Vabank

Vabank
Gatunekkomedia kryminalna, heist
Rok produkcji1981
Data premiery1 marca 1982
Kraj produkcji Polska
Językpolski
Czas trwania108 min
ReżyseriaJuliusz Machulski
ScenariuszJuliusz Machulski
Główne roleJan Machulski
Witold Pyrkosz
Leonard Pietraszak
Jacek Chmielnik
Krzysztof Kiersznowski
MuzykaHenryk Kuźniak
ZdjęciaJerzy Łukaszewicz
ScenografiaJerzy Skrzepiński
KostiumyEwa Gralak-Jurczak
MontażMirosława Garlicka
ProdukcjaStudio Filmowe „Kadr”
KontynuacjaVabank II, czyli riposta (1984)

Vabank – polska kryminalna komedia filmowa z 1981 w reżyserii Juliusza Machulskiego, jego pełnometrażowy debiut fabularny. Głównym bohaterem filmu jest kasiarz Henryk Kwinto (Jan Machulski), który po wyjściu z więzienia dąży do organizacji skoku na bank swojego dawnego wiarołomnego wspólnika, Gustawa Kramera (Leonard Pietraszak), odpowiedzialnego za śmierć jego dawnego przyjaciela. Film odniósł znaczący sukces komercyjny, zdobywając również nagrody festiwalowe (między innymi dla Juliusza Machulskiego za debiut reżyserski na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych). W 1985 ukazał się sequel filmu pod tytułem Vabank II, czyli riposta.

Fabuła

Kamienica narożna przy pl. Kościuszki (ul. Sieradzka) w Piotrkowie Trybunalskim, imitująca Dom Bankowy Kramera

Akcja rozgrywa się w Warszawie w 1934. Po sześciu latach odsiadki kasiarz Henryk Kwinto wychodzi na wolność[1]. Kiedy wraca do swojego mieszkania sprzed osadzenia w zakładzie karnym, dowiaduje się, że jego żona mieszka już z innym mężczyzną[2]. Dawny wspólnik Gustaw Kramer – człowiek, przez którego zdradę Kwinto trafił do więzienia – jest już majętnym dyrektorem banku. Kramer, spotkawszy się z Kwintą, wręcza mu pieniądze mające być rekompensatą za zdradę. Jednocześnie uprzedza go, że jego banku nie da się okraść z racji doskonałego zabezpieczenia, wypowiadając kwestię: „Ucho od śledzia”. Kwinto wybacza dawnemu wspólnikowi, kiedy jednak dowiaduje się, że to Kramer doprowadził do bankructwa i śmierci dawnego przyjaciela Kwinty, Tadeusza Rychlińskiego, decyduje się na dokonanie swojego ostatniego rabunku[1].

Kwinto organizuje brawurowy napad na bank razem z innym swoim przyjacielem, Duńczykiem, który specjalizuje się w blokowaniu systemów bankowych, a także z niedoświadczonymi szopenfeldziarzami Nutą i Moksem, dla których staje się mentorem. Jednocześnie sam napad zostaje tak zaaranżowany, aby podejrzenia padły na samego właściciela banku. Kramer wobec tego zostaje aresztowany. Część pieniędzy skradzionych podczas rabunku Kwinto zwraca żonie Rychlińskiego za pośrednictwem Moksa. Kiedy policja odwozi Kramera do więzienia, pod bramą stoi Kwinto, który zasłania się gazetą. Delikatnie dotykając ucha, sygnalizuje aresztowanemu swój triumf[1].

Obsada

Produkcja

Bank przy al. Kościuszki w Łodzi, w którym kręcono sceny wnętrz Domu Bankowego Kramera

Jak tłumaczy genezę tytułu filmu Grażyna Stachówna:

Francuskie wyrażenie va banque! oznacza w grach hazardowych stawkę równą całemu zebranemu bankowi, a w przenośni: iść na całego, niech się dzieje, co chce! Tytuł filmu oddaje jego temat, rodzaj intrygi i działanie bohaterów[3].

Nad projektem Vabanku Juliusz Machulski myślał jeszcze jako student na Wydziale Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi[4]. Jako wzór dla postaci Henryka Kwinty przyszły reżyser obrał autentyczną postać Stanisława Cichockiego, czołowego kasiarza epoki II Rzeczypospolitej. Pierwszy zarys scenariusza Vabanku został napisany w 1977, lecz Juliusz Machulski nie miał nadziei, iż debiutantowi pozwoli się zrealizować jego projekt. Jednakże scenariusz filmu trafił do Zespołu Filmowego „Kadr”, którego kierownik artystyczny, Jerzy Kawalerowicz, przychylnie odniósł się do projektu. Po pozytywnej kolaudacji film został skierowany do produkcji[4].

Przy tworzeniu swego filmu Juliusz Machulski nawiązał do zmitologizowanego przez kino wizerunku lat 30. XX wieku[2]. Jak deklarował sam reżyser, Vabank miał być pierwotnie filmem kryminalnym z prawdziwego zdarzenia, nie zaś komedią: „Ona mi wyszła jakby niechcący, ponieważ przede wszystkim robiłem film kryminalny, z całym szacunkiem dla tego gatunku i jego zasad. Z drugiej jednak strony wydawało mi się, że zupełnie serio tego rodzaju filmów nie da się opowiadać”[5]. Stąd też Machulski zdecydował się dokonać pastiszu filmu kryminalnego Żądło (1973) George’a Roya Hilla, aczkolwiek w Vabanku pojawiają się takżę nawiązania do Przygód Arsena Lupina (1957) Jacques’a Beckera oraz Rififi (1955) Julesa Dassina. Jak podkreślał Feliks Netz, Machulski „przejął ich ton [...], konstrukcję scenariusza, tempo, typy bohaterów [...], a także ów szczególny rodzaj moralnego przesłania, jaki amerykańskim filmom kryminalnym nadawał niebagatelną rangę społeczną”[6]. Muzykę do filmu, inspirowaną umownym klimatem epoki, skomponował Henryk Kuźniak[7].

W rolę Henryka Kwinty wcielił się ojciec debiutującego reżysera, Jan Machulski, kojarzony dotąd z postaciami ludzi młodych z takich filmów, jak Ostatni dzień lata (1958) oraz Sublokator (1966). Jan Machulski w zamiarze syna miał zerwać ze swym dotychczasowym wizerunkiem, w czym miały pomóc takie środki ekspresji, jak ponure spojrzenie oraz brak promiennego uśmiechu. Ojciec Juliusza Machulskiego twierdził później, że: „rola Kwinty okazała się dla mnie dlatego tak trudna, że tak daleka od mojej swobody bycia w roli, od mojego utrwalonego wizerunku, ode mnie samego”[2]. Początkowo rola Duńczyka była przeznaczona dla Andrzeja Łapickiego, jednak ten nie zgodził się na udział w castingu, wobec czego zastąpił go Witold Pyrkosz. Jacek Chmielnik rolę Moksa otrzymał przypadkowo; Machulski spotkał go w łódzkiej restauracji, po czym złożył mu ofertę zagrania w filmie, którą Chmielnik przyjął[4].

Zdjęcia do filmu powstały w Łodzi (m.in. na ul. Moniuszki, w hotelu Grand, w banku przy al. Kościuszki, na Starym Cmentarzu i w budynku sądu przy pl. Dąbrowskiego), a także w Piotrkowie Trybunalskim (na placu Kościuszki, ul. Sieradzkiej i kilku podwórkach), gdzie mieścił się bank Kramera[8]. W produkcji, jako element scenografii, wykorzystano również łódzki fotoplastikon, znajdujący się wówczas w Muzeum Historii Miasta Łodzi, w dawnym pałacu Izraela Poznańskiego przy ul. Ogrodowej[9]. Zdjęcia do Vabanku zakończyły się pod koniec 1981, jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce[4].

Odbiór

Pomnik Jana Machulskiego (jako Henryka Kwinty) w Międzyzdrojach

Vabank odniósł sukces komercyjny, do 1982 gromadząc w kinach około 1 442 000 widzów[10]. Film zebrał jednak zróżnicowane recenzje. Jerzy Płażewski doceniał Vabank za pomysłowość oraz umiejętność w łączeniu kina autorskiego z komercyjnym. Tymczasem Bożena Janicka w ironicznej recenzji dla „Filmu” chwaliła wprawdzie reżysera za „bezbłędną intuicję w doborze obsady” (szczególnie zaś role Jana Machulskiego i Witolda Pyrkosza), jednak dostrzegła w Vabanku sporą lukę scenariuszową: „skąd taki porządny człowiek, jak Kwinto, mógł w ogóle znać podobnego łobuza [Kramera]?”[11] Andrzej Kołodyński w swojej recenzji filmu preferował spontaniczną grę Pyrkosza od aktorstwa Machulskiego-seniora, postaci „budowanej charakteryzacją, pracowitymi trikami, a nawet cytatami z Newmana[12]. Kołodyński podkreślał, że „to aktorzy sprawiają, że na ekranie nie słabnie żywioł zaba­wy”[12]. Porównując Vabank z innym filmem retro – Znachorem Jerzego Hoffmana – Kołodyński podsumowywał, iż oba filmy niosą ze sobą „rehabilitację solidnego, twórczego rzemiosła, a to już w naszych warunkach niemało”[12].

Mimo to, zdaniem filmoznawcy Artura Majera, Vabank miał szczególne znaczenie dla polskiej kinematografii, gdyż „w czasie stanu wojennego film zapewniał widzom – nieobecną w kinie czy telewizji – rozrywkę, ale też, pod jej maską, przemycał ideologię honoru, godności i uczciwości”[5]. Rosyjski krytyk filmowy Władimir Gromow pisał, że w filmie Juliusza Machulskiego „zadziałało wszystko: idealnie obsadzony bohater, zwarta reżyseria, humor, który powalił publiczność na kolana, świetna atmosfera wytworzona przy użyciu minimalnych środków. Oraz, oczywiście, niesamowita historia o przechytrzeniu zła. Za to wszystko i jeszcze więcej, kochamy Vabank – film, który stał się absolutnym arcydziełem polskiego kina”[4].

Nagrody

RokPodmiot przyznającyWyróżnienie[8]
1981Koszaliński Festiwal Debiutów Filmowych „Młodzi i Film”Wyróżnienie
Festiwal Polskich Filmów FabularnychBrązowe Lwy Gdańskie za debiut reżyserski
1982Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Karlowych WarachDyplom jury
Nagroda Centralnego Komitetu ZMS
MystFestNagroda AGIS-BNL(ang.)
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Manili(ang.)Nagroda specjalna
Międzynarodowy Festiwal Filmów Komediowych w VeveyZłota Laseczka
1983Ministerstwo Kultury i SztukiNagroda Ministra Kultury i Sztuki II stopnia
1984Międzynarodowy Festiwal Filmów Komediowych w MarsyliiGrand Prix

Zobacz też

Przypisy

  1. a b c Stachówna 2010 ↓, s. 187.
  2. a b c Stachówna 2010 ↓, s. 188.
  3. Stachówna 2010 ↓, s. 185.
  4. a b c d e Gromov 2018 ↓.
  5. a b Majer 2007 ↓, s. 218.
  6. Majer 2007 ↓, s. 223.
  7. Kołodyński 1983 ↓.
  8. a b Vabank w bazie filmpolski.pl
  9. Katarzyna Zawadzka: Fotoplastikon z "Vabanku" w Muzeum Kinematografii (pol.). dzienniklodzki.pl, 2009-12-29. [dostęp 2021-03-21].
  10. Sowiński 2019 ↓, s. 107.
  11. Janicka 1982 ↓, s. 7.
  12. a b c Kołodyński 1983 ↓, s. 19.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Disambig.svg
Symbol wieloznaczności
2005-09 Łódź - Tadeusz Kościuszki 15.jpg
Autor: Ralf Lotys (Sicherlich), Licencja: CC BY 3.0
Łódź Bank przy ulicy Tadeusz Kościuszki 15. Wnętrza banku "zagrały" wnętrza Domu Bankowego Kramera w filmie "Vabank".
Pomnik Jana Machulskiego.JPG
Autor: Selerro, Licencja: CC BY-SA 3.0
Pomnik Jana Machulskiego w Międzyzdrojach. Autor- Michał Selerowski
Machulski Juliusz.jpg
Autor: Sławek, Licencja: CC BY-SA 2.0
Juliusz Machulski (ur. 10 marca 1955 w Olsztynie) - polski reżyser filmowy, aktor
Piotrków Trybunalski, Plac Kościuszki 6 (kamienica).jpg
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC BY-SA 2.5
Kamienica narożna w Piotrkowie Trybunalskim (na Placu Kościuszki, przy ul. Sieradzkiej). "Zagrała" rolę Domu Bankowego Kramera w filmie "Vabank". (zabytek nr 426 z 23.03.1992)