Ważki
Odonata[1] | |
Fabricius, 1793 | |
Okres istnienia: 325–0 mln lat temu | |
![]() Rycina z New International Encyclopedia z wizerunkami ważek | |
Systematyka | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Typ | |
Gromada | |
Podgromada | |
Rząd | ważki |
Ważki (Odonata) – rząd drapieżnych, starych ewolucyjnie owadów o przeobrażeniu niezupełnym, smukłym ciele, dużych oczach złożonych, krótkim tułowiu, silnie wydłużonym odwłoku i dwóch parach skrzydeł, które w stanie spoczynku są rozłożone na boki lub podniesione do góry. Tradycyjnie zaliczane są wraz z jętkami (Ephemeroptera) do grupy prymitywnych owadów pierwotnoskrzydłych (Paleoptera), których większość już wymarła. Są związane ze środowiskiem wodnym – larwy żyją w wodzie, a osobniki dorosłe (imagines) przebywają w pobliżu zbiorników z wodą stojącą lub płynącą. Ważki są bardzo dobrymi lotnikami. Latają szybko i bezgłośnie. U większości gatunków jest wyraźnie zaznaczony dymorfizm płciowy.
Na świecie znanych jest około 6000 współcześnie żyjących gatunków występujących na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy, głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej, gdzie wykazują się największym zróżnicowaniem gatunków. W Europie stwierdzono występowanie około 130, a w Polsce 74 gatunków ważek.
Dział entomologii zajmujący się ważkami to odonatologia.
Charakterystyka
Wszystkie ważki mają zbliżony typ budowy. Są to owady przeważnie średniej lub dużej wielkości. Długość ich ciała waha się od 2 cm u australijskiej Nannodiplax rubra do 19 cm u środkowoamerykańskiej Megaloprepus caerulatus[2]. Rozpiętość skrzydeł ważek mieści się w przedziale 2–19 cm. Do największych współcześnie żyjących gatunków należy hawajski endemit Anax strenuus o rozpiętości skrzydeł do 19 cm i wspomniana wyżej Megaloprepus caerulatus.
Głowa dobrze wykształcona i ruchliwa, z bardzo dużymi, złożonymi oczami (nawet 40 tys. ommatidiów) oraz trzema przyoczkami. Czułki mają bardzo krótkie, 3–7 członowe, szczecinkowate. Aparat gębowy typu gryzącego charakteryzuje się mocną konstrukcją. Tułów silnie rozwinięty, związane jest to m.in. z rozrośniętymi mięśniami poruszającymi dwiema parami niezależnych, przezroczystych (błoniastych) skrzydeł. Nogi kroczne, długie i smukłe. Posiadają dwie pary podobnych do siebie i bogato żyłkowanych skrzydeł, których nie są w stanie składać, jak inne owady, na grzbietowej części ciała pozostawiając je rozpostarte prostopadle do osi ciała lub uniesione do góry. Odwłok ważek, zbudowany z 10 segmentów, jest długi i cienki (z kilkoma wyjątkami).
Dymorfizm płciowy jest zaznaczony u większości gatunków w ubarwieniu oraz w budowie zewnętrznych przydatków płciowych. Samice są zwykle ubarwione mniej intensywnie. U samców, na drugim segmencie, znajduje się aparat kopulacyjny o złożonej budowie. U samic występuje pokładełko rzeczywiste służące do składania jaj. Składają je pod wodą lub blisko niej, często na pływających bądź zanurzonych roślinach. To jedne z niewielu owadów, u których postać dorosła może paść ofiarą postaci larwalnej. Dzieje się tak czasami podczas składania jaj przez samice do wody.
Żyją od sześciu miesięcy do siedmiu lat, z czego większość pod wodą, jako drapieżne larwy. Jako dorosłe, latające owady większe gatunki żyjące w strefach tropikalnych dożywają czterech miesięcy. Osobniki dorosłe większych gatunków ze strefy klimatu umiarkowanego nie są tak żywotne. 7-8 tygodniowe osobniki są już stare, ich kolory bledną a skrzydła zaczynają ulegać strzępieniu się. Wkrótce potem owady umierają. U ważek, oprócz dymorfizmu płciowego, występuje również dymorfizm wiekowy, najbardziej widoczny w ubarwieniu, które zmienia się w trakcie dojrzewania, osiągając największe nasilenie w okresie rozrodu, po czym blednie[2].
Są jednymi z najlepszych lotników wśród owadów. Potrafią latać we wszystkich kierunkach, przekraczając prędkość 10 m/s. Jako jedne z niewielu zwierząt opanowały lot wiszący. Polują na latające owady (m.in. komary, muchy), chwytając je nogami – dlatego nogi są zaopatrzone w sztywne szczeciny. Są też w stanie przewidzieć tor lotu ofiary i lecą „na zbliżenie”. Niektóre, najmniejsze gatunki polują chodząc po roślinach. W chwytaniu ofiar przez larwy podstawową rolę odgrywa przekształcony aparat gębowy typu gryzącego, zwany maską.
Ważki należą do najstarszych ewolucyjnie współcześnie żyjących owadów. Zaliczane do Protodonata formy podobne do współczesnych ważek są znane już z osadów górnokarbońskich (ok. 325 mln lat temu)[2]. Karbońskie praważki z rodzaju Meganeura i Meganeuropsis były największymi znanymi owadami o rozpiętości skrzydeł do odpowiednio 750 mm i 720 mm[2]. Najstarsi przedstawiciele rzędu Odonata, czyli właściwych ważek, znani są z dolnego permu (250 mln lat temu)[2].
Systematyka
Dotychczas na świecie opisano ponad 6000 współcześnie żyjących gatunków ważek[3][4]. Ich klasyfikacja biologiczna opiera się głównie na analizie żyłkowania skrzydeł postaci dorosłych. Filogeneza Odonata nie została dotychczas poznana. Dla wielu gatunków brak opisów larw. Liczne badania molekularne z konieczności prowadzone są na niepełnej grupie reprezentantów poszczególnych taksonów.
W oparciu o badania morfologiczne, współcześnie żyjące ważki dzielone są na podrzędy[4]:
- ważki równoskrzydłe (Zygoptera)
- Anisozygoptera – jedynym przedstawicielem jest monotypowa rodzina Epiophlebiidae
- ważki różnoskrzydłe (Anisoptera)
Poza tym, zależnie od ujęcia systematycznego, wyróżnia się 4–5 dalszych rzędów znanych tylko z materiałów kopalnych, wśród nich wymienia się Protodonata, Protoanisoptera, Protozygoptera i Archizygoptera[2].
Podrząd Anisozygoptera – obejmujący wymarłe ważki mezozoiczne oraz trzy żyjące współcześnie w Azji gatunki żywych skamieniałości z rodzaju Epiophlebia (czwarty opisany gatunek uznany za wątpliwy[4]), o cechach pośrednich między równo- i różnoskrzydłymi – był uznawany za takson parafiletyczny, a zaliczane do niego gatunki włączano do ważek różnoskrzydłych. Badania molekularne sugerują jednak, że Epiophlebia może być taksonem siostrzanym dla Anisoptera i Zygoptera[5].
Larwy ważek posiadają skrzelotchawki ukryte wewnątrz odwłoka (w jelicie tylnym – tzw. skrzela rektalne). U równoskrzydłych występują też trzy skrzelotchawki zewnętrzne, położone na końcu odwłoka w postaci trzech listków.
Odonatofauna Polski
Do 2016 roku odonatofauna Polski liczyła 73 gatunki[6][7]. Latem 2016 roku zaobserwowano obecność Pantala flavescens[8]. Niektóre gatunki ważek występujących w Polsce są objęte ochroną[9].
Miscellanea
W Indiach, 18 sierpnia 2019 roku obchodzono po raz drugi Dzień Ważki (ang. Dragonfly Day) w Nowym Delhi oraz sąsiednich regionach z inicjatywy World Wide Fund for Nature we współpracy z Bombay Natural History Society(ang.)[10]. Analogiczne wydarzenie, tj. Ogólnopolski Dzień Ważki w Puławach[11], zapoczątkowano z inicjatywy Ewy Rauner-Bułczyńskiej[12] 25 maja 2019 roku[13] w Puławach, w rocznicę urodzin czołowego badacza ważek, Edmonda de Sélys Longchampsa(ang.)[12].
Galeria
- (c) Dr. Alexander Mayer, CC BY-SA 3.0
†Cymatophlebia longialata z późnej jury – Bawaria
Husarz władca podczas składania jaj
Larwa tężnicy wytwornej
Samica lecichy pospolitej
Głowa szablaka krwistego
Głowa pałątki pospolitej
Gomphus vulgatissimus
- (c) Foto: Jonn Leffmann, CC BY 3.0
Sympetrum sanguineum
Przypisy
- ↑ Odonata, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
- ↑ a b c d e f Fauna Polski – charakterystyka i wykaz gatunków. Bogdanowicz W., Chudzicka E., Pilipiuk I. i Skibińska E. (red.). T. II. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2007, s. 293–294. ISBN 978-83-881470-7-4.
- ↑ John W.H. Trueman. A brief history of the classification and nomenclature of Odonata. „Zootaxa”. 1668, s. 381–394, 2007. (ang.).
- ↑ a b c D. Paulson, M. Schorr & C. Deliry: World Odonata List. University of Puget Sound, 2022-01-27. [dostęp 2022-02-13]. (ang.).
- ↑ Carle et al. Evolution of Odonata, with Special Reference to Coenagrionoidea (Zygoptera) (pdf). „Arthropod Systematics & Phylogeny”. 66 (1), s. 37–44, 2008. (ang.).
- ↑ Jacek Wendzonka. Klucz do oznaczania dorosłych ważek (Odonata) Polski (pdf). „Odonatrix – Biuletyn Sekcji Odonatologicznej Polskiego Towarzystwa Entomologicznego”. 1 (Suplement), czerwiec 2005. ISSN 1733-8239.
- ↑ Ważki (Odonata) Polski: Systematyka. Strona internetowa Sekcji Odonatologicznej PTE. [dostęp 2010-07-31].
- ↑ Nomadka żółtawa (Pantala flavescens). Strona internetowa Ewy Miłaczewskiej. [dostęp 2017-10-18].
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną (Dz.U. z 2004 r. nr 220, poz. 2237).
- ↑ Dragonfly Day. drishtiias.com, 2019-08-17. [dostęp 2021-03-25].
- ↑ Ewelina Borawska: Dzień Ważki w Puławach - inauguracja. Urząd Miasta Puławy, 2019-05-20. [dostęp 2021-03-25].
- ↑ a b Radosław Szczęch: Zakochana w owadach. "Gdy do nich przychodzę, wychodzą sprawdzić, kto przyszedł". Dziennik Wschodni, 2020-07-26. [dostęp 2021-03-25].
- ↑ Sprawozdanie z wykonania planu finansowego Gminnego Ośrodka Kultury w Siennie za 2019 rok. „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego”. 4951, s. 48, 2020-04-28.
Linki zewnętrzne
- Ważki (Odonata) Polski. Strona Sekcji Odonatologicznej PTEnt.
- Ważki. Strona internetowa Ewy Miłaczewskiej.
- Ważki nasza pasja. Strona internetowa Elżbiety i Krzysztofa Lewandowskich.
Media użyte na tej stronie
Wings of odonata, dragonflies and damselflies
Autor: Quartl, Licencja: CC BY-SA 3.0
Male Willow Emerald Damselfly (Chalcolestes viridis) at a retention basin in Ahlen, Germany.
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
(c) Dr. Alexander Mayer, CC BY-SA 3.0
Late jurassic Odonata Cymatophlebia longialata, Solnhofen (Germany/Bavaria). Shown in "Bürgermeister Müller Museum", Sonhofen.
Painting
OK Hetaerina americana
- Lestes eurina ?
OK Libellula semifasciata
OK Perithemis domitia female
OK Calopteryx maculata
OK Perithemis domitia male
- Libellula basalis ?
(c) Foto: Jonn Leffmann, CC BY 3.0
Blodröd ängstrollslända, hane. (Sympetrum sanguineum)
Autor: Ken Billington, Licencja: CC BY-SA 3.0
Emperor Dragonfly (Anax imperator)
Photo taken at Gubbeen, County Cork, Republic of Ireland.
Autor: Lukas Jonaitis from Vilnius, Lithuania, Licencja: CC BY 2.0
I took these photos with CanonEOS40D photocamera, CanonEF100mmMacroUSM lens on extention tubes. I used Av - F11, ISO - 500, Tv - 1/250Sec. I like these damseflies because they are very colourful. Look at it's eyes - they are very blue, look at its body, you can see yelow, green, blue, red, orange colours on it!!!
Please have a view of full size... Thanks :)Autor:
- Dragonfly_portrait_01_(MK).JPG: Leviathan (talk)
- derivative work: Quartl (talk)
Portrait of a dragonfly (Sympetrum sanguineum) to show the "face"
Autor: Charles J Sharp , Licencja: CC BY-SA 3.0
Blue-tailed damselfly (Ischnura elegans) nymph
Autor: Arend from Oosterhout, Netherlands, Licencja: CC BY 2.0
Male Beautiful Demoiselle (Calopteryx virgo)
Autor: Ewa Rauner-Bułczyńska, Licencja: CC BY-SA 4.0
Lecicha pospolita samica Puławy 2020
Autor: The High Fin Sperm Whale, Licencja: CC BY-SA 3.0
An Eight-spotted Skimmer (Libellula forensis).
(c) Dariusz Kowalczyk, CC BY-SA 4.0
Gadziogłówka pospolita Gomphus vulgatissimus ze zdobyczą. Dolina Rospudy.
Autor: Ewa Rauner-Bułczyńska, Licencja: CC BY-SA 4.0
szablak przepasany, samiec, Puławy
Autor: Eddy Van 3000 from in Flanders fields - Belgiquistan - United Tribes ov Europe, Licencja: CC BY-SA 2.0
Female emperor dragonfly (Anax imperator), ovipositioning.
My son and I digged a pond in our garden to welcome this kind of guests. The emperor dragonfly is a spectacular and powerful insect, difficult to approach, very quick and agile. Here the female is laying eggs in my little pond.
Deze vrouwelijke grote keizerlibel kwam deze voormiddag eitjes droppen in onze vijver. Onze vijver wordt haar keizerrijk.