Vladimir Nabokov

Vladimir Nabokov
ros. Владимир Владимирович Набоков
Syrin
Ilustracja
Pomnik Nabokova w Montreux
Imię i nazwiskoWładimir Władimirowicz Nabokow
Data i miejsce urodzenia22 kwietnia 1899
Petersburg
Data i miejsce śmierci2 lipca 1977
Montreux
Narodowośćrosyjska
Językrosyjski, angielski, francuski
Alma MaterUniversity of Cambridge
Dziedzina sztukiproza, liryka, dramat
Muzeum artystyDom Nabokova w Petersburgu
Ważne dzieła
Faksymile

Vladimir Nabokov[a] (właśc. Władimir Władimirowicz Nabokow ros. Владимир Владимирович Набоков; ur. 10 kwietnia?/22 kwietnia 1899 w Petersburgu, zm. 2 lipca 1977 w Montreux) – rosyjski i amerykański pisarz, tworzący do mniej więcej 1938 roku głównie w języku ojczystym, potem głównie w języku angielskim, autor kilku tekstów w języku francuskim. Z wykształcenia filolog (romanista i rusycysta), krótko studiował zoologię, przez całe życie zajmował się lepidopterologią (liczne artykuły w czasopismach specjalistycznych, praca w harwardzkim muzeum), hobbystycznie układał zadania szachowe[3], w latach 1941–1959 był wykładowcą literatury na uczelniach amerykańskich.

Szeroką sławę przyniosła mu powieść Lolita (opublikowana w Paryżu, 1955).

Dom, w którym Nabokov urodził się i spędził dzieciństwo

Życiorys

Urodził się 10 kwietnia 1899 według stosowanego wówczas w Rosji kalendarza juliańskiego. Odpowiednikiem tego dnia w kalendarzu gregoriańskim jest 22 kwietnia, co można obliczyć dodając 12 dni do daty według kalendarza juliańskiego. Niektóre źródła podają błędnie wyliczoną datę 23 kwietnia uzyskaną poprzez nieprawidłowe zastosowanie 13-dniowej różnicy między dwoma kalendarzami, która jednak mogła być używana tylko po 28 lutego 1900. We wspomnieniowej książce Speak, Memory Nabokov wyjaśnił powód pomyłki i potwierdził, że właściwą datą jest 22 kwietnia.

Życie Vladimira Nabokova można podzielić na cztery etapy:

Nabokov pochodził ze szlacheckiej rodziny rosyjskiej. Po utracie majątku w wyniku rewolucji październikowej w Rosji jego rodzina wyjechała do zachodniej Europy. Na początku lat dwudziestych Nabokov studiował romanistykę i slawistykę w Cambridge, po ukończeniu studiów w 1923 zamieszkał w Berlinie (Niemcy oraz środowisko emigrantów rosyjskich w Niemczech nierzadko występują w utworach Nabokova z tamtego okresu).

15 kwietnia 1925 Nabokov ożenił się z Verą Slonim, 10 maja 1936 urodził im się syn Dimitri. W 1937 przenieśli się do Paryża, a w 1940 popłynęli transatlantykiem do USA, gdzie Nabokov między innymi pracował w muzeum oraz jako profesor literatury na uczelni. Po sukcesie finansowym Lolity, w 1961 Nabokov z rodziną przeprowadził się do Montreux w Szwajcarii. Od 1964 aż do śmierci mieszkał w hotelu Montreux-Palace w Montreux.

Charakterystyka twórczości

Twórczość Nabokova należy do najwybitniejszych osiągnięć w zakresie obu literatur, do których należy, zarówno rosyjskiej, jak i angielskiej.

Powieści Nabokova eksplorują w artystycznej formie tematykę filozoficzną (tematy takie jak estetyka, życie po śmierci, rozważania nad charakterem rzeczywistości i świadomości). Przez niektórych uznawany również czasem za kpiarza literatury, Nabokov uważany jest za pisarza, który potrafi daleko bardziej niż inni twórcy połączyć żar artysty z dyscypliną i chłodem naukowca.

Poza powieściami, trzy wersje autobiografii (Tamte brzegi, Conclusive evidence, oraz Pamięci, przemów), kilka zbiorów opowiadań (m.in. Feralna trzynastka, Szczegółowy opis zachodu słońca i inne opowiadania), dramaty, nieliczne poezje, trzy tomy wykładów o literaturze europejskiej i rosyjskiej, tłumaczenia z angielskiego na rosyjski (m.in. tłumaczenie Alicji w krainie czarów Lewisa Carrolla) i z rosyjskiego na angielski (m.in. erudycyjny przekład Eugeniusza Oniegina Aleksandra Puszkina), zadania szachowe i profesjonalne prace z zakresu microlepidoptera.

Jedne z najważniejszych powieści Nabokova to:

Dar

Powieść odzwierciedlająca pewien okres życia młodego i genialnego pisarza rosyjskiego, mieszkającego w Berlinie na początku lat dwudziestych ubiegłego wieku – Fiodora Godunowa Czerdyncewa. Opis jego życia przesycony jest żywymi i barwnymi wspomnieniami z Rosji oraz spojrzeniem młodego geniusza na własną pracę twórczą.

Zaproszenie na egzekucję

Artystyczna opowieść dziejąca się w nieokreślonej przyszłości, w świecie noszącym subtelne piętno sztuczności, zamieszkanym przez sztuczne postaci, pośród których żywy, prawdziwy i czujący istnienie jakiegoś innego lepszego świata, bohater, Cyncynat C., zostaje skazany na śmierć przez ścięcie (jego winą jest bycie nieprzezroczystym w świecie przezroczystych ludzi). Powieść opisuje dni oczekiwania Cyncynata na egzekucję.

Blady ogień

Napisany tuż po Lolicie tekst, którego natura i przesłanie są wysoce kontrowersyjne. Jest prawdopodobnie zakamuflowanym traktatem filozoficznym, grą literacka i szaradą eksplorująca tematykę życia po śmierci.

Książka składa się z 999-wersowego poematu Blady ogień, napisanego przez amerykańskiego poetę Johna Shade’a oraz z serii przypisów do poematu (wyraźnie odbiegających od tematu i kilkakrotnie przekraczających objętościowo długość samego poematu) napisanych przez sąsiada i przyjaciela Shade’a – Charlesa Kinbote’a, który utrzymuje, że jest zdetronizowanym królem fikcyjnego państwa – Zembli.

Poglądy na temat przekładu

Vladimir Nabokov, który sam był tłumaczem, miał stanowcze poglądy na temat przekładu. Można znaleźć je m.in. w jego artykułach The Art Of Translation. On the sins of translation and the great Russian short story[4] oraz Problems of translation: Onegin in English[5]

W Problems of translation: Onegin in English, Nabokov przedstawia nie tylko swoje przemyślenia związane z tłumaczeniem przez niego poematu Eugeniusz Onegin Aleksandra Puszkina z języka rosyjskiego na język angielski, ale także przemyślenia na temat tłumaczenia w ogóle. Autor twierdzi, że każde dosłowne tłumaczenie zawsze będzie bardziej użyteczne niż najpiękniejsza parafraza. Ponadto, uważa, że tłumaczenie dzieła literackiego ma tylko jeden cel, jakim jest stworzenie tekstu jak najbardziej podobnego do tekstu oryginalnego, oraz że każde inne tłumaczenie jest tylko adaptacją lub parodią oryginału. Nabokov wspomina także o ignorancji jako jednym z największych problemów tłumaczy oraz o istotności przypisów w przekładzie poezji.

W artykule The Art Of Translation. On the sins of translation and the great Russian short story opublikowanym w czasopiśmie The New Republic 4 sierpnia 1941 roku Nabokov przedstawił swoje poglądy na temat tłumaczenia. Wyróżnia w nim trzy stopnie możliwych błędów popełnianych przez tłumaczy, nazywając je „trzema krokami do piekła” oraz określa wymagania, które powinien spełniać tłumacz. Dodatkowo charakteryzuje trzy rodzaje tłumaczy.

Błędy popełniane podczas tłumaczenia

Jako pierwsze, a zarazem najmniej poważne, Nabokov omawia błędy popełniane na skutek ignorancji lub fałszywej wiedzy, określając je mianem „wybaczalnych”, ponieważ, jak pisze w artykule, wynikają one z naturalnej słabości ludzkiego umysłu. Autor dzieli je na te wynikające ze niedostatecznej znajomości języka obcego i te wynikające z czegoś co nazywa „lingwistycznym daltonizmem” – przeinaczeniem znaczenia jakiegoś słowa lub przetłumaczeniem prostego wyrażenia w zupełnie niepotrzebnie skomplikowany sposób z powodu problemu ze znalezieniem jego prawidłowego odpowiednika.

Następny, drugi stopień, to błędy poważniejsze, takie jak celowe nietłumaczenie słów lub całych fragmentów tekstu, których tłumacz nie rozumie, albo które jego zdaniem będą niejasne dla potencjalnych czytelników lub odebrane przez nich jako nieprzyzwoite.

Popełnianie błędów trzeciego stopnia Nabokov nazywa zbrodnią, która jego zdaniem powinna być surowo karana. Jest to nadawanie przez tłumacza nowego kształtu dziełu, poddawanie go poprawkom i upiększanie go zgodnym z uprzedzeniami i poglądami czytelników, tak aby zaspokoiło ich oczekiwania. Nabokov przytacza tu rosyjskie tłumaczenie fragmentu Hamleta, w którym opis skromnego bukietu kwiatów Ofelii składającego się m.in. z chabrów i stokrotek, zostaje zastąpiony opisem pięknego bukietu róż, fiołków, goździków i lilii.

Wymagania, które powinien spełniać tłumacz

Według Nabokova tłumacz powinien posiadać taki sam talent lub przynajmniej talent podobnego rodzaju jak ten autora, nad którego dziełem będzie pracował. Po drugie, powinien on posiadać gruntowną wiedzę na temat języka źródłowego, jak i języka docelowego. Dalej powinien on być doskonale zaznajomiony ze wszystkimi szczegółami dotyczącymi metod używanych przed autora, a także znać m.in. pochodzenie użytych w dziele słów. Jednak wiedza i talent to nie wszystko, tłumacz powinien posiadać umiejętność naśladownictwa i wcielać się w autora, jak najwierniej oddając jego sposób działania i myślenia.

Rodzaje tłumaczy

Pierwszym typem tłumacza wyróżnionym przez Nabokova jest uczony, erudyta, który pragnie aby wielkie dzieła zostały docenione przez świat, tak jak są doceniane przez niego samego. Jego praca, zdaniem Nabokova, powinna być dokłada i uporządkowana – przypisy, które umieści na odpowiednich stronach, będą obszerne i szczegółowe.

Drugim rodzajem jest solidny rzemieślnik (a well-meaning hack), którego praca polega na żmudnym tłumaczeniu kolejnych dzieł, i który robi to z mniejszą dokładnością niż uczony. Ilość popełnionych przez niego pomyłek często jest proporcjonalna do ilości czasu spędzonego na pracy.

Nabokov podkreśla, że ani wiedza ani pracowitość nie zastąpią stylu i wyobraźni.

Jako ostatniego Nabokov przedstawia „prawdziwego poetę”, który posiada obie wyżej wspomniane zalety, i który nie tylko tłumaczy, ale również tworzy własne dzieła. Jednak, brakuje mu wiedzy uczonego i doświadczenia rzemieślnika. Dodatkowo, im większy będzie jego talent, tym bardziej będzie zdolny do zatarcia stylu tłumaczonego dzieła i zastąpienia go własnym.

Wybrana twórczość[6]

Dzieła rosyjskojęzyczne

Powieści
  • 1926Maszeńka (ros. Машенька) – polskie tłumaczenie Eugenia Siemaszkiewicz
  • 1928Król, dama, walet (ros. Король, дама, валет) – polskie tłumaczenie Leszek Engelking
  • 1930Obrona Łużyna (ros. Защита Лужина) – polskie tłumaczenie Eugenia Siemaszkiewicz
  • 1932Splendor lub Chwała (ros. Подвиг) – polskie tłumaczenie Anna Kołyszko
  • 1933Camera obscura (ros. Камера обскура)
  • 1934Rozpacz (ros. Отчаяние) – polskie tłumaczenie Leszek Engelking
  • 19371938Dar (ros. Дар) – polskie tłumaczenie Eugenia Siemaszkiewicz
  • 1938Zaproszenie na egzekucję (ros. Приглашение на казнь) – polskie tłumaczenie Leszek Engelking
Utwory dramatyczne
  • 1923Śmierć (ros. Смерть)
  • 1938Wynalazek Walca (ros. Изобретение Вальса)

Dzieła anglojęzyczne

Powieści
  • 1938Śmiech w ciemności (ang. Laughter in the Dark) – druga wersja powieści Camera obscura, zmodyfikowana i przetłumaczona na angielski przez Nabokova; polskie tłumaczenie Ariadna Demkowska-Bohdziewicz[7], Warszawa: Iskry 1993; Michał Kłobukowski, Warszawa: Da Capo, 2000; Warszawa: Muza, 2009
  • 1941Prawdziwe życie Sebastiana Knighta (ang. The Real Life of Sebastian Knight) – polskie tłumaczenie Michał Kłobukowski, Warszawa: PIW, 1992; Muza, 2003
  • 1947Z nieprawej strony (ang. Bend Sinister) – polskie tłumaczenie Rafał Śmietana, Maciej Słomczyński (pt. Skośnie w lewo), Michał Kłobukowski (pt. Nieprawe godło, 2006)
  • 1955Lolita (ang. Lolita) – polskie tłumaczenie Robert Stiller (wyd. PIW, 1991) i Michał Kłobukowski (Warszawa: Da Capo, 1997; Bertelsmann, 2001; Muza, 2003; Gazeta Wyborcza, 2003)
  • 1957Pnin (ang. Pnin) – polskie tłumaczenie Anna Kołyszko
  • 1962Blady ogień (ang. Pale Fire; tłum. Robert Stiller; Michał Kłobukowski i Stanisław Barańczak, Warszawa: Da Capo, 1998)
  • 1969Ada albo Żar. Kronika rodzinna (ang. Ada or Ardor: A Family Chronicle) – polskie tłumaczenie Leszek Engelking
  • 1972Przejrzystość rzeczy lub Przezroczyste przedmioty (ang. Transparent Things) – polskie tłumaczenie Ariadna Demkowska i Jolanta Kozak
  • 1974Patrz na te arlekiny (ang. Look at the Harlequins!) – polskie tłumaczenie Anna Kołyszko
  • 2009Oryginał Laury (ang. The Original of Laura) – nieukończona; polskie tłumaczenie Leszek Engelking
Opowiadania
  • 1921Leśne licho (ang. The Wood-Sprite)
  • 1923Tutaj mówi się po rosyjsku (ang. Russian Spoken Here), Dźwięki (ang. Sounds)
  • 1924Bachmann (ang. Bachmann), Detale zachodu słońca (ang. Details of a Sunset), Nadmorski port (ang. The Seaport), Zemsta (ang. Revenge), Dobroczynność (ang. Beneficence), Burza (ang. The Thunderstorm), La Veneziana (ang. La Veneziana)
  • 1925Powrót Czorba (ang. The Return of Chorb), Przewodnik po Berlinie (ang. A Guide to Berlin)
  • 1926Bajka (ang. A Nursery Tale), Traf chciał (ang. A Matter of Chance), Brzytwa (ang. Razor)
  • 1929Kartoflany Elf (ang. The Potato Elf)
  • 1930Aurelian (ang. The Aurelian)
  • 1931Terra incognita (ang. Terra Incognita), Usta ku ustom (ang. Lips to Lips)
  • 1932Muzyka (ang. Music)
  • 1933Leonardo (ang. The Leonardo)
  • 1936Wiosna w Fialcie (ang. Spring in Fialta), Mademoiselle O (ang. Mademoiselle O)
  • 1938Oko (ros. Соглядатай)
  • 1939Czarodziej (ros. Волшебник)
  • 1942Ultima Thule (ros. Ultima Thule) i Solus Rex (ros. Solus Rex) – jedyne rozdziały niedokończonej powieści pt. Solus rex
  • 1945Obrazek rodzajowy, 1945 (ang. Conversation Piece, 1945)
  • 1946Sygnały i symbole (ang. Signs and Symbols)
  • 1951Siostry Vane (ang. The Vane Sisters)
  • 2005Słowo (ang. Word)
  • 2008Natasza (ang. Natasha)
  • Obłok, jezioro, zamek (ang. Cloud, Castle, Lake)
  • Zapomniany poeta (ang. A Forgotten Poet)
  • Asystent reżysera (ang. The Assistant Producer)
  • „Że gdy raz w Aleppo...” (ang. „That in Allepo Once...”)
  • Czas i zmierzch (ang. Time and Ebb)
  • Chwat (ang. A Dashing Fellow)
  • Zły dzień (ang. A Bad Day)
  • Zwiedzanie muzeum (ang. The Visit to the Museum)
  • Zajęty człowiek (ang. A Busy Man)
  • Spotkanie (ang. The Reunion)
  • Lebioda (ang. Orache)
  • Pełnia (ang. Perfection)
  • Igła admiralicji (ang. The Admirally Spire)
  • Pamięci L.I. Szygajewa (ang. In Memory of L.I. Shigaev)
  • Krąg (ang. The Circle)
  • Krasawica (ang. A Russian Beauty)
  • Nowina (ang. Breaking the News)
  • Ociężały dym (ang. Torpid Smoke)
  • Nabór (ang. Recruiting)
  • Kęs życia i inne opowiadania (ang. A Slice of Life) – polskie tłumaczenie Michał Kłobukowski, Warszawa: Muza, 2009
  • Unicestwienie tyranów (ang. Tyrants Destroyed)
  • Lik (ang. Lik)
  • Wasilij Szyszkow (ang. Vasiliy Shishkov)
  • Pierwsza miłość (ang. First Love)
  • Sceny z życia podwójnego potwora (ang. Scenes from the Life of a Double Monster)
  • Lance (ang. Lance)
  • Cios skrzydła (ang. Wingstroke)
  • Bogowie (ang. Gods)
  • Smok (ang. The Dragon)
  • Wigilia (ang. Christmas)
  • List, który nigdy nie dotarł do Rosji i inne opowiadania (ang. A Letter That Never Reached Russia) – polskie tłumaczenie Michał Kłobukowski oraz (dwa opowiadania) Leszek Engelking, Warszawa, Muza, 2007
  • Bójka (ang. The Fight)
  • Zgroza (ang. Terror)
  • Pasażer (ang. The Passenger)
  • Dzwonek (ang. The Doorbell)
  • Sprawa honoru (ang. An Affair of Honor)
  • Wigilijne opowiadanie (ang. The Christmas Story)
  • Wielkanocny deszcz (ang. Easter Rain)
Biografie
  • 1951Conclusive Evidence – pierwsza wersja autobiografii Nabokova
  • 1954Tamte brzegi (ros. Другие берега) – poprawiona wersja autobiografii Nabokova w języku rosyjskim i później przetłumaczona przez Nabokova i jego żonę na język angielski pt. Pamięci, przemów; polskie tłumaczenie Eugenia Siemaszkiewicz
  • 1967Pamięci, przemów (ang. Speak, Memory) – ostateczna wersja autobiografii w języku angielskim; polskie tłumaczenie Anna Kołyszko i opatrzone posłowiem Leszka Engelkinga
Publicystyka
  • 1980Wykłady o literaturze (ang. Lectures on Literature) – polskie tłumaczenie Zbigniew Batko
  • 1981Wykłady o literaturze rosyjskiej (ang. Lectures on Russian Literature) – polskie tłumaczenie Zbigniew Batko
  • 1983Wykłady o Don Kichocie (ang. Lectures on Don Quichote) – polskie tłumaczenie Jolanta Kozak

Ekranizacje

Uwagi

  1. We wszystkich polskich wydaniach twórczości Nabokova[1] konsekwentnie stosowano pisownię angielską imienia i nazwiska. Leszek Engelking wyjaśnia tę kwestię następująco: „W niniejszej książce konsekwentnie stosowana będzie pisownia „Vladimir Nabokov”, a nie „Władimir Nabokow”. Decyzję taką uzasadnia fakt, że Nabokov lepiej jest znany, także u nas, jako twórca amerykański niż rosyjski. Poza tym przyjęcie pisowni angielskiej zgodne jest z wolą wdowy po pisarzu, wyrażoną w liście do autora tych słów.” (cyt. za: L. Engelking, Vladimir Nabokov. Warszawa 1989, s. 101). Encyklopedia PWN rejestruje pisarza pod spolszczonym imieniem i nazwiskiem Władimir Nabokow[2].

Przypisy

  1. katalog Nukat.
  2. Nabokow Władimir W., [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2008-10-03].
  3. Nabokov: Poems and problems.
  4. Nabokov on the Sins of Translation, New Republic, 21 kwietnia 2014 [dostęp 2017-01-27].
  5. Lawrence Venuti, The Translation Studies Reader, Routledge, 2012, ISBN 978-0-415-61347-7 [dostęp 2017-01-27] (ang.).
  6. książki – recenzje, opisy, oceny, opinie, dyskusje » BiblioNETka.
  7. książki – recenzje, opisy, oceny, opinie, dyskusje.

Bibliografia

Źródła w języku angielskim

Źródła w języku rosyjskim

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Commons-logo.svg
The Wikimedia Commons logo, SVG version.
Information icon4.svg
An i icon for templates and the like
Wikiquote-logo.svg
SVG version of the Wikiquote logo.
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności