Uriel Acosta
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | 1585 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | kwiecień 1640 |
Przyczyna śmierci | |
Zawód, zajęcie | filozof |
Narodowość |
Uriel Acosta, inaczej Gabriel Acosta, właściwie Uriel da Costa (ur. 1585 w Porto, zm. w kwietniu 1640 w Amsterdamie[1]) – pochodzący z Portugalii filozof żydowski, sceptyk, wsławiony swą walką przeciw religii[2]. Uznawał Biblię za twór ludzki, odrzucał wiarę w opatrzność, autor traktatu pt. O śmiertelności duszy ludzkiej, próbował budować moralność całkowicie świecką[3].
Życiorys
Pochodził z rodziny maranów[2], która zmieniła wyznanie z żydowskiego na katolicyzm, by uniknąć prześladowań na tle religijnym. Pilnie studiował prawo kanoniczne i Biblię. Skłoniło go to do rozważenia powrotu do judaizmu. Po śmierci ojca da Costy cała rodzina porzuciła wiarę katolicką i powróciła do religii żydowskiej (w roku 1617). Acosta przeniósł się do Holandii (która była tolerancyjna dla Żydów), jednak wkrótce zobaczył, jak wygląda judaizm w praktyce. Dostrzegł w nim obłudę przywódców religijnych, trzymających się przede wszystkim ludzkich tradycji, uciążliwych rytuałów i praw obciążających zanadto wyznawców.
W roku 1620 zaczął działać w Amsterdamie. W roku 1624 wydał książkę o tradycjach faryzeuszy, w której zakwestionował głoszoną przez nich naukę o nieśmiertelności duszy jako niebiblijną. Wykazał też wiele rozbieżności pomiędzy judaizmem ukazanym w Biblii a judaizmem ówczesnych mu rabinów. Publikacja ta okazała się bardzo kontrowersyjna i została spalona na stosie. Acosta naraził się nią zarówno wyznawcom judaizmu, jak i katolikom. Został za nią ukarany grzywną i ekskomuniką.
Uciekł więc do Hamburga w Niemczech, nie znał jednak języka niemieckiego, więc nie było mu łatwo żyć w obcym kraju. Zdecydował się powrócić do Amsterdamu w roku 1633. Wkrótce po powrocie zaczął znów głosić swe poglądy. Twierdził, że religia judaistyczna oraz prawo mojżeszowe są jedynie tworami człowieka, a potem, że w ogóle wszystkie religie wymyślili sami ludzie[4]. Uważał też, że do czczenia Boga nie potrzeba pustych ceremoniałów. Ponadto stał się głosicielem deizmu – był przekonany, że Bóg istnieje w siłach przyrody, a natura jest przecież pełna pokoju i harmonii, religie natomiast są naznaczone krwią, przemocą i walką. Za szerzenie tych poglądów ponownie został uznany za heretyka i wyklęty.
Próbował zreformować judaizm, za co w roku 1640 był publicznie biczowany w synagodze (otrzymał 39 uderzeń). W tym samym roku, uwięziony przez holenderskie władze, popełnił samobójstwo, nie mogąc znieść upokorzenia i nietolerancji[5].
Znaczenie
Przez jednych uznany został za heretyka i odstępcę od wiary, przez innych – za męczennika zaszczutego przez współwyznawców. Jeszcze inni uważają go za prekursora nowoczesnej krytyki biblijnej[6]. Kontynuacja myśli da Costy wyraźnie widoczna jest u Barucha Spinozy[5]. Spinoza swą krytykę Biblii rozpoczął niemal od tego miejsca, gdzie zatrzymał się da Costa[6].
Postać filozofa została uwieczniona w sztuce teatralnej Uriel Akosta niemieckiego pisarza Karola Gutzkowa[7].
Publikacje
- 1616 – Propostas contra a tradição (w języku portugalskim)
- 1623 – Exame das tradições farisaicas (w j. portugalskim)
- 1640 – Exemplar humanae vitae (w języku łacińskim), pol. Wizerunek własny żywota (wydanie polskie 1960)
Przypisy
- ↑ Uriel Acosta, [w:] Encyclopædia Britannica [online] [dostęp 2015-05-23] (ang.).
- ↑ a b Historia filozofii 1962 ↓, s. 183.
- ↑ Andrzej Nowicki, Wypisy z historii krytyki religii, Warszawa 1962, s.116.
- ↑ Encyklopedia w interia.pl. [dostęp 2008-07-16].
- ↑ a b Piotr Paziński: Utopia Barucha Spinozy. [dostęp 2008-07-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-08-16)].
- ↑ a b Historia filozofii 1962 ↓, s. 184.
- ↑ Polska Bibliografia Literacka. [dostęp 2008-07-16].
Bibliografia
- Da Costa. W: Historia filozofii. Pod redakcją G. F. Aleksandrowa, B. E. Bychowskiego, M.B. Mitina, Pawła Judina. Tłum. z rosyjskiego Stanisław Nowakowski, Ruta Światło, Witold Wudel. T. II: Filozofia XV - XVIII w. Warszawa: Książka i Wiedza, 1962, s. 183–184. (pol.).
Linki zewnętrzne
- Uriel Acosta – dzieła w bibliotece Polona
- ISNI: 0000 0001 1030 9245
- VIAF: 90632462
- LCCN: n50050830
- GND: 118646788
- LIBRIS: 53hkdfzp21xwszp
- BnF: 120151004
- SUDOC: 028283449
- NKC: jo2002112979
- DBNL: cost030
- BNE: XX4805892
- NTA: 325839921
- BIBSYS: 95007565
- Open Library: OL5570929A
- PLWABN: 9810674117405606
- NUKAT: n2004075467
- J9U: 987007308995705171
- PTBNP: 91677
- CANTIC: a1044192x
- NSK: 000744433
- BLBNB: 000364432
- LIH: LNB:Bue/;=B3
- WorldCat: lccn-n50050830
Media użyte na tej stronie
Uriel d'Acosta instructing the young Spinoza