694 485 ludzi (18. miejsce na świecie).

Struktura wieku

  • 0-14 lat: 25,9% (mężczyźni 10 682 900 / kobiety 10 201 965)
  • 15-24 lat: 17% (mężczyźni 6 979 955 / kobiety 6 703 689)
  • 25-54 lat: 42,7% (mężczyźni 17 375 544 / kobiety 17 097 927)
  • 55-64 lat: 7,9% (mężczyźni 3 189 731 / kobiety 3 169 450)
  • 65 lat i więcej: 6,6% (mężczyźni 2 422 983 / kobiety 2 870 341)

Średnia wieku

  • ogółem: 29,2 lat
  • mężczyźni: 28,8 lat
  • kobiety: 29,6 lat

Przyrost naturalny: 1,16% (101 miejsce na świecie)

Wskaźnik urodzeń: 17,22 urodzeń / 1000 mieszkańców (110 miejsce na świecie)

Wskaźnik zgonów (śmiertelność): 6,11 zgonów / 1000 mieszkańców (162 miejsce na świecie)

Urbanizacja:

  • ludność miejska – 71,5% (2011 r.)
  • wskaźnik urbanizacji – 2,4% roczne tempo zmian (2010-2015 r.)

Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia:

  • ogółem – 73,03 lat (126 miejsce na świecie)
  • mężczyźni – 71,09
  • kobiety – 75,07

Współczynnik dzietności: 2,1 dziecka / kobietę (110 miejsce na świecie)

Religia

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[28][29]:

Zobacz też

Przypisy

  1. Populacja Turcji wzrosła do ponad 82,8 mln https://www.dailysabah.com/turkey/2018/01/05/turkeys-population-increases-by-a-little-over-3-million-in-2017
  2. dane turkstatu
  3. a b c d Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2018: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, January 2018 (ang.). [dostęp 17-01-2018].
  4. Witold Korsak: Turcja. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2008, s. 9. ISBN 978-83-7513-609-8.
  5. Baba, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2016-02-07].
  6. Turcja. Warunki naturalne, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2016-03-12].
  7. Turcja – Podstawowe informacje, Onet Podróże [dostęp 2016-03-02] (pol.).
  8. TURKEY: Provinces and Major Cities (ang.). citypopulation.de, 2016-02-05. [dostęp 2016-04-10].
  9. Dziennik Polska-Europa-Świat, 22.10.2007, s. 19.
  10. The Grand National Assembly of Turkey, global.tbmm.gov.tr [dostęp 2019-04-04].
  11. Short history. constitutionalcourt.gov.tr. [dostęp 2016-07-19].
  12. Zakończyło się referendum w Turcji. „Na kartach są tylko dwie odpowiedzi, nie ma pytania”. gazeta.pl, 16 kwietnia 2017. [dostęp 2017-04-16].
  13. Ponowne wybory w Stambule. „Zwycięstwo opozycji będzie początkiem upadku partii Erdogana”. gazeta.pl, 23 czerwca 2019. [dostęp 2019-06-23].
  14. Rewolucja młodoturecka. encyklopedia.interia.pl. [dostęp 2019-04-05].
  15. Jedynym wyjątkiem był przyłączony do Turcji w r. 1939 na mocy porozumienia turecko-francuskiego okręg Aleksandretty.
  16. a b Bernd Langensiepen, Ahmet Güleryüz: The Ottoman steam navy 1828-1923. Conway Maritime Press, 1995. s. 59 (ang.)
  17. a b c Karolina Wanda Olszowska, Towarzysz Niemiec, Sojusznik Anglii. Dylematy polityki tureckiej w drugiej połowie lat 30. XX wieku – Histmag.org, 22 kwietnia 2017 [dostęp 2017-04-22].
  18. A Secret Relationship (ang.). niqash.org, 2008-08-08. [dostęp 2012-09-06].
  19. Chronology of the Important Events in the World/PKK Chronology (1976-2006) (ang.). niqash.org, 2006-08-08. [dostęp 2012-10-10].
  20. red. Bartosz Działoszyński, Iwona Swenson, Małgorzata Uba: Wielki Encyklopedyczny Atlas Świata. T. 9. Azja Środkowo-Zachodnia. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 16. ISBN 978-83-01-14924-6.
  21. Negotating Framework EU-Turkey. European Comission (Luksemburg), 3 października 2005.
  22. Kto stoi za zamachem stanu w Turcji?. onet.pl, 16 lipca 2016. [dostęp 2016-07-16].
  23. UNWTO Tourism Highlights, 2016 Edition (ang.). UNWTO, 2016. s. 8. [dostęp 2016-10-04].
  24. Turcja: Dwa razy więcej zimowych turystów, potrzeba nowych inwestycji, dostęp z dn. 2 stycznia 2014 r.
  25. Tunel pod Bosforem. Stambuł spełnia marzenie Sułtana. W: rynek-kolejowy.pl [on-line]. 2013-10-31. [dostęp 2013-10-31].
  26. Country: Turkey – People Groups (ang.). Joshua Project, 2019. [dostęp 7 grudnia 2019].
  27. CIA: Turkey (ang.). W: CIA World Factbook [on-line]. 2013-11-05. [dostęp 2013-11-06].
  28. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-25].
  29. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-25].

Bibliografia

  • Jerzy S. Łątka: Kemal Atatürk. Ojciec Turków. Społeczny Instytut Historii i Kultury Turcji, Kraków 1994. ​ISBN 83-901448-0-8​.
  • Krystyna Poznańska: Turcja stara i nowa. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1970
  • Stanisław Kałużyński: Tradycje i legendy ludów tureckich. Iskry, Warszawa 1986
  • Tomasz Wituch: Tureckie przemiany. Dzieje Turcji 1878-1923 – Państwowe Wydawnictwo naukowe, Warszawa 1980 ​ISBN 83-01-01698-1​.
  • Jan Reychman: Życie polskie w Stambule w XVIII wieku. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959
  • Lew Gumilow: Dzieje dawnych Turków. Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1972
  • Franz Babinger: Z dziejów Imperium Osmanów. Państwowy Instytut wydawniczy, Warszawa 1977
  • Bernard Lewis: Svijet Islama. Vjera. Narodi. Kultura. Jugoslovenska Revija, Vuk Karadžić – Beograd (Belgrad) 1979
  • Békési B.István: Törökország. Panoráma, Budapest (Budapeszt) 1983 ​ISBN 963-243-150-2ISSN 0324-5888
  • Μ.А.Гасратян – С. Ф. Орешкова – Ю. А. Петросян: Очерки истории Турции. Главная Редакция Восточной Литературы – Издательство “Наука” – Москва-Moskwa 1983
  • Академия Наук СССР – Институт Востоковедения: Турецкая Республика. Москва” Наука” Главная Редакция Восточной Литературы 1990 ​ISBN 5-02-016949-8​.
  • Մէվլան Զատէ Րիֆաթ։ Օսմանեան Зեղափոխթեան Մութ Ծալբերը եւ Իթթիհատի Հայաջինջ Ծրագիրները – Երեվամ (Erywań) “ԿՓՀ” 1990.
  • Ս.Կ. Խուդոյան: Արեվելահայ Դպրոցները 1830-1920 Թվականներին Ժամակագրությունը հավելյալ մանրամասներով – Երեվան (Erywań) “Լույս” 1987
  • Bohdan Gębarski: Morituri. Opowieść o 1915 r. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Warszawie – Koło Zainteresowań Kulturą Ormian – Warszawa 1992
  • Зареванд։ Турция и Пантуранизм – Введение А. Н. Мандельштама – Париж (Paryż) 1930
  • Германские Иточникио Геноциде Армян – период Первой Мировой Войны – Ереван” (Erywań) Айастан” 1991
  • Дж. Киракосян: Западная Армения в годы Первой Мировой Войны – Издательство Ереванского Университета Епреван (Erywań) 1971
  • Дж. С. Киракосян: Младотурки перед судом истории. Ереван (Erywań), “Айастан” 1989
  • Ա.Հ. Հարությունյան Թուրքական ինտերվենցիան անդրկովկան կրիվվնները. Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Հրատարակչություն Երեվան (Erywań) 1984

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

OSCE logo.svg
The logo of Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie – organizacja międzynarodowa
Turkey.ancient.tombs.jpg
Autor: OscarKosy, Licencja: CC BY-SA 3.0
Dalyan, Turkey.
Turkey CIA map PL.jpg
Mapa Turcji, polska wersja mapy z CIA World Factbook
Turkey location map.svg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Turkey
Modern Istanbul skyline.jpg
Autor: Ben Morlok, Licencja: CC BY-SA 2.0
Modern Istanbul skyline at sunset
Istiklâl Marsi instrumetal.ogg
The national anthem of Turkey, performed instrumentally by the United States Navy Band circa 2000.
Blue Mosque Courtyard Dusk Wikimedia Commons.jpg
Autor: Benh LIEU SONG (Flickr), Licencja: CC BY-SA 3.0
Panoramic view of the courtyard of the Blue Mosque, in Istanbul, Turkey. The courtyard has a square shape, but the mercator projection necessary to squeeze all the field of view into the frame bends the horizontal lines. Panorama created with Hugin.
OSCE members and partners.svg
Autor:
This file was made by User:Sven
Nuvola apps locale.svg
Translation

If this image contains text, it can be translated easily into your language. If you need help, contact me

SemiPD-icon.svg
Flexible licenses

If you want to use this picture with another license than stated below, contact me

Nuvola apps email.png
Contact the author

If you need a really fast answer, mail me. If you need only a fast answer, write me here.

, Licencja: CC BY-SA 4.0
Organization for Security and Co-operation in Europe members and partners
  OSCE participating States
  Partners for Co-operation
Izmir coast.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC BY-SA 2.0
EU 2020.png
Autor: Aotearoa, Licencja: CC BY 3.0
Unia Europejska w 2013; bez terytoriów zamorskich.
Turkey-demography.png
Autor: uploader after the given sources, Licencja: CC BY 2.0
Turkey's population (1961–2016). Y-axis: number of inhabitants in thousands
Flag of India.svg
The Flag of India. The colours are saffron, white and green. The navy blue wheel in the center of the flag has a diameter approximately the width of the white band and is called Ashoka's Dharma Chakra, with 24 spokes (after Ashoka, the Great). Each spoke depicts one hour of the day, portraying the prevalence of righteousness all 24 hours of it.
Council of Europe.png
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Turkey topo.jpg
Autor: Captain Blood, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Topographical map of Turkey
Turkey on the globe (Turkey centered).svg
Autor: Addicted04, Licencja: CC BY-SA 3.0
A map of the hemisphere centred on 35, 39, using an orthographic projection, created using gringer's Perl script with Natural Earth Data (1:50000 resolution, simplified to 0.25px). Turkey is highlighted in red.
Flag of Croatia.svg
Łatwo można dodać ramkę naokoło tej grafiki
Turcja,morze.JPG
Autor: Piotr.S, Licencja: CC BY 2.5
Tureckie wybrzeże od strony Morza Śródziemnego.
Map-of-Ottoman-Empire-1900.png
Autor: Julieta39, Licencja: CC BY-SA 4.0
Map of the Ottoman empire in 1900, derivative since File:Map-of-Ottoman-Empire-in-1900-Latvian.svg but in english & with more details since H. E. Stier (dir.), Grosser Atlas zur Weltgeschichte, Westermann eds., Braunschweig 1985, ISBN 3-14-100919-8
Ankara and mosque wza.jpg
Autor: Burgert Behr, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ankara, Turkey. May 2006. Photo by Winstonza talk
Kurdish population by region (KONDA 2010).png
Autor: User:Orwellianist, Licencja: CC BY-SA 3.0
Map showing the percentage of Kurdish population in each of the statistical regions of Turkey. Source: Kürt Meselesi̇ni̇ Yeni̇den Düşünmek (July 2010), pp. 19-20.
Flag of NATO.svg
Flaga Paktu Północnoatlantyckiego (NATO).
WTO members and observers.svg
Map of World Trade Organization members and observers.
  Members
  Members, dually represented by the European Union
  Observers
  Non-members
North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg
Autor: Addicted04, Licencja: CC BY 3.0
North Atlantic Treaty Organization in orthographic projection.
Europe orthographic Caucasus Urals boundary.svg
Map of Europe. The continental boundary to Asia as indicated is the standard convention following the Caucasus crest, the Ural River and the Urals Mountains to the Sea of Kara
Polwysep Balkanski-mapa polit.png
(c) Kpjas, CC-BY-SA-3.0
Półwysep Bałkański - mapa polityczna.
WiktionaryPl nodesc.svg
(c) Wikimedia Foundation, CC BY-SA 3.0

The logo for the Polish language Wiktionary without "Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik" ("Free, multilingual, Wiktionary")

.
Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Flag of Albania.svg
Flag of Albania
OECD member states map.svg
Autor: Cflm001 (dyskusja), Licencja: CC BY-SA 2.0
Państwa członkowskie OECD.
Airplane silhouette.svg

Icon-type silhouette of an airplane. (Mainly to be used in Userboxes)

Used on WIkipedia as an airport location icon.
BlankMapTurkeyProvinces.png
Autor: Atilim Gunes Baydin, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Blank map of Republic of Turkey's provinces. The regions are carefully separated on per pixel basis and ready for filling in with a paint tool.