Wehrmacht

Wehrmacht
Ilustracja
Państwo III Rzesza
Historia
Data sformowania16 marca 1935
Data rozformowania20 września 1945
Święto3 i 27 sierpnia
Dane podstawowe
Wiek poboru18
PodporządkowanieOberkommando der Wehrmacht (OKW),
Führerhauptquartier (FHQ)
Liczebność18 000 000
(w sumie)
Budżet wojskowy
Kwota19 mld reichsmarek (1939)
89 mld reichsmarek (1944)

Wehrmacht (z niem. „siła zbrojna”) – całość sił zbrojnych III Rzeszy z wyłączeniem Waffen-SS, utworzona 16 marca 1935 roku, ustawą o powszechnym obowiązku służby wojskowej, która stanowiła jednostronne zerwanie klauzul militarnych traktatu wersalskiego (1919)[1].

Wehrmacht został utworzony w miejsce zawodowej Reichswehry i obejmował trzy rodzaje sił zbrojnych: Heer (wojska lądowe), Kriegsmarine (marynarka wojenna) i Luftwaffe (lotnictwo), z których każdy posiadał własny sztab generalny. Naczelnym dowódcą Wehrmachtu był Adolf Hitler. W czasie II wojny światowej Wehrmacht brał udział w zbrodniach wojennych razem z Gestapo i Waffen-SS, a Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze orzekł w procesach norymberskich bezsporną winę wszystkich oskarżonych dowódców[1].

Geneza

Naczelnym dowództwem Wehrmachtu było Oberkommando der Wehrmacht (OKW) utworzone na podstawie dekretu Hitlera z dnia 4 lutego 1938. Do 1938 Naczelnym Dowódcą Wehrmachtu był minister wojny feldmarszałek Werner von Blomberg, a od 27 stycznia 1938 do 30 kwietnia 1945 Adolf Hitler, przy czym jednocześnie zostało utworzone stanowisko szefa Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, które objął gen. Wilhelm Keitel.

Wehrmacht został rozbudowany ze 100 tys. żołnierzy do 3,92 mln w 1939, a w 1944 do 11 mln żołnierzy. Łącznie między 1939 i 1945 w jego szeregach służyło około 17 mln osób, na wszystkich frontach walki w czasie trwania II wojny światowej zginęło około 4,7 mln. Naczelne dowództwo Wehrmachtu razem ze sztabami generalnymi przygotowywało plany agresji niemieckiej przy współpracy z Gestapo i SS. Wiele z obozów jenieckich Wehrmachtu jest zaliczanych do miejsc masowej zagłady.

W 1939 w chwili wybuchu II wojny gotowe do działań było 46 dywizji piechoty, 4 dywizje zmotoryzowane, 4 lekkie i 7 pancernych.

W 1935 roku do niemieckiego kodeksu karnego wojskowego dodano nowe przestępstwo karane śmiercią: Zersetzung der Wehrkraft (dosłownie: rozkładanie siły bojowej). Jego niesprecyzowany charakter spowodował łatwość osądzania żołnierzy, w wyniku czego w latach 1940–1945 w niemieckim Wehrmachcie wykonano łącznie około 11 700 wyroków śmierci. Dla porównania w czasie I wojny światowej z wyroków niemieckich sądów polowych śmierć poniosło 48 żołnierzy własnych, a w czasie II wojny światowej w US Army orzeczono zaledwie jeden wyrok śmierci za przestępstwa wojskowe i 69 za przestępstwa cywilne (morderstwa, gwałty).

Żołnierze Wehrmachtu w czasie działań zbrojnych popełnili wiele zbrodni wojennych, m.in. podczas agresji na Polskę w roku 1939. Przez 55 dni, od 1 września do 26 października, kiedy to dowództwo Wehrmachtu sprawowało władzę wojskową na zajętych polskich terytoriach (27 października przekazano ją cywilnej administracji niemieckiej), Wehrmacht uczestniczył w 311 zbiorowych egzekucjach[2] na polskiej ludności cywilnej i żołnierzach Wojska Polskiego. Ogółem, w okresie od 1 września do 26 października, różne siły niemieckie wykonały 764 egzekucje[2] w których zginęło 24 tys.[2] obywateli polskich. Żołnierze Wehrmachtu stanowili także osłonę dla tysięcy innych masowych mordów dokonywanych przez oddziały niemieckiego Selbstschutzu i bojówek volksdeutschów oraz jednostki policji i Grup Operacyjnych SD, przydzielanych jeszcze przed agresją na Polskę do każdej armii Wehrmachtu[2].

Warunki i przyczyny powstania Wehrmachtu

Nazwa

Określenie Wehrmacht (wym. niem. IPA: [ˈve:ɐ̯maxt]) w języku niemieckim oznaczało tyle co siły zbrojne, niekoniecznie niemieckie. W terminologii prawniczej było używane już w 1919 roku, między innymi w konstytucji Niemiec z dnia 11 sierpnia 1919 (art. 47). W węższym znaczeniu po roku 1935 oznaczało niemieckie siły zbrojne narodowo-socjalistycznej III Rzeszy.

Sprawy wojskowe do roku 1935

Wkrótce po zakończeniu I wojny światowej przystąpiono w Niemczech do faktycznej rozbudowy armii niemieckiej wbrew postanowieniom traktatu wersalskiego z 1919 roku. Już w 1922 Niemcy i Związek Radziecki zawarły układ w Rapallo, umożliwiający Niemcom obejście zakazu posiadania lotnictwa i broni pancernej.

W lutym 1923 roku odbyły się w Moskwie tajne rozmowy przeprowadzone przez szefa urzędu do spraw wojskowych Truppenamt generałmajora Otto Hasse na temat wojskowej współpracy niemiecko-rosyjskiej. Niemcy wspomogły rozwój radzieckiego przemysłu, a oficerowie Armii Czerwonej byli kształceni w Niemczech na oficerów sztabu generalnego. W zamian Reichswehra uzyskała możliwość zaopatrywania się w amunicję artyleryjską w Związku Radzieckim, a specjaliści lotnictwa i broni pancernej byli szkoleni na terenie ZSRR, gdzie również umożliwiono produkcję broni chemicznej.

Na podstawie porozumienia z dnia 15 kwietnia 1925 w miejscowości Lipieck w Rosji wyszkolono około 300 pilotów, którzy stanowili następnie kadrę lotnictwa myśliwskiego. W pobliżu miejscowości Kazań od 1930 szkolono specjalistów broni pancernej, jednak tylko około 30. W okolicach Saratowa prowadzono prace rozwojowe nad gazami bojowymi.

Niemieccy i sowieccy specjaliści zbrojeniowi opracowywali wspólnie i w porozumieniu nowe prototypy czołgów pod pozorem rozwijania produkcji traktorów.

Natomiast w Niemczech organizowano Reichswehrę jako trzon kadrowy przyszłej armii niemieckiej. Udział podoficerów i oficerów w Reichswehrze w całości składu osobowego był nadzwyczaj wysoki, co umożliwiło następnie w ciągu kilku lat wielokrotne zwiększenie liczebności armii niemieckiej.

Adolf Hitler jako zwierzchnik sił zbrojnych

2 sierpnia 1934 zmarł prezydent Niemiec Paul von Hindenburg. Wtedy Adolf Hitler, urzędujący od 30 stycznia 1933 jako kanclerz, wbrew (faktycznie zawieszonej) konstytucji Republiki Weimarskiej ogłosił połączenie funkcji prezydenta Niemiec z funkcją kanclerza i tym samym przejął funkcję prezydenta, mianując się jednocześnie jako Führer und Reichskanzler (wódz i kanclerz Rzeszy). Wobec tego stał się najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych Niemiec składających się z Reichswehry i Kriegsmarine.

W lipcu 1939 Adolf Hitler wydał zarządzenie o ustanowieniu święta armii niemieckiej w dniach 2 sierpnia (dla uczczenia 25. rocznicy wybuchu I wojny światowej) oraz 27 sierpnia (jako rocznica bitwy pod Tannenbergiem 1914)[3].

Niemieckie siły zbrojne 1935–1945

Marsz Wehrmachtu w Polsce (1939)

Struktura organizacyjna Wehrmachtu

Struktura organizacyjna Wehrmachtu ulegała zmianom w czasie wojny. Dotyczyło to zwłaszcza wojsk lądowych, które stanowiły najliczniejszy element sił zbrojnych III Rzeszy.

Struktura organizacyjna wojsk lądowych (1941):

  • Trupp (sekcja) – mała grupa przeznaczona do specyficznych zadań, np. Nachrichtentrupp – oddział łączności dołączony do sztabu batalionu, na stałe (Funktrupp – oddział radiowy) albo ad hoc (Aufklärungstrupp – oddział/patrol rozpoznawczy)
  • Gruppe (drużyna) – najmniejsza stała jednostka w formacjach piechoty, z reguły złożona z 8 do 12 ludzi pod dowództwem starszego szeregowca albo podoficera; jej najcięższą bronią był karabin maszynowy albo 2 rkm-y, na których opiera się cała taktyka; czasami używana była jako skrót dla Kampfgruppe
  • Zug (pluton) – złożony z 3 drużyn i sztabu, dowodzona przez starszego podoficera albo młodszego oficera; jako główne wsparcie służył lekki moździerz; w artylerii Zug składał się z dwóch dział, zwykle dwa plutony składały się na baterie; w wojskach pancernych składał się z reguły z 5 czołgów
  • Kompanie (kompania) – złożony z 3 plutonów oraz sztabu, dowodzony przez Oberleutnanta lub Hauptmanna; w artylerii polowej odpowiednikiem Kompanie była bateria, pod dowództwem Hauptmanna; kompanie były numerowane kolejno cyframi arabskimi w regimencie; w wojskach pancernych kompanie składały się z 4 plutonów i sztabu
  • Bataillon (batalion) – w piechocie składał się zazwyczaj z 3 kompanii i kompanii wspierającej (schwere Kompanie) z karabinami maszynowi i moździerzami oraz sztabu, z niewielkim oddziałem łączności i zaopatrzenia; w artylerii, kawalerii oraz wojskach pancernych używano pojęcia Abteilung; w 1941 roku Panzerabteilung składał się z 3 lekkich i 1 ciężkiej kompanii (odpowiednio wyposażone w Panzer III i IV), oddziału rozpoznawczego z Panzer II oraz sztabu z czołgiem dowódczym; w artylerii standardowy Abteilung składał się z 3 baterii, łącznie z 12 działami, z reguły dowodzony przez Majora, okazjonalnie przez Oberstleutnanta; bataliony były numerowane kolejno rzymskimi liczbami w regimencie; samodzielne bataliony (przydzielone np. do dywizji) były numerowane cyframi arabskimi, odpowiednio do numerów macierzystych jednostek
  • Regiment (pułk) – w piechocie składał się z reguły z 3 batalionów, kompanii wsparcia i sztabu, natomiast w artylerii z 4 Abteilung (3 lekkich i 1 ciężkiego); regiment składał się zazwyczaj z 14 kompanii, 12 w 3 batalionach (9 – piechoty, 3 – wsparcia), kompanii dział przeciwpancernych oraz kompanii dział piechoty jako wsparcie całego regimentu; z reguły dowodzony przez Obersta;
  • Brigade (brygada) – w 1941 roku składała się z 2 regimentów piechoty zmotoryzowanej w dywizjach pancernych; zwykle dowodzona przez Obersta albo Generalmajora; z biegiem wojny stawały się coraz rzadsze
  • Division (dywizja) – składała się z 3 regimentów i regimentu artylerii – dywizje piechoty albo brygady, regimentu czołgów i artylerii; zwykle dowodzona przez Generalmajora, albo Generalleutnanta; w armii niemieckiej była to najmniejsza jednostka mogąca działać samodzielnie, bez dodatkowego wsparcia; w jej skład wchodziły ponadto takie jednostki, jak: batalion przeciwpancerny (Panzerjägerbatallion), rozpoznawczy (Aufklärungsabteilung), saperów (Pionierbatallion) oraz mniejsze jednostki: poczta polowa, żandarmeria wojskowa, jednostki łączności, zaopatrzenia, medyczne, piekarnie polowe, rzeźnie:
  • Korps (korpus) – grupa 3 do 4 dywizji z własnym sztabem; sztabowi korpusu podlegało znacznie więcej jednostek łączności niż sztabowi dywizji oraz miał znacznie większe rolę w sprawach zaopatrzeniowych podległych mu jednostek; poza dywizjami mógł kontrolować samodzielne jednostki Heerestruppen; zwykle dowodzony przez Generalleutnanta:
  • Arko (Artilleriekommandeur) – samodzielne dowództwo artylerii z licznymi jednostkami wsparcia (łączności, kierowania ogniem) służące do kontrolowania oddziałów artylerii na poziomie ponaddywizyjnym dla lepszej koncentracji ognia; zwykle o stanie dywizji lub brygady; przydzielane najczęściej do korpusu lub armii;
  • Armee – grupa 2 albo więcej korpusów, zwykle dowodzona przez General der (wstawić rodzaj broni, np. Kavallerie) albo Generaloberst, sztab armii miał liczne jednostki łączności i zapewniał wsparcie logistyczne:
  • Heeresgruppe – grupa 2 albo więcej armii, zwykle dowodzona przez Generalfeldmarschall, sztab grupy armii miał liczne jednostki łączności i zapewniał wsparcie logistyczne; ich nazwa pochodzi od kolejnych liter alfabetu lub kierunku/obszaru działań:
  • Heerestruppe – samodzielne bataliony przeznaczone do zapewniania wyspecjalizowanego wsparcia, np. baterie artylerii nadbrzeżnej, bataliony dział samobieżnych; były wyznaczane czasowo do wsparcia konkretnej jednostki;
  • Kampfgruppe – jednostka wojskowa tworzona tymczasowo, w miarę powstających potrzeb, z reguły wokół sztabu regimentu, czasami batalionu; jej nazwa pochodziła z reguły od nazwiska dowódcy; jak tylko zadanie zostało wykonane Kampfgruppe była rozwiązywana, a tworzące ją formacje wracały do swoich macierzystych jednostek;
  • Kolonnenraum – samodzielne jednostki zaopatrzeniowe na szczeblu armii;
  • Korück (Kommandeur Rückwärtiges Armeegebiet) – dowódca obszarów, obejmujących zaplecze armii był odpowiedzialny za instalacje znajdujące się na tyłach i ich bezpieczeństwo; w jego dyspozycji znajdowały się jednostki zabezpieczenia

Struktura organizacyjna wojsk powietrznych:

Struktura organizacyjna wojsk morskich:

Liczebność Wehrmachtu

Liczebność Wehrmachtu (w mln)
RokWojska lądoweMarynarka wojennaLotnictwoWaffen SSRazem
19393,740,1220,6770,0234,562
19404,370,1001,1000,1255,695
19415,200,4041,5450,1607,309
19425,750,5701,9000,1908,410
19436,550,7801,7000,4509,480
19446,510,8101,5000,6009,420
19455,300,7001,1000,8307,930

Tereny działań

Żołnierze Wehrmachtu wzięci do niewoli w Akwizgranie (1944)

Oddziały sprzymierzone i kolaborujące z Wehrmachtem

Wymieniono tylko zwarte formacje czynnie współdziałające z Niemcami w czasie wojny, a więc lista nie zawiera wszystkich sprzymierzeńców III Rzeszy:

Stopnie

Wykaz stopni w Wehrmachcie w latach 1933–1945[5]
#StopieńNaramiennikPolski odpowiednikUwagi
22Soldat, także Schütze, Jäger, Kanonier, Grenadier, Panzerschütze, Panzergrenadier i inneWMacht H Inf OR4-1 Mannschaften01 h 1935-1945.svgszeregowy
Unteroffizieranwärter (UA)Heer-Unteroffizieranwärter h.svgelewkandydat na podoficera; mógł nosić stopnie od Soldat do Stabsgefreiter.
21Obersoldat, także Oberschütze, Oberkanionier itp. jak wyżejWMacht H Inf OR4-1 Mannschaften01 h 1935-1945.svg
szeregowystopień pośredni między szeregowym a starszym szeregowym; nadawany po roku służby w czasie pokoju lub po pół roku służby w czasie wojny żołnierzom nieawansowanym do stopnia gefrajtra.
20GefreiterWMacht H Inf OR4-1 Mannschaften01 h 1935-1945.svg
starszy szeregowystopień możliwy do uzyskania podczas służby zasadniczej
19ObergefreiterWMacht H Inf OR4-1 Mannschaften01 h 1935-1945.svg

[6]
kapraljak wyżej; stopień kaprala (dowódcy drużyny) w armii III Rzeszy nie miał statusu podoficera[7]
18Hauptgefreiter/
Stabsgefreiter
WMacht H Inf OR4-1 Mannschaften01 h 1935-1945.svg
starszy kapralHauptgefreiter używany tylko w Luftwaffe
Stabsgefreiter został zniesiony w 1934 r., ale dotychczasowi posiadacze stopnia zachowali go. Awanse wznowiono w 1942 r.
17UnteroffizierWMacht H OR5b Uffz Inf h.svgplutonowypierwszy stopień podoficerski, nadawany najlepszym żołnierzom służby zasadniczej z chwilą przejścia do rezerwy
16Unterfeldwebel/
Unterwachtmeister
WMacht H OR5a UFw Inf h.svgsierżant/
wachmistrz
dosłownie „młodszy sierżant”; nadawany automatycznie po 3 latach służby w stopniu Unteroffizier podoficerom nieawansowanym do stopnia feldfebla.
Fähnrich albo FahnenjunkerHeer-Fahnenjunker-Unterfeldwebel h.svgpodchorążysłuchacz szkoły oficerskiej; jest to tytuł, a nie stopień
15Feldwebel/
Wachtmeister
WMacht H OR6 Fw Inf h.svgstarszy sierżant/
starszy wachmistrz
14Oberfeldwebel/
Oberwachtmeister
WMacht H OR7 OFw Inf h.svgsierżant sztabowy/
wachmistrz sztabowy
OberfähnrichHeer-Fahnenjunker-Oberfeldwebel h.svgstarszy podchorążysłuchacz szkoły oficerskiej po ukończeniu szkoły, ale przed mianowaniem na stopień oficerski; jest to tytuł, a nie stopień
13Stabsfeldwebel/
Stabswachtmeister
WMacht H OR8 StFw Inf h.svgstarszy sierżant sztabowystopień zastrzeżony dla podoficerów zawodowych; nadawany po min. 12 latach służby.
12LeutnantLeutnant Epaulette.jpgpodporuczniknajniższy stopień oficerski; dosłownie porucznik
11OberleutnantOberleutnant Epaulette.jpgporucznikdosłownie nadporucznik
10Hauptmann/
Rittmeister
Hauptmann Epaulette.jpgkapitan/
rotmistrz
9Majormajor
8OberstleutnantWMacht H OF4 OTL Inf h.svgpodpułkownik
7Oberstpułkownik
6Generalmajorgenerał brygady
5Generalleutnantgenerał dywizji
4General, z podaniem nazwy rodzaju wojsk np. General der Infanterie, General der Panzertruppen, General der Artillerie, General der Kavalleriegenerał bronigenerał danej broni
3Generaloberstgenerał/
generał armii
przewidziano też stopień „Generaloberst mit der Rang eines Generalfeldmarschall” (zniesiony w 1940 r.), ale nikomu go nie nadano
2Generalfeldmarschallmarszałekdosłownie „marszałek polny”; za polski odpowiednik należy uznać stopień marszałka Polski
1ReichsmarschallLuftwaffe epaulette Reichsmarschall.svgbrakMarszałek Rzeszy – stopień otrzymał jedynie Hermann Göring; za odpowiednik w innych państwach można uznać tytuł generalissimusa; brak polskiego odpowiednika

Insygnia

Mundury

Historia mundurów Wehrmachtu sięga czasów Reichswehry i roku 1915 r. Pierwszych poważnych zmian umundurowania dokonywali naziści na przełomie 1934/1935 roku, wprowadzili wtedy nazistowskie insygnia, zmienili krój kurtek oraz wprowadzili tzw. Stahlhelm typ M35, który z czasem stał się charakterystyczny dla niemieckiego militaryzmu. Od 1934 r. na czapkach i na prawej piersi munduru miały być noszone nazistowskie Parteiadleryorły ze swastyką wzorowane na orłach legionów rzymskich[8].

Flagi

Proporce

Uzbrojenie Wehrmachtu

Niemieckie siły zbrojne były częściowo wyposażone w nowoczesny sprzęt, jednak ograniczone zasoby powodowały, że to nowoczesne wyposażenie nie było dostępne dla wszystkich jednostek. Tylko 40% sił Wehrmachtu było zmotoryzowane lub zmechanizowane, reszta korzystała z transportu konnego taborów, a przemieszczanie wojska odbywało się transportem kolejowym. Można było zaobserwować, że jednostki frontowe były wyposażone w uzbrojenie bardziej nowoczesne niż oddziały na terenach okupowanych, gdzie do zwalczania partyzantów stosowano uzbrojenie zdobyczne, pochodzące z różnych krajów.

Sukcesy w pierwszych latach wojny wynikały między innymi z przewagi dzięki nowoczesnemu uzbrojeniu uderzeniowemu wojsk pancernych i lotnictwa, a przede wszystkim nowych koncepcji taktycznych, wypróbowanych w wojnie domowej w Hiszpanii pod kryptonimem Legion Condor.

Uzbrojenie poszczególnych części sił zbrojnych było uzależnione, a częściowo wymuszone od ich wzajemnego współdziałania, przede wszystkim lotnictwa z armią lądową i marynarką wojenną.

Armia lądowa – Heer

Wojska pancerne dysponowały typami czołgów, które jednak pod względem technicznym nie przewyższały sprzętu alianckiego. W czasie kampanii w Polsce 1939 i we Francji 1940 walczyły przeważnie lekkie czołgi PzKpfw I, PzKpfw II oraz czeskie, oznaczone przez Niemców jako PzKpfw 35(t), które były znacznie słabsze od średnich czołgów brytyjskich Matilda i francuskich B1. Również na froncie wschodnim 1941 okazało się, że nowsze typy czołgów PzKpfw III i PzKpfw IV nie są w stanie sprostać radzieckim T-34 i ciężkiemu czołgowi KW-1, zwłaszcza w walce z tymi ostatnimi niemieckie czołgi były bez szans. Odnosi się to do początkowego okresu wojny. W 1942 roku, po zmodyfikowaniu PzKpfw IV do wersji F2 i strategicznemu wykorzystywaniu tego sprzętu Niemcy byli w stanie odnosić sukcesy zarówno na froncie wschodnim, jak i froncie afrykańskim.

Sukcesy Wehrmachtu, w początkowej fazie wojny na froncie wschodnim, wynikały z lepszej organizacji i znacznej przewagi lotnictwa. Zgrupowania czołgów strony przeciwnej były niszczone przez bombowce nurkujące. Radzieckie czołgi w tym okresie wojny zazwyczaj nie były wyposażone w radiostacje[9]. Załogi radzieckie były też niedostatecznie wyszkolone, ponieważ wielu doświadczonych dowódców, na polecenie Stalina, w drugiej połowie lat trzydziestych ubiegłego stulecia, została uwięziona w łagrach lub rozstrzelana.

Jako standardowe uzbrojenie piechoty w 1939 r., obok nielicznych pistoletów maszynowych, stosowano pięciostrzałowy karabin Karabiner 98 k oraz karabin maszynowy MG 34, a od 1942 roku typu MG 42.

Lotnictwo – Luftwaffe

Nalot na Warszawę (1939)

Nowoczesne i szybkie samoloty myśliwskie Messerschmitt Bf 109 oraz bombowce Heinkel He 111 i bombowce nurkujące Junkers Ju 87 wraz z innymi typami samolotów zapewniały na początku wojny pełną dominację w powietrzu, co umożliwiło pomyślne akcje bojowe w Polsce, we Francji i w Norwegii, oraz zajęcie Danii, Luksemburga, Belgii i Holandii. Bitwa o Anglię w 1940 r. zakończyła się klęską Luftwaffe.

Przewaga Aliantów w rozmiarze produkcji lotniczej doprowadziła w kolejnych latach do rozbicia sił Luftwaffe. W roku 1944 niemieckie siły lotnicze stały się całkowicie bezradne i utraciły panowanie w powietrzu.

W skład lotnictwa niemieckiego wchodziła elitarna formacja spadochroniarzy, która brała udział w desancie na Krecie. Wobec znacznych strat zaniechano tego rodzaju operacji, a spadochroniarzy kierowano do walki jako elitarne oddziały piechoty, między innymi do obrony Monte Cassino, gdzie walczyli z Polakami.

Wobec wzmagających się nocnych bombardowań obszarów Rzeszy została rozwinięta formacja myśliwców nocnych wyposażonych w samoloty dwusilnikowe Messerschmitt Bf 110 z radarem i inne. Zespoły myśliwców nocnych były kierowane do akcji na podstawie rozpoznania nadlatujących bombowców przez łańcuch stacji radarowych rozmieszczonych od Norwegii do szwajcarskiej granicy.

Osiągnięciem ostatnich lat wojny stało się wyposażenie Luftwaffe w jedne z pierwszych odrzutowców oraz broń rakietową.

Marynarka wojenna – Kriegsmarine

Plan Z przewidywał rozbudowę floty do roku 1947, zgodnie z układem z 18 czerwca 1935 zawartym z Wielką Brytanią do wielkości 35% tonażu floty brytyjskiej, a odnośnie do okrętów podwodnych – do 45%. Jak się okazało plan Z był kompletnie nierealny co do czasu i możliwości zbrojeniowych III Rzeszy.

Na początku wojny w 1939 w skład floty wchodziły większe jednostki, między innymi:

Ze względu na wyraźną przewagę przeciwnika w ciężkich okrętach bojowych większość potencjału skierowano na budowę okrętów podwodnych U-Boot – do roku 1945 wykonano 1153 jednostek różnych typów.

Zbrodnie Wehrmachtu w okupowanej Polsce

Zamordowani polscy rolnicy, 1943

Pierwsze zbrodnie oddziałów Wehrmachtu zostały dokonane już w początkach września 1939 roku. W dniu 4 września żołnierze niemieckiego 42. pułku piechoty zamordowali w Częstochowie co najmniej 227 osób (więcej: Krwawy poniedziałek w Częstochowie). W koszarach w Zambrowie w dniu 11 września żołnierze Wehrmachtu zabili z karabinów maszynowych około 100 wziętych do niewoli polskich żołnierzy z 18. Dywizji Piechoty (więcej: Zbrodnia w Zambrowie 1939). Pod Ciepielowem w dniu 8 września niemieccy żołnierze 11. kompanii 15. Pułku Piechoty Zmotoryzowanej zamordowali około 300 polskich żołnierzy z batalionów 7. Dywizji Piechoty. Dokonywano także licznych zbrodni w Bydgoszczy, a także m.in. miejscowościach Końskie, Krasnosielec, Kajetanowice, Urycz, Śladów, Szczucin, Wyszanów i wielu innych[10]. Wehrmacht ponownie uczestniczył w terrorze na terytorium okupowanej Polski od wiosny 1942[11]. W okresie 1939–1942 w niewielkim stopniu był zaangażowany w akcje przeciwko ludności polskiej, jednak już w maju 1942 wziął udział w dużej akcji pacyfikacyjno-partyzanckiej na Lubelszczyźnie. Rozkazy Wilhelma Keitla z 23 lipca 1942 i Adolfa Hitlera z 18 sierpnia 1942 nakładały na niemieckie dowództwo wojsk lądowych obowiązek wydzielenia odpowiednich sił i uczestniczenia w likwidowaniu różnych form oporu na ziemiach polskich. W Generalnym Gubernatorstwie Wehrmacht od 1942 brał udział w kolejnych zbrodniach[11]:

  • Akcje pacyfikacyjno-przeciwpartyzanckie połączone z rozstrzeliwaniem ludności cywilnej i paleniem osiedli.
  • Rozstrzeliwanie ukrywającej się przed zagładą ludności żydowskiej, tłumieniu powstania warszawskiego oraz likwidacją buntu w obozie koncentracyjnym Sobibor w październiku 1943.
  • Zbrodnie popełnione na ludności polskiej podczas powstania warszawskiego – żołnierze Wehrmachtu uczestniczyli w masowych egzekucjach ludności cywilnej na warszawskim Marymoncie w dniu 14 września 1944.[12][13] Podobne egzekucje Wehrmacht przeprowadzał także w sierpniu 1944 na warszawskim cmentarzu Powązki[12], gdzie likwidowano tylko mężczyzn.
  • Aktywne uczestnictwo w łapankach ludności polskiej, która kierowana była następnie w celu eksterminacji do obozów koncentracyjnych. Według odtajnionych w 1996 raportów wywiadu brytyjskiego, opublikowanych w 2007 przez niemieckiego historyka prof. Sönke Neitzela w książkę „Podsłuchane” (niem. „Abgehört”), generałowie Wehrmachtu wiedzieli o Holocauście[14].
  • Rozkazy niemieckiego dowództwa wojsk lądowych przeznaczonych dla Wehrmachtu dotyczące pacyfikacji wsi, miejscowości czy regionów i niszczenia grup partyzanckich z reguły dotyczyły także likwidowania kobiet, dzieci oraz starców[11]. Działania takie miały miejsce w przypadku akcji Werwolf podczas pacyfikacji Zamojszczyzny (1942–1943), w której wzięły udział siły Wehrmachtu w liczbie 10 tys. żołnierzy – w jej toku zniszczono dziesiątki wsi, zamordowano ok. 1000 ludzi, 60 tys. wywieziono oraz porwano setki dzieci. Kulminacja działań pacyfikacyjno-przeciwpartyzanckich Wehrmachtu nastąpiła w listopadzie 1943, przeprowadzono wtedy ponad 100 akcji tego typu, zakończonej śmiercią wielu Polaków.

Zbrodnie Wehrmachtu w Polsce nie były znane w Niemczech, wystawa z 2001 „Verbrechen der Wehrmacht. Dimensionen des Vernichtungskrieges 1941–1944” ograniczała się do zbrodni popełnionych na terenach ZSRR. Dopiero w 2005 otwarto w Niemczech wystawę o zbrodniach w Polsce pod tytułem „Größte Härte … Verbrechen der Wehrmacht in Polen September/Oktober 1939”.

Mogiła ofiar pacyfikacji na cmentarzu w Wyszanowie

Epilog

Wehrmacht został rozwiązany po bezwarunkowej kapitulacji Niemiec 8 maja 1945, co nastąpiło formalnie na mocy ustaleń konferencji poczdamskiej (17 lipca 1945 – 2 sierpnia 1945) – gdzie podjęto decyzję o całkowitej demilitaryzacji Niemiec. W okresie klęski III Rzeszy samobójstwo popełniło 64 generałów wojsk lądowych, 16 generałów Luftwaffe oraz 11 admirałów – przyczyną oprócz świadomości klęski była chęć uniknięcia odpowiedzialności za popełnione zbrodnie wojenne[15]. Jeszcze do stycznia 1946 r. stacjonowały na terenie Szlezwiku-Holsztynu 3 rozbrojone armie niemieckie (dowódcy – gen. Hans Lindemann, gen. Gunter Blumentritt, gen. Johannes Blaskowitz), utrzymywane przez Brytyjczyków na wypadek wojny z ZSRR.

Zbrodnie Wehrmachtu rozpatrywał po II wojnie światowej Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze. Trybunał skazał na karę śmierci najwyższych dowódców Wehrmachtu – Göringa, Keitla i Jodla (szefa sztabu dowodzenia OKW). Dowódców Kriegsmarine, Dönitza i Raedera skazano na kary więzienia. Na podstawie późniejszych wyroków sądowych poszczególnych państw koalicji antyhitlerowskiej, skazano na karę śmierci 2 feldmarszałków, 32 generałów wojsk lądowych i 16 generałów Luftwaffe[15] – wyroki zostały wykonane.

Mimo uznanego przez sądy i społeczność międzynarodową zbrodniczego charakteru wielu działań Wehrmachtu, w powojennej historiografii niemieckiej, książkach autobiograficznych i publicystyce byłych niemieckich oficerów i żołnierzy dochodziło do prób rehabilitacji Wehrmachtu – m.in. budowania wokół tej formacji legendy rycerskości i uczciwości, z jednoczesnym przemilczeniem i ignorowaniem faktów o jej zbrodniczej działalności w czasie II wojny światowej[15].

Ważni członkowie

Naczelni dowódcy Wehrmachtu (niem. Oberbefelshaber der Wehrmacht) 1938–1945
#StopieńImię i nazwiskoOkres urzędowaniaUwagi
IGeneral der InfanterieWerner von Blomberg21 maja 1935 – 4 lutego 1938Wehrmacht powstał z Reichswehry w 1935
IIGeneraloberstWalther von Brauchitsch4 lutego 1938 – 19 grudnia 1941
IIIGefreiterAdolf Hitler19 grudnia 1941 – 30 kwietnia 1945
IVGrossadmiralKarl Dönitz30 kwietnia 1945 – 5 czerwca 1945 lub styczeń 1946Rozwiązanie Wehrmachtu miało miejsce w styczniu 1946

Ważni niemieccy wyżsi oficerowie Wehrmachtu:

Zobacz też

Przypisy

  1. a b Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982, s. 570. ISBN 83-214-0092-2.
  2. a b c d Gerd R. Ueberschär, Wojskowe elity III Rzeszy, Barbara Lulińska, Daniel Luliński, Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2004, s. 41, ISBN 83-11-09880-8, OCLC 69588049.
  3. Święto armii niemieckiej. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 169 z 29 lipca 1939. 
  4. Paul Carell, Operacja "Barbarossa", Warszawa: Bellona, [cop. 2008], s. 496, ISBN 978-83-11-11103-5, OCLC 297523512 [dostęp 2022-02-18], dokument cyfrowy.
  5. Niemieckie stopnie wojskowe z okresu II wojny światowej, vaterland.pl [dostęp 2019-03-19].
  6. Po sześciu latach służby.
  7. Leo Niehorster, German Army – Military Personnel Positions, Functions and Ranks Discussed, World War II Armed Forces – Orders of Battle and Organizations [dostęp 2019-03-19].
  8. Ruszczak Jarosław, Mundury niemieckie 1939–1945, Ares, Warszawa 1992, ISBN 83-85514-00-7.
  9. www.militaryphotos.net – Radio communication in Soviet armoured units of WW2.
  10. Jochen Böhler, Zbrodnie Wehrmachtu w Polsce. Wrzesień 1939. Wojna totalna, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2009.
  11. a b c Czesław Madajczyk „Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce” Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1970, tom 2, s. 265–266.
  12. a b Czesław Madajczyk „Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce” Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1970, tom 2, s. 392.
  13. Szymon Datner, Kazimierz Leszczyński: „Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 (w dokumentach)” Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Wydawnictwo MON, Warszawa, 1962 s. 222–232.
  14. Generałowie Wehrmachtu wiedzieli o Holocauście prawie wszystko. Gazeta Wyborcza, 2007-07-23.
  15. a b c Encyklopedia wojskowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN i Dom Wydawniczy Bellona, 2007, s. 427–428. ISBN 978-83-01-15175-1.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg
The Imperial Eagle or Emblem of the German Empire (German Reich, used 1935–1945), which features an eagle looking over its right shoulder, that is, looking to the left from the viewer's point of view. It is similar to the Parteiadler or Emblem of the Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP; known in English as the National Socialist German Workers' Party, or simply the Nazi Party), but the eagle of the latter is looking over its left shoulder, that is, looking to the right from the viewer's point of view.
Flag of Germany (1935–1945).svg
National flag and merchant ensign of Germany from 1935 to 1945.
Chef Generalstab Heer.svg
Flagge für den Chef des Heeresgeneralstabs 1944-1945, Deutsches Reich
Hoheitszeichen Kfz Generalfeldmarschall.svg
Hoheitszeichen am Kraftwagen für Generalfeldmarschälle, Deutsches Reich 1941-1945.
Militärbefehlshaber.svg
Kommandoflagge für einen Militärbefehlshaber, Deutsches Reich 1940-1945
WMacht H OF4 OTL Inf h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • Rank: – Oberstleutnant (en: Lieutenant colonel), today comparable to OF-4.
Leutnant Epaulette.jpg
Rang insignia of the German Wehrmacht, here shoulder strap “Lieutenant” Heer.
Heer-Major h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • Rank: – Major, today comparable to OF-3.
Rank insignia of Obergefreiter (under 6 years of service) of the Wehrmacht.svg
Autor: F l a n k e r, Licencja: CC BY 3.0
Rangabzeichen der deutschen Wehrmacht 1936-1945, hier Ärmelabzeichen – Heer:
  • Obergefreiter weniger als 6 Dienstjahre (linker Oberarm): zwei graue ineinandergeschobene Winkel, auf dunklem Untergrund (heute vergleichbar: NATO OR-3b).
Oberbefehlshaber Heeresgruppe.svg
Flagge für den Oberbefehlshaber einer Heeresgruppe 1941-1945, Deutsches Reich
Krafwagen Hoheitszeichen Generale.svg
Hoheitszeichen am Kraftwagen für Generale, Deutsches Reich 1941-1945
Heer-Unteroffizieranwärter h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rank insignia of Unteroffizieranwärter for the German Army in infantry white, used during World War II.
Chef des Oberkommandos der Wehrmacht als Generalfeldmarschall.svg
Kommandoflagge für den Chef des Oberkommandos der Wehrmacht 1941-1945, Deutsches Reich
Chef OKW Version 1.svg
Kommandoflagge für den Chef des Oberkommandos der Wehrmacht 1938-1941, Deutsches Reich
Luftwaffe swastika.svg
Swastika used as fin flash for Luftwaffe aircraft's tail.
Rank insignia of Stabsgefreiter of the Wehrmacht.svg
Autor: F l a n k e r, Licencja: CC BY 3.0
Rangabzeichen der deutschen Wehrmacht bis 1945, hier Ärmelabzeichen – Heer:
  • Stabsgefreiter (linker Oberarm): zwei graue ineinandergeschobene Winkel, darüber ein grauer Stern (heute vergleichbar: NATO OR-4).
Rank insignia of Gefreiter of the Wehrmacht.svg
Autor: F l a n k e r, Licencja: CC BY 3.0
Rangabzeichen der deutschen Wehrmacht 1936-1945, hier Ärmelabzeichen – Heer:
  • Gefreiter (linker Oberarm): ein grauer Winkel, auf dunklem Untergrund (heute vergleichbar: NATO OR-2).
Hauptmann Epaulette.jpg
Rang insignia of the German Wehrmacht, here shoulder strap “Captain” Heer
Generaloberst (Wehrmacht) 8.svg
Autor: F l a n k e r, Licencja: CC BY 3.0
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Rank: – Generaloberst (en: Colonel general) OF-9
  • Basic colour: to all service branches — “deep red”.
WMacht H OR5b Uffz Inf h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rank insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • Rank: – Unteroffizier (today comparable to OR-5b.
Kraftwagenhoheitszeichen übrige Angehörige des Heeres.svg
Kraftwagenhoheitszeichen für die "Übrigen Angehörigen des Heeres", Deutsches Reich 1941-1945
RKM 1933 - 1935.svg
Flag of the Minister of National Defence of Germany from 1933 to 1935
Oberleutnant Epaulette.jpg
Rang insignia of the German Wehrmacht, here shoulder strap “First lieutenant” Heer
Heer - decal for helmet 1942.svg
Decal for German helmet (Heer), model 1942.
WMacht H Inf OR4-1 Mannschaften01 h 1935-1945.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rank insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • all ranks enlisted personnel:
    • Stabsgefreiter (StGefr), today comparable to NATO OR-4
    • Obergefreiter more than 6 years of service OR-3a
      • Obergefreiter less than 6 years of service OR-3b
    • Gefreiter OR-2
    • Oberschütze OR-1a
      • Schütze OR-1b.
Luftwaffe epaulette Reichsmarschall.svg
Autor: Yuma from works by user:F l a n k e r and User:Fornax, Licencja: CC BY 3.0
German Wehrmacht, Heer, Luftwaffe and Kriegsmarine, rank insignia until 1945 – shoulder board:
  • Rank Reichsmashal of the Pan-Germanic Empire (July 19, 1940, exclusive established for Hermann Göring).
Generalmajor (Wehrmacht).svg
Autor: F l a n k e r;, Licencja: CC BY 3.0
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Rank: – Generalmajor (en: Major general) OF-6
  • Basic colour: to all service branches — “deep red”.
Oberbefehlshaber Armeeoberkommando.svg
Flagge für den Oberbefehlshaber eines Armeeoberkommandos 1933(?)-1945, Deutsches Reich
Rank insignia of Oberschütze of the Wehrmacht.svg
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here:
  • cuff insignia, rank: Ober…(Soldat) (en: 1st private) OR-1a.
    • Oberfunker (OFu)
    • Obergrenadier (OGren)
    • Oberjäger (OJg)
    • Oberkanonier (OPzKan)
    • Oberpionier (OPi)
    • Oberreiter (OReit)
    • Oberschütze (OPzSchtz)
  • only armored corps:
    • Oberpanzerfunker (OPzFu)
    • Oberpanzerjäger (OPzJg)
    • Oberpanzerkanonier (OPzKan)
    • Oberpanzerschütze (OPzSchtz).
Kommandierender General Armeekorps.svg
Command flag of a commanding general (de: Kommandierender General) of an Army corps (1933-1945), German Empire.
Heer-Fahnenjunker-Unterfeldwebel h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rank insignia of the Nazi-Wehrmacht, Heer (Army), here shoulder board, used during World War, until 1945:
  • Fahnenjunker-Unterfeldwebel, short: Fhj-UFw, Fj-UF (as to Unterfeldwebel, additional two 9mm silver-grey diamond-woven rayon NCO braids close to the end of the shoulder board)
  • corps colour: white infantry/ motorised infantry
  • today comparable: to NATO OR-5a.
Wehrmacht GenFeldmarschall 1942h1.svg
Autor: F l a n k e r, Marshall baton from Media:Hoheitszeichen Kfz Generalfeldmarschall.svg by Fornax, Licencja: CC BY 3.0
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army), version only until 1942.
  • Rank: – Generalfeldmarschall (en: General Field Marshall) OF-10
  • Basic colour: to all service branches — “deep red”.
Befehlshaber Panzergruppe.svg
Flagge für den Befehlshaber einer Panzergruppe 1941-1945, Deutsches Reich
Wehrmacht Commander-in-Chief flag.svg
Flag of the Commander-in-Chief of the en:Wehrmacht (German armed forces), 1935–1938. Image created by uploader to replace en:Image:RKM 1935-1938.jpg
Rank insignia of Obergefreiter (over 6 years of service) of the Wehrmacht.svg
Autor: F l a n k e r, Licencja: CC BY 3.0
Rangabzeichen der deutschen Wehrmacht 1936-1945, hier Ärmelabzeichen – Heer:
  • Obergefreiter mehr als 6 Dienstjahre (linker Oberarm): ein grauer Gefreiten-Winkel, darüber ein grauer Stern, auf dunklem Untergrund (heute vergleichbar: NATO OR-3a).
WMacht H OR8 StFw Inf h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • Rank: – Stabsfeldwebel (today comparable to OR-8.
WMacht H OR7 OFw Inf h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • Rank: – Oberfeldwebel (today comparable to OR-7.
OKH1.svg
Commander-In-Chief of the German Army 1936–1938
Kommandeur einer Division.svg
Flagge für den Kommandeur einer Division, 1933-1945, Deutsches Reich
RKM 1935.svg
Flagge des Reichskriegsministers und Oberbefehlshaber der Wehrmacht 23.6.1935-5.10.1935
Generalleutnant (Wehrmacht).svg
Autor: F l a n k e r, Licencja: CC BY 3.0
Rank insignia of the German Wehrmacht, here shoulder strap “Lieutenant-general” Heer to 1945.
General (Wehrmacht) 1.svg
Autor: F l a n k e r, Licencja: CC BY 3.0
Rank insignia of the German Wehrmacht, here “General of the branch” – Army, shoulder strap until 1945.
Standarte Adolf Hitlers.svg
Standarte Adolf Hitlers, Deutsches Reich 1934-1945
Heer-Oberst h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rang insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • Rank: – Oberst (en: Colonel), today comparable to OF-5.
OKH2.svg
Commander-In-Chief of the German Army 1938–1941
Kriegsgefangene in Aachen (1944).jpg
Prisoners of war. Original Title: "The endless procession of German prisoners captured with the fall of Aachen marching through the ruined city streets to captivity.", 10/1944 Picture taken from the Hohenzollern square looking to the Joseph von Görres street, down to the nowadays Europe square.
Balkenkreuz.svg
Insignia of the German Armed Forces in WWII.
WMacht H OR5a UFw Inf h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rank insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • Rank: – Unterfeldwebel (today comparable to OR-5a.
Heer-Fahnenjunker-Oberfeldwebel h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rank insignia of the Nazi-Wehrmacht, Heer (Army), here shoulder board, used during World War, until 1945:
  • Fahnenjunker-Oberfeldwebel, short: Fhj-OFw, Fj-OF (as to Oberfeldwebel, additional two 9mm silver-grey diamond-woven rayon NCO braids close to the end of the shoulder board)
  • corps colour: white infantry/ motorised infantry
  • today comparable: to NATO OR-7.
WMacht H OR6 Fw Inf h.svg
Autor: Skjoldbro, Licencja: CC BY-SA 4.0
Rank insignia of the German Wehrmacht until 1945; here: shoulder board Heer (Army).
  • Corps colour: – white (used by the generic infantry and motorised infantry)
  • Rank: – Feldwebel (today comparable to OR-6.
German-infantry-marching-MG34-poland-1939.png
German infantry equipped with MG 34 marching on during the Invasion of Poland. Screenhot taken from the 1943 United States Army propaganda film Divide and Conquer (Why We Fight #3) directed by Frank Capra and partially based on, news archives, animations, restaged scenes and captured propaganda material from both sides.
Wyszanów, cmentarz parafialny, mogiła pomordowanych cywilów przez żołnierzy niemieckiego Wehrmachtu we wrześniu 1939 roku(MW).JPG
Autor: Aw58, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wyszanów, cmentarz parafialny, mogiła pomordowanych cywilów przez żołnierzy niemieckiego Wehrmachtu we wrześniu 1939 roku(MW)
Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg
The Imperial Eagle or Emblem of the German Empire (German Reich, used 1935–1945), which features an eagle looking over its right shoulder, that is, looking to the left from the viewer's point of view. It is similar to the Parteiadler or Emblem of the Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP; known in English as the National Socialist German Workers' Party, or simply the Nazi Party), but the eagle of the latter is looking over its left shoulder, that is, looking to the right from the viewer's point of view.
Wehrmachtbefehlshaber.svg
Kommandoflagge für einen Wehrmachtbefehlshaber, Deutsches Reich 1940-1945
Fall of Warsaw in 1939.jpg
Niemcy wchodzą do zdobytej Warszawy pod koniec września 1939 roku (wedle podpisu zdjęcia), lub Niemcy w powstaniu warszawskim (wedle książek).