Vaitkuškis
| ||
(2017) | ||
Państwo | ![]() | |
Okręg | wileński | |
Rejon | wiłkomierski | |
Gmina | Pobojsk | |
Wysokość | 134 m n.p.m. | |
Populacja (2011) • liczba ludności | 134 | |
Położenie na mapie Litwy (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | ||
![]() | ||
Portal ![]() |
Vaitkuškis (hist., pol. Wojtkuszki) – wieś na Litwie położona w rejonie wiłkomierskim okręgu wileńskiego, 4 km na południe od Wiłkomierza, nad rzeką Świętą.
Historia
W pobliży wsi znajduje się kopiec. Badania archeologiczne przeprowadzone w 1970 roku doprowadziły do odkrycia artefaktów i śladów po osadzie z drugiej połowy I tysiąclecia p.n.e i początków naszej ery.
Własność
Według legend wielki książę litewski Świdrygiełło miał tu jeden ze swoich zamków. Odbyła się tu wielka bitwa między wojskami Zygmunta Kiejstutowicza a Świdrygałły, wspomaganymi przez Krzyżaków[1]. W 1796 roku przy wznoszeniu jednego z budynków znaleziono srebrne monety ponoć z tego okresu[2].
Około 1550 roku rodzina Skorulskich herbu Kościesza (odm.) skomasowała tutejsze drobniejsze mniejsze majątki w jedną całość drogą małżeństw i zakupów. Władali tą ziemią do 1760 roku. Pierwszym jej znanym właścicielem był Michał Skorulski. Jego syn Bartłomiej żonaty z Dorotą Jodkówną był kolejnym dziedzicem na tych dobrach. Jednymi z kolejnych właścicieli byli: Melchior Skorulski (zm. w 1639 roku), Antoni (który władał Wojtkuszkami co najmniej w okresie 1720–1730). Michał Skorulski, syn Antoniego, oboźny wileński sprzedał w 1764 roku majątek Wojtkuszki za 160 tysięcy złotych polskich swojemu krewnemu Michałowi Kossakowskiemu[3] żonatemu z Barbarą Zyberk zu Wischling (~1730–1811) herbu własnego. Kolejnymi właścicielami klucza byli:
- ich syn Józef Dominik Kossakowski (1771–1840), łowczy wielki litewski i pułkownik wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego, żonaty z Ludwiką Zofią Potocką (1779–1850) herbu Pilawa
- ich syn Stanisław Szczęsny (1795–1872), dyplomata w służbie rosyjskiej, literat, żonaty z Aleksandrą de Laval de la Loubrerie (1811–1886)
- ich syn Stanisław Kazimierz (1837–1905), heraldyk, ordynat na Lachowiczach, trzykrotnie żonaty
- syn Stanisława Kazimierza i jego trzeciej żony Zofii Bower-St. Clair de Saint Clair (1869–1911) Jan Kossakowski (1900–1979), żonaty ze Stanisławą Rynkowską (1897–1981) – ostatni właściciele Wojtkuszek do 1940 roku[4].
Około 1890 roku tutejsze dobra Kossakowskich liczyły 1963 dziesięcin ziemi[2]. W wyniku litewskiej reformy rolnej zdewastowany majątek został okrojony[4].
Przynależność administracyjna
rok | liczba ludności |
---|---|
1902 | 286 |
1923 | 292 |
1959 | 159 |
1970 | 109 |
1979 | 158 |
1987 | 191 |
1989 | 166 |
2001 | 148 |
2011 | 134[5] |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Palace_of_Kasakovskiai%2C_Vaitku%C5%A1kis_19th_c..jpg/240px-Palace_of_Kasakovskiai%2C_Vaitku%C5%A1kis_19th_c..jpg)
- W I Rzeczypospolitej – w powiecie wiłkomierskim województwa wileńskiego Rzeczypospolitej[4];
- po III rozbiorze Polski (od 1795 roku) miasteczko i majątek należały do parafii Pobojsk i były siedzibą gminy Wojtkuszki w powiecie wiłkomierskim (ujeździe) guberni wileńskiej (w latach 1797–1801 guberni litewskiej), a od 1843 roku – guberni kowieńskiej Imperium Rosyjskiego[2];
- po I wojnie światowej wieś należała do Litwy, która w okresie 1940–1990, jako Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka, wchodziła w skład ZSRR;
- od 1990 roku wieś leży na terenie niepodległej Litwy.
XVIII–XXI wiek
We wsi w 1789 roku został wybudowany murowany kościół filialny pw. Zbawiciela fundacji Michała Kossakowskiego. Stanisław Szczęsny pokrył kościół blachą. Przy pałacu również zbudowano kaplicę.
W 1799 roku Józef Dominik ufundował (za zezwoleniem cara Pawła I) w Wojtkuszkach komandorię maltańską z prawem starszeństwa w męskiej linii.
Od 1820 roku Stanisław Kossakowski zakładał tu szkółki, ochronki, szpitale, kasy pożyczkowe, zaprowadził samorząd gminny, zniósł daremszczyznę i ograniczył pańszczyznę (do 104 dni w roku). W 1858 roku uzyskał on pozwolenie na utworzenie ordynacji na Wojtkuszkach[2][4].
W latach radzieckich była tu siedziba kołchozu.
Znane osoby
W Wojtkuszkach:
- w 1715 roku urodził się Antoni Skorulski[1][a], rektor Akademii Wileńskiej
- w 1771 roku urodził się Józef Dominik Kossakowski
- w 1798 roku zmarł Michał Kossakowski (1733–1798)
- w latach 1857–1859 przebywał tu Stanisław Saint Clair.
Pałac
W drugiej połowie XVIII wieku Michał Kossakowski urządził tu swą rezydencję. Rozbudował stary pałac Skorulskich. W latach 1857–1862 Stanisław Szczęsny dokonał całkowitej przebudowy pałacu, nadając mu formę angielskiego neogotyku, na szczytach i rogach wieżyczki, po prawej stronie parterowe skrzydło zakończone dwupiętrową wieżą zwieńczoną blankami.
Pałac był otoczony dużą liczbą oficyn i wielu budynków gospodarczych. Wokół był wielki i malowniczy park z jeziorem, na zboczach wzgórza, porośnięty starodrzewiem, przeprojektowany pod koniec XIX wieku.
Pałac został ograbiony i zdewastowany w czasie I wojny światowej. W czasie II wojny światowej początkowo umieszczono w nim internowanych żołnierzy polskich. W czasie okupacji hitlerowskiej budynek służył jako getto żydowskie. Był to punkt dystrybucyjny, do którego przywożono Żydów z Wiłkomierza i okolicznych miejscowości, po czym wysyłano ich grupami na egzekucje: 8 i 19 sierpnia 1941 roku około 1325 Żydów rozstrzelano w lesie Piwonia w pobliżu dworu, a 5 września 1941 roku – około 4709[4][7].
Po wojnie pałac popadł w ostateczną ruinę i większość jego murów rozebrano. Pozostała jedynie samotna wieża i fragment stajni[4].
Od 1992 roku ruiny pałacu są chronione jako zabytek (pozycja 811 w rejestrze zabytków)[7]. W 2017 roku z rąk prywatnych odkupił je potomek rodu Paweł Szanajca-Kossakowski. W 2019 roku ruiny zostały ponownie wystawione na sprzedaż[8].
Majątek Wojtkuszki został opisany w 4. tomie Dziejów rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej Romana Aftanazego[4].
Zobacz też
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b Wojtuszki, [w:] Antoni Urbański, Podzwonne na zgliszczach Litwy i Rusi, Warszawa: nakładem autora, 1928, s. 143–147, ISBN 83-85130-44-6 . reprint Oficyna Wydawnicza „Graf”, Gdańsk, 1991.
- ↑ a b c d Wojtkuszki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII: Warmbrun – Worowo, Warszawa 1893, s. 767 ., znaczenie 5.
- ↑ Marek Minakowski, Profil Michała Korwin-Kossakowskiego w Wielkiej genealogii Minakowskiego [dostęp 2020-11-21] .
- ↑ a b c d e f g Wojtkuszki, [w:] Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, wyd. drugie przejrzane i uzupełnione, t. 4: Województwo wileńskie, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1993, s. 423–434, ISBN 83-04-04020-4, ISBN 83-04-03701-7 (całość) .
- ↑ Results of the 2011 Population and Housing Census of the Republic of Lithuania [dostęp 2020-11-21] (ang.).
- ↑ Roman Darowski: Skorulski Antoni. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 38. Warszawa – Kraków: Polska Akademia Nauk – Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla, 1998, s. 270–272. ISBN 83-86301-55-4.
- ↑ a b Vaitkuškio dvaro sodybos fragmentai (obiekt nr 811 litewskiego rejestru zabytków) [dostęp 2020-11-21] (lit.).
- ↑ Pałac Wojtkuszki wystawiony na sprzedaż, zw.lt, 15 lipca 2019 [dostęp 2020-11-21] .
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Lithuania
Autor: Vilensija, Licencja: CC BY-SA 3.0
Vaitkuškis, Ukmergė district, Lithuania
Autor: Stanislovas Kazimieras Kosakovskis, Licencja: CC0
Bedroom in Vaitkuškis Manor
Autor: Stanislovas Kazimieras Kosakovskis, Licencja: CC0
Vaitkuškis Manor in winter
Palace of Kasakovskiai