Uniwersytet

Szkoła Ateńska, malowidło naścienne autorstwa Rafaela

Uniwersytet (łac. universitas magistrorum et scholarium „ogół nauczycieli i uczniów”) – najstarszy rodzaj uczelni o charakterze nietechnicznym, której celem jest przygotowanie kadr pracowników naukowych oraz kształcenie wykwalifikowanych pracowników.

W Polsce wyraz „uniwersytet” może być używany w nazwie uczelni, której jednostki organizacyjne posiadają uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora co najmniej w dziesięciu dyscyplinach, w tym co najmniej po dwa uprawnienia w każdej z następujących grup dziedzin nauki:

  • humanistycznych, prawnych, ekonomicznych lub teologicznych
  • matematycznych, fizycznych, nauk o Ziemi lub technicznych
  • biologicznych, medycznych, chemicznych, farmaceutycznych, rolniczych lub weterynaryjnych.

Cechą charakterystyczną uniwersytetów jest autonomia, która sprowadza się do stanowienia rozległych uprawnień statutowych o charakterze samorządowym[1]. Cechą uniwersytetów jest również wolność akademicka, czyli wolność nauki i nauczania[2].

Modele uniwersytetu

Wyróżnić można cztery modele uniwersytetu:

  • model Kanta – państwo interweniuje jedynie w niektórych aspektach działalności uczelni
  • model Humboldta – państwo odgrywa rolę drugoplanową i nie ingeruje w wewnętrzne sprawy uniwersytetu[3]
  • model Napoleona – państwo zachowuje pełną kontrolę nad działalnością uniwersytetów
  • model brytyjski – państwo nie jest właścicielem uniwersytetów, wspiera je jedynie w ich działalności[4].

Historia

Początki

Uczelnia Nalanda – ruiny

Pierwsze znane obecnie szkoły, przypominające swym charakterem uniwersytety powstały w czasach starożytnych na obszarze Bliskiego Wschodu, Indii, Chin oraz Grecji. Należała do nich m.in. Akademia Platońska (działająca w latach 387 p.n.e. – 529), chińskie szkoły Shang-Xiang, Taixue i Guozijian oraz uczelnia Nalanda (działająca w latach ok. 500 n.e. – 1193 na obszarze Indii)[5].

We wczesnym średniowieczu kalifaty arabskie oraz Cesarstwo Bizantyńskie były najwyżej cywilizacyjnie rozwiniętymi obszarami świata[6][7], a Bagdad z Konstantynopolem stały się stolicami ówczesnej nauki. Częściowo sytuacja ta wynikała z faktu, iż Bizancjum oraz świat arabski – w przeciwieństwie do Zachodu – zachowały zdobycze nauki starożytnych Greków, Rzymian i innych ludów (Bizancjum było kontynuacją Cesarstwa Wschodniorzymskiego). W Bagdadzie powstał tzw. „Dom Mądrości” – olbrzymia biblioteka i jednocześnie szkoła filozoficzna[8], w Fezie (obecnie Maroko) od 859 roku działał uniwersytet Al-Karawijjin, a w Kairze uniwersytet Al-Azhar (od 988)[9]. Na uczelniach tych wykładano, między innymi, teologię, filozofię, logikę i medycynę.

W tym czasie w Europie Zachodniej nauka była w upadku. Karol Wielki (ok. 800) usiłował stymulować jej rozwój tworząc szkołę pałacową w Akwizgranie, w której uczyli duchowni. Za jego przykładem szli inni władcy europejscy. Kościół rzymskokatolicki tworzył szkoły klasztorne (m.in. w Auxerre, Reims, St. Gallen, Chartres). Karol Wielki zreformował system szkolnictwa europejskiego podwyższając poziom nauczania w szkołach klasztornych i tworząc szkoły katedralne, zarządził by do nauki w tych szkołach swobodnie dopuszczano świeckich (dotychczas naukę mogli pobierać tylko ludzie przygotowujący się do stanu duchownego). Ustalony program obejmował 7 sztuk wyzwolonych w stopniu niższym-trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) i wyższym quadrivium (arytmetyka, geometria, astronomia i muzyka). W 970 roku Gerbert z Aurillac sprowadził do Europy cyfry arabskie. Mimo tych reform i osiągnięć poziom nauki w Europie był do XI–XII w. bardzo niski, niższy od poziomu nauki greckiej w III w. p.n.e.

Średniowiecze

Uniwersytet Al-Karawijjin w Fezie

Ożywienie intelektualne na Zachodzie nastąpiło dopiero na przełomie XI i XII wieku wraz z rozwojem miast i gospodarki, ogólnym podniesieniem się poziomu cywilizacyjnego i przyswojeniem zdobyczy nauki arabskiej oraz greckiej. Już wcześniej polem tych kontaktów były szkoły bizantyńskie w południowych Włoszech, m.in. w Salernie, gdzie studiowano pisma uczonych arabskich i greckich. Do Europy trafiły arabskie przekłady dzieł Arystotelesa. Ze „Wschodu” na „Zachód” przedostawała się ogromna ilość informacji naukowych, co zapoczątkowało ferment intelektualny, dzięki któremu nauka została wyrwana ze stagnacji. Ośrodkiem tego ruchu stały się szkoły w Bolonii, Paryżu i Oksfordzie, które z czasem przekształciły się w pierwsze zachodnie uniwersytety.

Jedną z pierwszych uczelni zorganizowaną na kształt późniejszych uniwersytetów była szkoła w Konstantynopolu, reaktywowany w latach 842–849 przez Bardasa, regenta cesarza bizantyńskiego Michała III, zwany także Uniwersytetem Magnaura[5]. Na uczelni tej wykładano, między innymi, medycynę, filozofię, prawo, ekonomię, geografię, retorykę i astronomię. Następnymi były bułgarskie uczelnie w Presławiu i Ochrydzie – tak zwane szkoły piśmiennicze, powstałe w IX wieku za panowania cara Symeona I. W szkołach tych wykładano literaturę, nauki przyrodnicze, geografię i inne przedmioty.

Najstarsza uczelnia typu uniwersyteckiego w kręgu cywilizacji zachodniej to Szkoła medyczna w Salerno, powstała już w VIII w. na terenie dawnych bizantyńskich posiadłości na południu Półwyspu Apenińskiego. Tradycyjnie za najstarszy uniwersytet uważa się Uniwersytet Boloński utworzony w 1088 roku we Włoszech. Wynika to z faktu, iż była to pierwsza uczelnia, która nazywała się oficjalnie uniwersytetem, choć pod względem organizacyjnym nie różniła się od swoich poprzedniczek.

Pierwsze uniwersytety były wytworem ówczesnej kultury miejskiej. Początkowo określano je mianem studium generale. Ich struktura organizacyjno-ustrojowa wzorowana była na instytucjach cechowych. Olbrzymi wpływ na kształt uczelni miał Kościół; językami wykładowymi były: greka, łacina, arabski i język staro-cerkiewno-słowiański. Rozkwit uniwersytetów i towarzyszących im ośrodków miejskich datuje się na XIII–XV wiek.

Niektóre z uniwersytetów dopuszczały w swoje mury kobiety. Włoska lekarka Trotula di Ruggiero miała przydzieloną katedrę w szkole medycznej w Salerno, gdzie uczyła szlachetnie urodzone Włoszki. Grupę jej uczennic określa się czasem jako „damy z Salerno”. Jej to też przypisuje się często autorstwo ważnych tekstów medycyny kobiecej: położnictwa i ginekologii. Uniwersytet Boloński pozwalał kobietom uczęszczać na zajęcia od chwili powstania w 1088. Katedrę medycyny w XV wieku prowadziła tam Dorotea Bucca[10].

Zapoczątkowana w XVII wieku rewolucja naukowa dała bodziec do rozwoju nowożytnych uniwersytetów, które od średniowiecznych odróżniało wprowadzenie języków narodowych jako wykładowych, a także skierowanie nacisku na osobistą pracę naukową profesorów i swobodę prowadzonych przez nich badań naukowych.

Najstarsze szkoły typu uniwersyteckiego

MiastoRok założeniaUniwersytet
Konstantynopol849 (istniał do 1453)Uniwersytet Konstantynopolitański
Fez859Uniwersytet Al-Karawijjin
OchrydaIX wiekOchrydzka szkoła piśmiennicza
PresławIX wiek (istniała do 972)Presławska szkoła piśmiennicza
SalernoX wiekSzkoła medyczna w Salerno
Kair988Al-Azhar
Bolonia1088Uniwersytet Boloński
Paryżok. 1100[11]Uniwersytet Paryski (nazywany później zwyczajowo Sorboną)
Oksford1167Uniwersytet Oksfordzki
Modena1175Uniwersytet w Modenie
Cambridge1209Uniwersytet w Cambridge
Salamanka1218Uniwersytet w Salamance, reorganizacja: 1254
Padwa1222Uniwersytet Padewski
Neapol1224
Tuluza1229
Siena1240
Montpellier1289
Coimbra1290Uniwersytet w Coimbrze
Rzym1303
Orlean1309
Florencja1321
Grenoble1339
Piza1343
Valladolid1346
Praga1348Uniwersytet Karola
Pawia1361Uniwersytet w Pawii
Kraków1364Uniwersytet Jagielloński
odnowienie: 1400
Wiedeń1365
Pecz1367
Heidelberg1386
Kolonia1388
Obuda (dziś dzielnica Budapesztu)1389
Ferrara1391
Erfurt1392

Najlepsze uniwersytety na świecie

Prócz uniwersytetów o długiej historii, do znaczących placówek należą[12]:

Europa

Obecny główny budynek Uniwersytet w Tartu (założony w XVII wieku) został zbudowany w XIX wieku. Uniwersytet jest obecnie jednym z najważniejszych i najbardziej prestiżowych uniwersytetów na świecie.[13][14]

Francja

Dania

Niemcy

Szwecja

Budynek Uniwersytetu w Uppsali

Holandia

Szwajcaria

Norwegia

Finlandia

Rosja

Budynek Uniwersytetu Moskiewskiego

Belgia

Wielka Brytania

(c) Peter Trimming, CC BY-SA 2.0
Balliol College w Oksfordzie – jedno z najstarszyvch kolegiów przy Uniwersytecie Oksfordzkim

Ameryka Północna

Stany Zjednoczone

Kanada

Ameryka Południowa

Argentyna

Brazylia

Wydział Farmaceutyczny Uniwersytetu de Minas Gerais

Afryka

Republika Południowej Afryki

Uganda

Wieża zegarowa Uniwersytetu Makerere

Kraje arabskie[15]

Uniwersytet Kairski

Arabia Saudyjska

  • Królewski Uniwersytet SaudyjskiRijad
  • Uniwersytet Króla AbdulazizaDżudda
  • King Fahd University of Petroleum and MineralsAz-Zahran

Liban

Egipt

Azja

Singapur

Japonia

Izrael

Australia i Oceania

Australia

Zobacz też

Przypisy

  1. Antonowicz D., Uniwersytet przyszłości. Wyzwania i modele polityki, Warszawa 2005.
  2. Stachowiak-Kudła M., Autonomia szkół wyższych a instytucjonalne mechanizmy zapewnienia jakości w Polsce i wybranych państwach europejskich, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2012.
  3. Idee Wilhelma von Humboldta dotyczące roli i organizacji uniwersytetu analizował Karol Sauerland. Idea uniwersytetu – aktualność tradycji Humboldta?. „Nauka i Szkolnictwo wyższe”. 2(28), s. 89-96, 2006. Poznań: Centrum Studiów nad Polityką Publiczną UAM. ISSN 1231-0298.  http://pressto.amu.edu.pl/index.php/nsw/article/view/4791 [dostęp 2017-10-09]
  4. Tight, M., „So What is Academic Freedom en Academic Freedom and Responsability”, Open University Press 1988.
  5. a b Jerome Bump: Historia uniwersytetu jako instytucji naukowej. [dostęp 2009-06-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-12)].
  6. Alatas, Syed Farid (2006), „From Ja¯mi’ah to University: Multiculturalism and Christian-Muslim Dialogue”, Current Sociology 54 (1): 112–32.
  7. Hugh Goddard, A History of Christian-Muslim Relations, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2000, s. 99, ISBN 0-7486-1009-X, OCLC 45407431.
  8. QUOTATIONS ON ISLAMIC CIVILIZATION.
  9. Alatas, Syed Farid, 2006. From jami’ah to university: multiculturalism and Christian-Muslim dialogue, Current Sociology 54(1):112-32.
  10. JS Edwards, A Woman Is Wise: The Influence of Civic and Christian Humanism on the Education of Women in Northern Italy and England during the Renaissance w: „Ex Post Facto: Journal of the History Students at San Fransisco State University”, tom XI, 2002 [1].
  11. Charles Radding: Universities. W: Medieval France. An Encyclopedia. William W. Kibler; Grover A. Zinn; Lawrence Earp (eds.). New York - London: Garland Publishing Inc., 1995, s. 1775-1779.
  12. Academic Ranking of World Universities 2013 (ang.). [dostęp 2013-12-01].
  13. UT scored higher in QS World University Rankings|University of Tartu
  14. University of Tartu|THE World University Rankings
  15. Ranking Web of Universities: Arab World (ang.). [dostęp 2013-12-01].
  16. Ranking Web of Universities: Asia (ang.). [dostęp 2013-12-01].

Media użyte na tej stronie

Cairo University-2.JPG
Autor: Faris knight, Licencja: CC BY-SA 3.0
ساعة جامعة القاهرة.
Farmacia.JPG
Autor: Andrevruas, Licencja: CC BY 3.0
Vista parcial da faculdade de farmácia da UFMG.
University of Tartu Estonia optimized.jpg
Autor: , Licencja: CC BY 2.0
The main building of University of Tartu, Estonia.
Московский государственный университет имени М.В.Ломоносова.JPG
Autor: Sergey Korovkin 84, Licencja: CC BY-SA 3.0
Московский государственный университет имени М.В.Ломоносова
Nalanda.jpg
Autor: myself, Licencja: CC BY-SA 2.5
Main stupa of Sariputta in the ancient Nalanda University, Bihar, India.
Oxford - Balliol College - geograph.org.uk - 1329613.jpg
(c) Peter Trimming, CC BY-SA 2.0
Oxford - Balliol College One of my favourite views, across the appropriately-named Broad Street.
Makerere university tower.jpg
Autor: Fredrick Onyango from Nairobi, Kenya, Licencja: CC BY 2.0
Clock tower of the "Main Building" — on the Makerere University campus, in central Kampala.
Uppsala universitetshuset.jpg
Autor: Celsius, Licencja: CC-BY-SA-3.0
The main building of Uppsala University, Sweden, completed in 1887 in neo-renaissance style.
Heidelberg Universitätsbibliothek 2003.jpg
Autor: Jan Beckendorf, Licencja: CC BY-SA 2.0
Universitätsbibliothek Heidelberg
Al Azhar1.jpg
Al-Azhar University, Cairo