Władcy Litwy

Pogoń Litewska Książęca

Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie została potwierdzona naukowo.

Ostatnim wielkim księciem litewskim był Zygmunt II August (1520–1572) wyniesiony na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1529[1]. Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie[2].

Kształtowanie się państwowości Litwy

Rozwój państwowości litewskiej przybrał na sile na przełomie XII i XIII wieku. Sprzyjała temu korzystna sytuacja na arenie międzynarodowej. Na Rusi pogłębiało się rozbicie dzielnicowe. Od strony zachodniej nie było zagrożenia, tereny pomiędzy Litwą a Polską zajęte były przez plemiona jaćwieskie. Od końca XII wieku na ziemiach północnych rozpoczęła się ekspansja niemiecka, jednak jak na razie nie przybierała ona na sile. W tych warunkach Litwa mogła prowadzić na większą skalę ekspansję militarną i działalność dyplomatyczną. W pierwszej połowie XIII wieku zostało zorganizowanych około 40 wypraw łupieskich we wszystkich kierunkach, w których brały udział wojska, zwołane z całego obszaru ówczesnej Litwy.

Poszczególnymi szczepami dowodzili możni, nazywani wieszpacami, nazywani także kunigasami. Kunigasi zawierali ze sobą umowy mające na celu opracowanie jednego stanowiska w kwestiach polityki zewnętrznej. Następstwem tego zjawiska było stopniowe przekształcenie się organizacji plemiennej w związek plemienny. Związkiem plemiennym przewodziło pięciu tzw. książąt starszych, wymienianych w latopisie halickim pod rokiem 1219 w następującej kolejności: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, Mendog, Wilikaił. Za książętami starszymi zostało wymienionych szesnastu tzw. książąt młodszych, tj. zależnych: dwóch żmudzkich, siedmiu Ruszkowiczów, trzech Bulewiczów, czterech z Dziawołtwy.

Potężniejsi książęta starali się rozszerzyć swoje terytoria kosztem słabszych. Na przełomie XII i XIII wieku na plan pierwszy wybił się ród Ryngolda, a jego synowie, Dowsprunk i Mendog, drogą zawierania układów i małżeństw politycznych, uchodzili za najpotężniejszych kunigasów litewskich. W 1238 roku Dowsprunk prawdopodobnie już nie żył. Zwierzchnim kunigasem był Mendog. Jego bratankowie, następcy Dowsprunka, uznali zwierzchnictwo stryja. Szwagier Mendoga, Wikint żmudzki, choć miał sposobność – po rozbiciu w 1236 roku Krzyżaków pod Szawlami – utworzyć własne niezależne państwo, nie skorzystał z tej okazji i podporządkował się Mendogowi. W 1238 roku władzę Mendoga nad sobą uznali nalszczańscy Ruszkowicze. W 1246 roku Mendog uzależnił od siebie Bulewiczów, władających prawdopodobnie w Auksztocie.

W następnych latach Mendog, aby umocnić swoje panowanie, wygnał z Litwy Dowsprunkowiczów i Wikinta, którzy w odwecie sprzymierzyli się z Danielem halickim. Przy pomocy Krzyżaków koalicja ta została rozbita w 1251 roku, a Mendog dwa lata później koronował się na króla Litwy[3].

Legendarni władcy Litwy

WładcaImię w języku litewskimPortret władcyLata panowaniaUwagi
KiernusKierinusNo image.pngXI wiekWspomniani w Kronice Bychowca[4].
KukowoytKugoviytasNo image.pngXI wiek
SteksysSteksidasNo image.png1214
RyngoldRimgaudasNo image.png1214-1219Domniemany ojciec Mendoga i Dowsprunka, wymyślony przez kronikarzy litewskich w XVI wieku[5].

„Starsi” książęta

Starsi książęta przewodzili litewskiemu związkowi plemiennemu i zostali wymienieni równocześnie w traktacie litewsko-halickim z 1219 roku[6].

WładcaImię w języku litewskimPortret władcyLata panowaniaUwagi
ŻywinbudŽivinbudasNo image.pngok. 1219
DowiatDaujotasNo image.pngok. 1219
DowsprunkDausprungasNo image.png1219-między 1219 a 1238
MendogMindaugasNo image.png1219-1253W 1253 roku został koronowany na króla Litwy.
WilikaiłViligailaNo image.pngok. 1219-ok. 1245Kunigas na Żmudzi, wygnany przez Mendoga.

Wielcy książęta litewscy przed zawarciem unii lubelskiej

#ImięImię w języku litewskimPortret władcyLata panowaniaRodziceData urodzinData śmierciInformacje dodatkowe
1MendogMindaugas1236-1263Ryngold?ok. 120012 sierpnia 1263król Litwy 1253-1263
2TreniotaTreniotaTreniota.jpg1263-1264???ok. 12101264
3WojsiełkVaišelgaVojshalk.png1264-1267Mendog122318 kwietnia 1267
4SzwarnoŠvarnasMindaugas (XIX).jpg1267-1269Daniel Halicki, Anna12301269
5TrojdenTraidenis1269-1282??????1282
6DowmuntDaumantasNo image.png1282-1285??????25 marca 1285
7ButygejdButigeidisNo image.png1285-1291Dowmunt????ok. 1291
8ButywidButvydasNo image.png1291-1295Dowmunt????1295
9WitenesVytenis1295-1316Butywid?ok. 12601316
10GiedyminGediminas1316-1341Butywid?ok. 12751341
11JawnutaJaunutisNo image.png1341-1344Giedymin, Jewnaok. 1300po 1366chrzestne imię Iwan
12OlgierdAlgirdas1345-1377Giedymin, Jewna11 lutego 129624 maja 1377
13JagiełłoJogailaWladyslaw Jagiello.jpg1377-1381Olgierd, Julianna Twerskaok. 1352 lub ok. 13621 czerwca 1434 Gródek, Wielkie Księstwo Litwskie
14KiejstutKęstutisKiejstut.JPG1381-1382Giedymin, Jewnaok. 1300 Troki, Wielkie Księstwo Litewskie15 sierpnia 1382 Krewo, Wielkie Księstwo Litewskie
13Jagiełło

ponownie

JogailaWladyslaw Jagiello.jpg1382-1401 1401-1434 najwyższy książę litewskiOlgierd, Julianna Twerskaok. 1352 lub ok. 13621 czerwca 1434 Gródek, Wielkie Księstwo Litwskiechrzestne imię Władysław,

1386-1401 unia personalna z Polską

15WitoldVytautas1401-1430Kiejstut, Birutaok. 1350 Troki, Wielkie Księstwo Litewskie27 października 1430 Troki, Wielkie Księstwo Litewskiechrzestne imię Aleksander, 1392-1401 namiestnik Jagiełły
16ŚwidrygiełłoŠvitrigaila1430-1432Olgierd, Julianna Twerskaok. 1370 Wilno, Wielkie Księstwo Litewskie10 lutego 1452 Łuck, Wielkie Księstwo Litewskiechrzestne imię Bolesław
17Zygmunt I KiejstutowiczŽygimantas I Kęstutaitis1432-1440Kiejstut, Birutaok. 136520 marca 1440 Troki, Wielkie Księstwo Litewskie
Władysław WarneńczykVladislovas VarnietisWladyslaw Warnenczyk.jpg1434-1444 najwyższy książę litewskiJagiełło, Zofia Holszańska31 października 1424 Kraków, Królestwo Polskie10 listopada 1444 pod Warną, Imperium Osmańskiekról Polski 1434-1444, król Węgier 1440-1444
18Kazimierz JagiellończykKazimieras JogailaitisKazimierz Jagiellonczyk.jpg1440-1492Jagiełło, Zofia Holszańska30 listopada 1427 Kraków, Królestwo Polskie7 czerwca 1492 Grodno, Wielkie Księstwo Litewskie1447-1492 unia personalna z Polską
19AleksanderAleksandrasAleksander Jagiellonczyk.jpg1492-1506Kazimierz Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka5 sierpnia 1461 Kraków, Królestwo Polskie19 sierpnia 1506 Wilno, Wielkie Księstwo Litewskie1501-1506 unia personalna z Polską
20Zygmunt II StaryŽygimantas II SenasisZygmunt I Stary.jpg1506-1548Kazimierz Jagiellończyk, Elżbieta Rakuszanka1 stycznia 1467 Kozienice, Królestwo Polskie1 kwietnia 1548 Kraków, Królestwo Polskie1506-1548 unia personalna z Polską
21Zygmunt III AugustŽygimantas III AugustasZygmunt II August.jpg1548-1569Zygmunt II Stary, Bona Sforza1 sierpnia 1520 Kraków, Królestwo Polskie7 lipca 1572 Knyszyn, Rzeczpospolita Obojga Narodówkoregent od 1529 roku, faktyczną władzę przejął po śmierci ojca, 1548-1569 unia personalna z Polską

Wielkie Księstwo Litewskie jako część Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1569-1795

Od 1573 władca wybierany na wolnej elekcji

#ImięImię w języku litewskimPortret władcyLata panowaniaRodziceData urodzinData śmierciInformacje dodatkowe
21Zygmunt III AugustŽygimantas III AugustasZygmunt II August.jpg1569-1572Zygmunt II Stary, Bona Sforza1 sierpnia 1520 Kraków, Królestwo Polskie7 lipca 1572 Knyszyn, Rzeczpospolita Obojga Narodów
22Henryk WalezyHenrikas ValuaHenryk Walezy.jpg1573-1574Henryk II Walezjusz, Katarzyna Medycejska19 września 1551 Fontainebleau, Królestwo Francji2 sierpnia 1589 Saint-Cloud, Królestwo Francjikról Francji 1574-1589
23Anna JagiellonkaOna JogailaitėAnna Jagiellonka.jpg1575-1596Zygmunt II Stary, Bona Sforza18 października 1523 Kraków, Królestwo Polskie9 września 1596 Warszawa, Rzeczpospolita Obojga NarodówWspółrządziła z mężem Stefanem Batorym
24Stefan BatorySteponas BatorasStefan Batory King.jpg1575-1586Stefan Batory, Katarzyna Telegdi27 września 1533 Szilágysomlyó, Siedmiogród12 grudnia 1586 Grodno,Rzeczpospolita Obojga Narodówksiążę Siedmiogrodu 1571-1586
25Zygmunt IV WazaŽygimantas IV VazaZygmunt III Waza.jpg1587-1632Jan III Waza, Katarzyna Jagiellonka20 czerwca 1566 Gripsholm, Szwecja30 kwietnia 1632 Warszawa, Rzeczpospolita Obojga Narodówkról Szwecji 1592-1599
26Władysław WazaVladislovas VazaWladyslaw IV Waza.jpg1632-1648Zygmunt IV Waza, Anna Habsburżanka9 czerwca 1595 Łobzów, Rzeczpospolita Obojga Narodów20 maja 1648 Merecz, Rzeczpospolita Obojga Narodówcar Rosji 1610-1613
27Jan I Kazimierz WazaJonas I Kazimieras VazaJan II Kazimierz.jpg1648-1668Zygmunt IV Waza, Konstancja Habsburżanka22 marca 1609 Kraków, Rzeczpospolita Obojga Narodów16 grudnia 1672 Nevers, Królestwo Francjiabdykował
28Michał Korybut WiśniowieckiMykolas Kaributas VišnioveckisMichał Korybut Wiśniowiecki.jpg1669-1673Jeremi Wiśniowiecki, Gryzelda Wiśniowiecka31 maja 1640 Biały Kamień, Rzeczpospolita Obojga Narodów10 listopada 1673 Lwów,Rzeczpospolita Obojga Narodów
29Jan II SobieskiJonas II SobieskisJan Sobieski.jpg1674-1696Jakub Sobieski, Zofia Teofila Daniłowiczówna17 sierpnia 1629 Olesko, Rzeczpospolita Obojga Narodów17 czerwca 1696 Wilanów, Rzeczpospolita Obojga Narodów
30August II MocnyAugustas II StiprusisAugust II Mocny.jpg1697-1706Jan Jerzy III Wettyn, Anna Zofia Oldenburg12 maja 1670 Drezno, Elektorat Saksonii1 lutego 1733Warszawa, Rzeczpospolita Obojga Narodówustąpił z tronu, książę elektor Saksonii 1694-1733
31Stanisław I LeszczyńskiStanislovas I LeščinskisStanisław Leszczyński.jpg1704-1709Rafał Leszczyński, Anna Leszczyńska20 października 1677 Lwów,Rzeczpospolita Obojga Narodów23 lutego 1766Lunéville, Królestwo Francjiustąpił z tronu
30August II Mocny

ponownie

Augustas II StiprusisAugust II Mocny.jpg1709-1733Jan Jerzy III Wettyn, Anna Zofia Oldenburg12 maja 1670Drezno, Elektorat Saksonii1 lutego 1733Warszawa, Rzeczpospolita Obojga Narodów
31Stanisław I Leszczyński

ponownie

Stanislovas I LeščinskisStanisław Leszczyński.jpg1733-1736Rafał Leszczyński, Anna Leszczyńska20 października 1677 Lwów,Rzeczpospolita Obojga Narodów23 lutego 1766Lunéville, Królestwo Francjiustąpił z tronu
32August III SasAugustas III SaksasAugust III (Poland).jpg1733-1763August II Mocny, Krystyna Eberhardyna Hohenzollernówna7 października 1696 Drezno, Elektorat Saksonii5 października 1763 Drezno, Elektorat Saksoniiksiążę elektor Saksonii 1733-1763
33Stanisław II AugustStanislovas II AugustasStanisław August Poniatowski.jpg1764-1795Stanisław Poniatowski, Konstancja Czartoryska17 stycznia 1732 Wołczyn, Rzeczpospolita Obojga Narodów12 lutego 1798 Petersburg, Imperium Rosyjskieabdykował po III rozbiorze

1795 – włączenie większości ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego do Imperium Rosyjskiego.

Królestwo Litwy (1918)

Litwa proklamowała niepodległość 16 lutego 1918 r., jako państwo zależne od Cesarstwa Niemieckiego. 4 lipca 1918 roku wybrano księcia Wilhelma Karola Uracha. Wilhelm przyjął wybór 11 lipca. Nigdy nie przybył na Litwę i nie objął władzy. 2 listopada 1918 przyjęto republikańską konstytucję, tym samym detronizując Mendoga II.

#ImięImię w języku litewskimPortret władcyLata panowaniaRodziceData urodzinData śmierciInformacje dodatkowe
34Mendog IIMindaugas IIMindaugas II.jpg11 lipca – 2 listopada 1918Wilhelm Wirtemberski, Florestyna Grimaldi30 maja 1864 Monako24 marca 1928 Rapallo, Królestwo Włochwłaściwie Wilhelm Karol Florestyn Geron Krescencjusz von Urach

Zobacz też

Przypisy

  1. Małgorzata Duczmal: Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 525. ISBN 83-08-02577-3.
  2. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 128. ISBN 83-04-03107-8.
  3. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 44-48.
  4. Хроніка Биховця.
  5. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46, 390.
  6. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46-48.

Bibliografia

  • Ochmański J., Historia Litwy, Warszawa 1982. ​ISBN 83-04-00886-6​.

Media użyte na tej stronie

POL COA Pogoń Litewska Książęca.svg
Autor:

Source image: Tadeusz Gajl,

Herb_Rzeczypospolitej_Obojga_Narodow.svgTadeusz Gajl, vector version: Orem,
Crown, mantling and arrangement of the elements: Avalokitesvara
Inkscape-ws.svg Ta ^specifik^ z W3C grafika wektorowa została stworzona za pomocą Inkscape przez Avalokitesvara ., Licencja: CC BY-SA 3.0
Herb książęcy Pogoń litewska
Aleksander Jagiellonczyk.jpg
Part of series Poczet królów i książąt polskich.
No image.png
A 1×1 transparent image. Useful for when a template requires an image but you don't have one.
Vojshalk.png
Repainting of Lavrishevsk Gospel (13th C.) cover, probably made in Valhyn to Vojshalk's order. Shows Dmirty Salunsky, which is Vojshalk, according to Vaclau Lastouski.
Mindaugas II.jpg
King Mindaugas II of Lithuania, 2nd Duke of Urach (1864-1928)
Vicień. Віцень (A. Guagnini, 1578).jpg
Уяўны партрэт вялікага князя Віценя (Vicień)
Giedzimin. Гедзімін (1911).jpg
Уяўны партрэт вялікага князя Гедзіміна (Giedzimin)
Mindaugas (XIX).jpg
Mindaugas King of Lithuania
Treniota.jpg
Treniota, Grand Duke of Lithuania
Lithuanian Grand Duke Traidenis.JPG
Lithuanian Grand Duke Traidenis
Michał Korybut Wiśniowiecki.jpg
Michał Korybut Wiśniowiecki, pencil drawing by Jan Matejko
Algierd. Альгерд (A. Guagnini, 1578).jpg
Уяўны партрэт вялікага князя Альгерда (Algierd)
Wladyslaw IV Waza.jpg
Władysław IV Waza, pencil drawing
Mendog 1578.png
Mendog – wielki książę, król Litwy.
Jan Sobieski.jpg
Jan Sobieski, portraited in a parade scale armour - today in the Dresden Armory.
Stanisław Leszczyński.jpg
Stanisław Leszczyński. Pencil drawing by Jan Matejko, (1838-1893), a prominent Polish painter