Wanda (legendarna księżniczka)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Piotrowski_%C5%9Amier%C4%87_Wandy.jpg/220px-Piotrowski_%C5%9Amier%C4%87_Wandy.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/KopiecWandy-Mogi%C5%82a-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg/220px-KopiecWandy-Mogi%C5%82a-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg)
Wanda (Wąda) – bohaterka polskiej legendy. Według najbardziej znanej wersji córka Kraka i polska księżniczka, która nie zgodziła się na małżeństwo z księciem niemieckim. Urażony książę najechał ze swoimi wojskami ziemie polskie. Armia pod dowództwem Wandy zdołała odeprzeć atak. Wanda jednak zdecydowała się na samobójstwo, rzucając się w nurt Wisły, aby nie prowokować kolejnych najazdów (według innej wersji była to ofiara za odniesione zwycięstwo).
Imię
Kronika wielkopolska wyprowadza imię Wandy od wędki: Wąda nomine, que latine hamus nominatur, przy czym należy pamiętać, że Wąda, czy też Wøda należy odczytywać z „a nosowym” (ã, jak fr. provenance, avant, Auchan), które w staropolskim powstało ze zlania się co do barwy prasłowiańskich samogłosek nosowych /ǫ/ (dzisiejszego ą) i /ę/[1]. W XIX wieku rozpatrywana była też etymologia imienia Wanda – „woda”[2].
Przekazy źródłowe
Postać Wandy została najprawdopodobniej wymyślona przez Wincentego Kadłubka na podstawie różnych tekstów starożytnych[3]. Wcześniej K. Römer przedstawił pogląd o pochodzeniu legendy z mitów słowiańskich[2].
W kronice Wincentego Kadłubka Wanda rządziła Polską po odsunięciu od władzy syna Kraka, splamionego zbrodnią bratobójstwa. Po czasowym bezkrólewiu panowanie miał jej powierzyć ogół społeczeństwa („senat”, możni, chłopi), ponieważ była ostatnią z rodu Kraka[4]. Najechana przez niejakiego „tyrana lemańskiego” (czyli niemieckiego) staje na czele wojsk i zmusza wroga do odwrotu. Książę alemański wygłasza pochwalną pieśń na cześć Wandy i popełnia samobójstwo[a]. Zaś królewna rządziła długo i szczęśliwie, zostając do śmierci dziewicą. Kadłubek dodaje, że od niej, mówią, pochodzić ma nazwa rzeki Wandal, ponieważ ona stanowiła środek jej królestwa; stąd wszyscy, którzy podlegali jej władzy, nazwani zostali Wandalami.
W tej wersji nie ma wzmianki o utopieniu się w Wiśle[b]. Pojawia się ona dopiero w późniejszej Kronice wielkopolskiej[c]. Powszechnie znaną wersję zawdzięczamy natomiast Janowi Długoszowi, który nadał najeźdźcy niemieckiemu imię Rytygier[5]. W wersji niemieckiej u Johannesa Micraeliusa Wanda i niemiecki rycerz byli parą; śmierć ukochanego wstrząsnęła Wandą[6].
W kronikach polskich i zagranicznych (Długosz i Georgius Aelurius[7]) wspomina się niekiedy o jej dwóch siostrach. Jedną z nich miała być założycielka Pragi, Libusza, a drugą Waleska, uchodząca za założycielkę Kłodzka. Stąd teoria łącząca krakowskiego Kraka z czeskim Krokiem, który wg Kroniki Czechów miał mieć trzy córki: Kazię, Tetkę i Libuszę[8].
Wanda w kulturze
Motyw Wandy był często wykorzystywany politycznie jako dowód, że w Polsce może panować kobieta (Jadwiga, Anna Jagiellonka) oraz w propagandzie antyniemieckiej (Wanda leży w naszej ziemi, bo nie chciała Niemca).
Postać Wandy przytaczana była w wielu utworach łacińskich polskiego renesansu. W pierwszej części eposu Jana z Wiślicy pt. Bellum Prutenum, przedstawiającej najdawniejsze dzieje Polski, Wanda ukazana jest jako mądra i waleczna władczyni, która przejęła władzę po swoim ojcu Kraku[9]. Klemens Janicki poświęcił Wandzie jeden z epigramatów w cyklu Vitae Regum Polonorum, w którym opisał jej zwycięską walkę z Rotogarem oraz dobrowolną śmierć[10]. Wanda została też przywołana w dwóch epitalamiach królewskich – na zaślubiny Zygmunta Augusta z Elżbietą Habsburżanką (1543) autorstwa Georgiusa Sabinusa oraz Stefana Batorego z Anną Jagiellonką (1576) autorstwa Joachima Bielskiego[11]. Stanisław Hozjusz nawiązywał do postaci Wandy w dwóch utworach. W wierszu Ad Sigismundum Augustum, Sarmatiae regem, carmen consolatorium (1553) apelował do Zygmunta Augusta, by po śmierci Barbary Radziwiłłównej wszedł w nowy związek małżeński i pozostawił potomka, gdyż śmierć bezpotomna, jak w przypadku Wandy, prowadzi do chaosu w państwie[12]. W niedokończonym poemacie Hedvigis, poświęconym królowej Jadwidze, Rozjusz wytykał, że desperacki czyn Wandy wynikał z jej oporu przed uczuciami i zbytniej wstydliwości[13]. Jan Kochanowski poświęcił Wandzie łacińską elegię ze zbioru Elegiarum libri IV (elegia XV w księdze I), w której wyjaśniał, skąd wziął się Kopiec Wandy i opisał historię całego życia Wandy[14]. Kochanowski wspomniał też Wandę w polskiej pieśni Kto mi dał skrzydła, gdzie dostrzegł ją w niebie wśród najwybitniejszych władców Polski[15].
Być może nawiązuje do losu Wandy śmierć Ofelii, córki Poloniusza, w Hamlecie Williama Szekspira. Pisał o niej także Goethe. Z przedstawień plastycznych najbardziej znany jest obraz Piotrowskiego z krakowskich Sukiennic oraz cykl „Dzieje Wandy” M. Stachowicza z klasztoru w Mogile. Ten ostatni zainspirował Norwida do napisania dramatu „Wanda”. Za grobowiec Wandy uchodzi kopiec znajdujący się dziś na terenie Nowej Huty, niedaleko wejścia do kombinatu. Jej imię nosi także: osiedle, dom handlowy, stadion sportowy i most. Dzień jej imienin (23 czerwca) jest jednocześnie dniem rozpoczęcia budowy Nowej Huty.
W 1819 roku Karol Kurpiński skomponował miniaturę na skrzypce i fortepian Dumanie nad mogiłą Wandy.
Czeski kompozytor Antonín Dvořák napisał operę (Wanda, 1875) opartą na tej legendzie[16].
Na historii Wandy oparto także komiksy: Wanda leży w naszej ziemi z 1938 (rysunki Mariana Walentynowicza, tekst Kornela Makuszyńskiego)[17] oraz O Smoku Wawelskim i królewnie Wandzie z 1974 (rysunki Grzegorza Rosińskiego, scenariusz Barbary Seidler)[18].
Zobacz też
- (1057) Wanda
- Kopiec Wandy
- Krak II
- Krak
- Lech II
- Libusza
- most Wandy
- Waleska
- Wanda (imię)
- Wanda (krater wenusjański)
- Wendowie
Uwagi
- ↑ Potem pada zdanie zaczerpnięte z Owidiusza (Metamorfozy) - "Życie zaś gniewne między cienie uchodzi ze skargą" (M. Wincenty..., op. cit., s. 17, uw. 44.) - co wyraźnie naprowadza o antycznym pochodzeniu opowieści (K. Kumaniecki, op. cit.); Na podstawie uczestnictwa niemieckiego i pieśni pochwalnej (prawdopodobnie pogańskiego zaklęcia) i związanego z nią samobójstwa G. Labuda (Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Poznań 1988) wyraził pogląd o pochodzeniu skandynawskim podania.
- ↑ dlatego kronikarz nie miał powodu by "topić Wandę"; M. Wincenty, op. cit., s. 17; zob. lit. do problemu w uw. 45 na tej samej stronie.
- ↑ Tam jako "odpowiedź" na ofiarę Niemców; kronika w ten sposób tłumaczy powstałą już u Kadłubka nazwę Wisły "Wandal"; zob. Boguphali Chronicon Poloniae..., s. 474.
Przypisy
- ↑ Boguphali Chronicon Poloniae, ed. A. Maciejowski, [w:] Monumenta Poloniae Historica, t. II, Lwów 1872, s. 473
- ↑ a b K. Römer , Podanie o Kraku i Wandzie, Biblioteka Warszawska, 1876 .
- ↑ Kazimierz Kumaniecki , Podanie o Wandzie w świetle źródeł starożytnych, „Pamiętnik Literacki” (22–23), 1925–1926 .
- ↑ Wincenty Kadłubek , Kronika Polska, B. Kürbis (tłum.), Wrocław 2003, s. 16 .
- ↑ J. Banaszkiewicz , Rüdgier von Bechelaren, którego nie chciała Wanda. Przyczynek do kontaktu niemieckiej Heldenepik z polskimi dziejami bajecznymi., „Przegląd Historyczny” (75), 1984 .
- ↑ Andrzej Krajewski. Wanda. „Polityka – Pomocnik Historyczny”. Polacy i Niemcy – Tysiąc lat sąsiedztwa, s. 21, 2018. ISSN 2391-7717.
- ↑ Glaciographia, Lipsk 1625.
- ↑ Kosmas, Kronika Czechów, M. Wojciechowska (tłum.), Wrocław 2006, s. 90–91 .
- ↑ Łukaszewicz-Chantry 2014 ↓, s. 73–76.
- ↑ Łukaszewicz-Chantry 2014 ↓, s. 76–77.
- ↑ Łukaszewicz-Chantry 2014 ↓, s. 78.
- ↑ Łukaszewicz-Chantry 2014 ↓, s. 80–81.
- ↑ Łukaszewicz-Chantry 2014 ↓, s. 81–82.
- ↑ Łukaszewicz-Chantry 2014 ↓, s. 84–87.
- ↑ Łukaszewicz-Chantry 2014 ↓, s. 87–88.
- ↑ Robert Levine: Dvorák’s Wanda. W: Classics Today: Your guide to classical music online [on-line]. [dostęp 2017-08-30].
- ↑ Kornel Makuszyński , Marian Walentynowicz , Wanda leży w naszej ziemi, Lubimyczytać.pl [dostęp 2022-02-06] .
- ↑ Grzegorz Rosiński, Barbara Seidler, "Legendy Polskie", Egmont, ISBN 978-83-237-2902-0
Bibliografia
- Maria Łukaszewicz-Chantry. Wanda – sarmacka amazonka w poezji łacińskiej w Polsce. Od Jana z Wiślicy do Jana Kochanowskiego. „Terminus”. t. 16, z. 1 (30), s. 71-91, 2014. DOI: 10.4467/20843844TE.14.003.2371.
Linki zewnętrzne
- Materiały związane z Wandą w bibliotece Polona
Media użyte na tej stronie
Autor: Hubert Śmietanka, Licencja: CC BY-SA 2.5
Pałac Juliana Ursyna Niemcewicza, obecnie rektorat SGGW, popiersie Wandy na elewacji pałacu
Autor: Mach240390, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kopiec Wandy przy ul. Ujastek Mogilski w Krakowie-Mogile.
Autor:
Piotrkowczyk, Andrzej (ca 1550-1620) Druk Wołucki, Andrzej (?-1588) In hoc virtutis theatrum
Szymonowic, Szymon (1558-1629) Lectori, Licencja: CC BY 4.0Wanda 9 Królowa Polski