Wojciech Świętosławski (minister)

Wojciech Świętosławski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

21 czerwca 1881
Kiryjówka, gubernia wołyńska, Imperium Rosyjskie

Data i miejsce śmierci

29 kwietnia 1968
Warszawa, Polska

Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego
Okres

od 5 grudnia 1935
do 30 września 1939

Poprzednik

Konstanty Chyliński (p.o.)

Następca

vacat (Rząd RP na uchodźstwie)

Senator V kadencji (II RP)
Okres

od 28 listopada 1938
do 2 października 1939

Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Order Republiki (Hiszpania) Komandor Krzyża Wielkiego Orderu Gwiazdy Polarnej (Szwecja) Krzyż Komandorski I klasy Orderu Białej Róży Finlandii Komandor Orderu Świętego Stefana Wielki Oficer Orderu Korony Rumunii

Wojciech Alojzy Świętosławski (ur. 21 czerwca 1881 w Kiryjówce[1] guberni wołyńskiej[2], zm. 29 kwietnia 1968 w Warszawie) – polski fizykochemik, profesor Uniwersytetu Warszawskiego i Politechniki Warszawskiej (której w latach 1928–1929 był rektorem), senator RP.

Dzieciństwo i kariera pod zaborami

Lata szkolne i akademickie spędził w Kijowie, tam w 1899 r. ukończył gimnazjum, a w 1906 r. otrzymał dyplom inżyniera technologa na Wydziale Chemicznym Politechniki Kijowskiej. Po krótkim pobycie na zachodzie wrócił do Kijowa i został asystentem.

W 1908 r. w „Roczniku Polskim” wydrukowano jego pierwszą publikację naukową: Termochemiczna analiza związków organicznych. W 1909 roku poślubił Marię Olszewską (1881-1959), a w 1910 roku urodziła im się córka Janina Świętosławska[3][4].

Za całokształt prac Rosyjskie Towarzystwo Fizyko-Chemiczne przyznało mu Nagrodę Mendelejewa, został też powołany na stanowisko kierownika Laboratorium Chemicznego im. Ługinina na Uniwersytecie Moskiewskim, gdzie pracował jako docent. W 1917 r. przedłożył swoją pracę magisterską pt. Związki dwuazowe, gdzie podał teorię budowy związków dwuazowych i oksymów. Ze względu na swoją doniosłość praca została przyjęta jako doktorska.

Dalsze badania Świętosławskiego obejmowały udoskonalenie spalania w bombie kalorymetrycznej, budowę nowego kalorymetru adiabatycznego i badania nad węglowodorami aromatycznymi, kwasem azotowym, nitrozwiązkami, aminami oraz związkami zawierającymi siarkę i fluorowce.

Powrót do kraju

W 1918 r., po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, wrócił do kraju. Porzucił swoje laboratorium w Moskwie i zajął się organizacją powrotu wysoko wykwalifikowanych emigrantów. W 1919 r. został powołany na stanowisko profesora zwyczajnego chemii fizycznej Politechniki Warszawskiej i powrócił do badań naukowych. Opracował m.in. nowa metodę oznaczania ciepła parowania, skonstruował kalorymetr adiabatyczny, kierował pracami nad oznaczeniem ciepeł właściwych cieczy.

W 1920 r., na Konferencji Międzynarodowej Unii Chemicznej w Rzymie, zgłosił wniosek o przyjęcie kwasu benzoesowego jako międzynarodowego wzorca do cechowania bomby kalorymetrycznej. W 1922 r. wniosek ten został przyjęty, a Wojciech Świętosławski stanął na czele Komisji Danych Termochemicznych, koordynującej prace nad oznaczaniem ciepeł spalania.

W tym czasie rozwinął też nowy kierunek badań kalorymetrycznych, tzw. mikrokalorymetrię. Skonstruował mikrokalorymetry pracujące w warunkach izotermicznych i adiabatycznych oraz mikrokalorymetry oparte na zasadzie częściowej wymiany ciepła z otoczeniem, dzięki czemu stało się możliwe wyznaczenie dotychczas niemierzalnych wartości ciepła promieniowania blendy uranowej, ciepła absorpcji promieni przenikliwych, ciepła hydratacji cementów.

Nieco później rozpoczął prace nad metodyką pomiaru prężności par i temperatur wrzenia. Skonstruował ebuliometr i ebuliometr różnicowy. Przyrządy te znalazły zastosowanie do oznaczania czystości substancji ciekłych i zapoczątkowały nowe dziedziny nauki: azeotropię i poliazeotropię. Poza tym zajmował się układami dwufazowymi, wynalazł przyrząd do obserwacji zjawisk krytycznych i udoskonalił metodę Meyera oznaczania mas cząsteczkowych.

W 1928 r. został powołany na stanowisko wiceprezesa Międzynarodowej Unii Chemicznej, w 1934 r. na prezesa Komisji Danych Fizykochemicznych, w 1938 r. na przewodniczącego Międzynarodowej Komisji Wzorców Fizykochemicznych. Jednocześnie był dziekanem i rektorem na Politechnice Warszawskiej, w latach 1925–1926 pełnił funkcję prezesa Polskiego Towarzystwa Chemicznego. Był redaktorem „Roczników Chemii”, członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (od 1922 r.), Polskiej Akademii Umiejętności (od 1923 r., w latach 1934–1946 wiceprezes), Akademii Nauk Technicznych (od 1923 r.). W roku 1933 został członkiem Tymczasowego Komitetu Doradczo-Naukowego[5].

Od 12 października 1935 do 15 maja 1936 był ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego w rządzie Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego i od 16 października 1936 do 30 września 1939 w rządzie Felicjana Sławoja Składkowskiego. W 1937 r. dopuścił wprowadzenie getta ławkowego dla studentów żydowskich w polskich uczelniach wyższych, akceptując tzw. paragraf aryjski w statutach stowarzyszeń studenckich[6].

W latach 1935–1939 zasiadał również w Senacie RP, powołany przez prezydenta[7]. W tym czasie opracował pierwszy czterotomowy podręcznik Chemia fizyczna.

II wojna światowa

Po wybuchu II wojny światowej wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie przebywał do jej końca. Kolejno został profesorem na uniwersytecie w Pittsburghu, wykładowcą termochemii, ebuliometrii i fizykochemii węgla kamiennego w Iowa, otrzymał godność Senior Fellow w Instytucie Badań Przemysłowych Mellona w Pittsburgu. Wynalazł kriometr znajdujący zastosowanie do oznaczania stopnia czystości substancji, dzięki któremu Polska w 1961 r. uzyskała pierwsze miejsce w Międzynarodowym Konkursie Komisji Danych Fizykochemicznych – koszt oznaczenia stopnia czystości metodą Świętosławskiego wyniósł około 10 dolarów, gdy w tym czasie badanie takie kosztowało około 50 000 dolarów. W okresie wojny wydał 3 monografie polskiej nauki w języku angielskim, przyczyniając się do jej propagowania.

Po II wojnie światowej

Grób Wojciecha Świętosławskiego na warszawskich Powązkach

W listopadzie 1946 r. wrócił do Polski, gdzie stworzył od podstaw Katedrę Chemii Fizycznej na Uniwersytecie Warszawskim i został kierownikiem Katedry Chemii Fizycznej Stosowanej na Politechnice Warszawskiej[8], gdzie prowadził zajęcia z fizykochemii węgla kamiennego. Został też kierownikiem Działu Fizykochemicznego w Instytucie Chemii Ogólnej, który później został przekształcony w Instytut Chemii Fizycznej PAN.

Z chwilą powołania do życia Polskiej Akademii Nauk został twórcą i kierownikiem zorganizowanego przez siebie Zakładu Fizykochemii Podstawowych Surowców Organicznych. Podjął dalsze badania naukowe. Napisał monografie: Metody oczyszczania i rozdzielania substancji (1950), Fizykochemia węgla kamiennego i procesów koksowania (1953) i Fizykochemia przerobu smoły węglowej (1955). Oprócz tego był autorem przemysłowych metod uzyskiwania niektórych związków ze smoły węglowej.

Profesor pracował do 1960 r. z krótką przerwą na ciężką chorobę serca, kiedy to w wieku 79 lat przeszedł na emeryturę, nie tracąc kontaktu z Instytutem Chemii Fizycznej PAN. Wojciech Świętosławski spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (aleja zasłużonych, grób 70/71)[9].

Dorobek naukowy i nagrody

Dorobek naukowy profesora to ponad 500 publikacji naukowych, 11 monografii i wiele patentów.

Był wielokrotnie nominowany do nagrody Nobla w dziedzinie chemii (1936, 1950, 1957, 1958, 1960 i 1962)[10]. W uznaniu zasług odznaczony m.in. Orderem Sztandaru Pracy I klasy[11], dwukrotnie Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[12]. Był laureatem Państwowej Nagrody Naukowej I i II stopnia, Nagrody Naukowej im. Mendelejewa, Nagrody Naukowej m.st. Warszawy, odznaczony Złotym Medalem Lavoisiera (przez Francuskie Towarzystwo Chemii Przemysłowej), Medalem Hanusa (przez Czechosłowackie Towarzystwo Chemiczne) i wieloma innymi.

Został doktorem honoris causa 8 uczelni krajowych, m.in. w 1960 r. Uniwersytetu Jagiellońskiego i Politechniki Łódzkiej[13], i w 1961 r. Politechniki Warszawskiej[14] oraz członkiem rzeczywistym PAU i PAN.

Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego nadaje Medal im. Prof. Wojciecha Świętosławskiego[15].

Odznaczenia

Przypisy

  1. Kiryjówka, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 77.
  2. Janina Świętosławska-Żółkiewska, Lata młodzieńcze Wojciecha Świętosławskiego (1881–1906), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 26 (2), 1981, s. 279–302 [dostęp 2022-03-14].
  3. Janina Świętosławska-Żółkiewska, Ostatnie lata pobytu Wojciecha Świętosławskiego w Kijowie, „Wiadomości Chemiczne”, 1/1982 (415), s. 40.
  4. Janina Świętosławska-Żółkiewska, Ostatnie lata pobytu Wojciecha Świętosławskiego w Kijowie (1909–1910), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 29 (1), 1984, s. 35–54 [dostęp 2022-03-14].
  5. Maciej Bossak: Tymczasowy Komitet Doradczo-Naukowy. [dostęp 2018-03-2o].zły zapis daty dostępu
  6. Wielka Encyklopedia PWN, t. 27, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 91, ISBN 83-01-14362-2.
  7. Album-skorowidz Senatu i Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz Sejmu Śląskiego. Kadencja 1935/1940, 1936, s. 197.
  8. Polska 1944-1955. Warszawa 1966, s. 130.
  9. Cmentarz Stare Powązki: Wojciech Świętosławski, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2020-05-15].
  10. Wojciech Swiętosławski, [w:] Nomination Archive [online], Nobelprize.org [dostęp 2020-09-17].
  11. Uchwała Rady Państwa z dnia 19 lipca 1955 r. o nadaniu odznaczeń państwowych (M.P. z 1955 r. nr 115, poz. 1479).
  12. Uchwała Rady Państwa z dnia 16 lipca 1954 r. o nadaniu odznaczeń państwowych (M.P. z 1954 r. nr 112, poz. 1566).
  13. Doktoraty honoris causa PŁ, Politechnika Łódzka [dostęp 2022-03-14].
  14. Doktoraty honoris causa PW, Politechnika Warszawska [zarchiwizowane z adresu 2019-07-20].
  15. Medal im. Prof. Wojciecha Świętosławskiego, Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego [dostęp 2010-08-09].
  16. a b c d e f g h i Janusz Fuksa: Słownik Biograficzny Wychowanków Politechniki Kijowskiej. swpk.republika.pl, Wrocław: Sekcja Wychowanków Politechniki Kijowskiej, 2007. s. 30. [dostęp 2016-10-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)].
  17. a b c d e Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Wyd. II popr. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938, s. 742-743.
  18. Sveriges statskalender / 1940. Bihang, s. 80

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

POL Order Sztandaru Pracy 1 klasy BAR.svg
Baretka: Order Sztandaru Pracy I klasy
Godło II Rzeczypospolitej.png
Godło Rzeczypospolitej Polskiej ustalone Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach (Dz. U. z 1927 r. Nr 115, poz. 980)
PL Warsaw Stare Powązki wojciech świętosławki.jpg
Autor: Hubert Śmietanka, Licencja: CC BY-SA 2.5
Wojciech Świętosławski, grób, Stare Powązki
Wojciech Świętosławski 1.jpg
Wojciech Świętosławski (1881 – 1968) - Polish chemist and physicist. Minister of Public Enlightment and Education 1935-1939
FSSkladkowski (HistoriaPolski str.247).jpg
Felicjan Sławoj-Składkowski
FIN Order of the White Rose Commander 1st Class BAR.png
Baretka Orderu Białej Róży - Komandor I klasy
Order of Saint Stephen of Hungary - Ribbon bar Commander.svg
Autor: , Licencja: CC BY 3.0
Baretka: Order Świętego Stefana – Komandor – Węgry.
Zyndram Koscialkowski.jpg
Marian Zyndram-Kościałkowski, Polish politician, deputy of Polish Sejm 1922-1939, Mayor of Warsaw, Minister of Internal Affairs, Prime Minister of Poland (1935-1936)