Wolbórka
![]() Wolbórka w Tomaszowie Mazowieckim (Park Miejski „Bulwary”) | |||||||||||||
Kontynent | |||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Państwo | |||||||||||||
Rzeka | |||||||||||||
Długość | 48,8 km | ||||||||||||
Powierzchnia zlewni | 941 km² | ||||||||||||
Źródło | |||||||||||||
Miejsce | w okolicy Tuszyna | ||||||||||||
Współrzędne | |||||||||||||
Ujście | |||||||||||||
Recypient | rzeka Pilica | ||||||||||||
Miejsce | w okolicy miasta Tomaszów Mazowiecki | ||||||||||||
Współrzędne | |||||||||||||
Szlak | |||||||||||||
| |||||||||||||
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Wolb%C3%B3rka_%28widok_z_mostu_w_Wolborzu%29.jpg/220px-Wolb%C3%B3rka_%28widok_z_mostu_w_Wolborzu%29.jpg)
Wolbórka – rzeka w środkowej Polsce, w województwie łódzkim. Wolbórka jest najdłuższym lewobrzeżnym dopływem Pilicy.
Toponimia
W średniowieczu (XIII-XV w.) rzeka nazywała się Wojborza albo Wojborzyca, w okresie staropolskim (XV-XVII w.) Wolborza albo Wolborzyca. Nazwa zbliżona do współczesnej Wolborka po raz pierwszy pojawia się w XVIII w. (1775). W niektórych źródłach błędnie podaje się, że Wolbórka nosi(ła) alternatywne miano „Czarna”. Tak (Czarna) nazywa się główny dopływ dolnej Wolbórki.
Przebieg
Wolbórka jest rzeką o długości 48,8 km[1] i powierzchni dorzecza 941 km². Płynie przez Wzniesienia Łódzkie i Równinę Piotrkowską do Doliny Białobrzeskiej. Rzeka wypływa ze źródeł w lasach, ok. 3 km na północny zachód od Tuszyna, koło trasy Łódź – Tuszyn. Początkowo Wolbórka płynie przez las, a następnie szeroką doliną wśród łąk. Na 15. kilometrze od źródeł przyjmuje płynącą od północy Miazgę. Od tego miejsca rzeka jest całkowicie uregulowana, a jej dolina – w pełni zmeliorowana. Wolbórka aż do ujścia płynie wśród prawie bezdrzewnego krajobrazu. Urozmaicają go jedynie stare parki w Remiszewicach, Rzeczkowie i Lubiatowie. Rzeka tworzy szeroką, bagnistą dolinę w Wolborzu, przyjmując tutaj Moszczankę i kilka innych, mniejszych dopływów. Dalej Wolbórka płynie nadal szeroką, zmeliorowaną doliną, która zwęża się dopiero pod Tomaszowem Mazowieckim. Tutaj zachowała swoje naturalne koryto i nadbrzeżne zadrzewienia – przepływa przez dwa największe miejskie parki. Wolbórka wpływa do Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim przy ulicy Wapiennej.
Dorzecze
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/.Thr_tributary_of_the_Czarna_River_to_Wolb%C3%B3rka_River%2C_view_from_bridge_at_Wapienna_Street_in_Tomasz%C3%B3w_Mazowiecki.jpg/220px-.Thr_tributary_of_the_Czarna_River_to_Wolb%C3%B3rka_River%2C_view_from_bridge_at_Wapienna_Street_in_Tomasz%C3%B3w_Mazowiecki.jpg)
Ważniejsze dopływy:
- Pobocznica (P), długość 6 km
- Trzebinka (L), długość 3,5 km, dorzecze 16,4 km²
- Miazga (L), długość 29 km, dorzecze 139,4 km²
- Moszczanka (P), długość 17,9 km, dorzecze 169,1 km²
- Czarna (L), długość 20,2 km, dorzecze 316 km²
Ważniejsze miejscowości nad Wolbórką: Będków, Wolbórz, Tomaszów Mazowiecki (jedyne miasto).
Wykorzystanie przemysłowe
W przeszłości wody Wolbórki poruszały młyny i urządzenia hutnicze XVIII–wiecznego przemysłu ciężkiego. Wartki nurt rzeki był główną siłą napędową dwóch wielkich pieców hutniczych w osadach, które dały początek miastu Tomaszów Mazowiecki (Kuźnice Tomaszowskie, Gustek). Około 1830 roku w dzisiejszym powiecie tomaszowskim było dziewięć młynów nad Wolbórką. W XVII i XIX wieku wodami Wolbórki spławiano wapno hydrauliczne wytwarzane w kilku tomaszowskich manufakturach przy kopalniach wapienia. Rzeka była również szlakiem transportu zboża z dóbr będkowskich. W następnym stuleciu przy Wolbórce i rzece Czarnej powstało wiele zakładów przemysłu lekkiego w Tomaszowie. Choć po wynalezieniu maszyny parowej odchodzono od napędu wodnego, to jednak woda nadal była niezbędna do schładzania urządzeń (m.in. fabryk rodziny Landsberów, Moritza Piescha, Batavii, fabryki dywanów Bornsteina w Starzycach nad Czarną i Mullera na Rolandówce nad Wolbórką)[2][3]. Do rzeki odprowadzano również ścieki poprodukcyjne jeszcze pod koniec XX wieku (w Tomaszowie: fabryka dywanów „Weltom”, przemysłu lekkiego „Tomtex”, przemysłu chemicznego – „Wistom” nad rzeką Czarną przy jej ujściu do Wobórki). Nieopodal ujścia Wolborki do rzeki Pilicy znajduje się tomaszowska oczyszczalnia ścieków.
Rekreacja
W Tomaszowie Mazowieckim nad Wolbórką znajdują się dwa największe w mieście parki: powstały w 1953 w czynie społecznym, dzisiejszy park im. „Solidarności” oraz zrewitalizowany w 2019 roku park miejski „Bulwary”[4][5].
Zobacz też
- Rzeki Polski
Przypisy
- ↑ Wolbórka, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2010-05-03] .
- ↑ Barbara Wachowska (red.), Tomaszów Mazowiecki : dzieje miasta, 1980, ISBN 83-01-01188-2 .
- ↑ Jan Góral , Ryszard Kotewicz , Dwa wieki Tomaszowa Mazowieckiego : zarys dziejów miasta 1788-1990, Grafbis, 1992, ISBN 83-900886-0-6 .
- ↑ PKS Tomaszów Mazowiecki, www.pkstomaszowmaz.pl [dostęp 2021-08-18] .
- ↑ Park Bulwary otwarty!, www.tomaszow-maz.pl [dostęp 2021-08-18] (pol.).
Bibliografia
- Jerzy Duma, Gewässernamen im rechten Zuflussgebiet der Weichsel zwischen Pilica und Brda (Nazwy wodne w zlewisku lewych dopływów Wisły od Pilicy po ujście Brdy), Lieferung 14, Stuttgart 1999: Franz Steiner Verlag, s. 94-95.
- Jerzy Duma, Nazwy rzek lewobrzeżnego Mazowsza z całym dorzeczem Pilicy, Warszawa 1999: Towarzystwo Naukowe Warszawskie, s. 76, 85, 102.
- Jadwiga Moszczyńska, Hydrologia dorzecza Wolbórki, Acta Geographica Lodziensia 46, Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk, Łódź 1986: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wydawnictwo PAN.
Media użyte na tej stronie
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Relief location map of Łódź Voivodeship. Geographic limits of the map:
- N: 52.45 N
- S: 50.78 N
- W: 17.95 E
- E: 20.75 E
Autor: Warszawska róg Szerokiej w Tomaszowie Mazowieckim, w województwie łódzkim, PL, EU. CC0, Licencja: CC0
Tomaszów Mazowiecki w wijewództwie łódzkim, PL, EU. Rzeka Czarna uchodząca do rzeki Wolbórki w granicach Tomaszowa. CC0
Rzeka Wolbórka w Tomaszowie Mazowieckim. Widok z mostu na ulicy Nowowiejskiej
Water power plant, Wobórka River, Tomaszów Mazowiecki, Saint Anthony Street
Wolbórka river in the "Solidarity" City Park in Tomaszów Mazowiecki
Autor: Mateusz Opasiński, Licencja: CC BY-SA 3.0
Rzeka Wolbórka, widok z mostu w Wolborzu (ul. Warszawska)
Tomaszów Mazowiecki w województwie łódzkim, PL, EU. Rzeka Wolbórka i powstałe w 2019 roku kładki pieszo-rowerowe. Część nowopowstałego Parku Miejskiego Bulwary w Tomaszowie, CC0