Wymiana ludności między Grecją i Turcją
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/The_Historical_Atlas%2C_1911_%E2%80%93_Distribution_of_Races_in_the_Balkan_Peninsula_and_Asia_Minor.jpg/300px-The_Historical_Atlas%2C_1911_%E2%80%93_Distribution_of_Races_in_the_Balkan_Peninsula_and_Asia_Minor.jpg)
Terytorium Turcji i planowany Kurdystan (ciemnocytrynowy)
Tereny oddane:Armenii
Grecji
Francji
Wielkiej Brytanii
Ponadto obszary zaznaczone liniami pionowymi – strefy wpływów:Włoch
Francji
Wielkiej Brytanii
Zdemilitaryzowana międzynarodowa strefa kontroli cieśnin
Linią ciągłą zaznaczony zrewidowany traktatem w Lozannie 1923 przebieg granic Turcji![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Turkey-Greece-Bulgaria_on_Treaty_of_Lausanne.png/300px-Turkey-Greece-Bulgaria_on_Treaty_of_Lausanne.png)
Wymiana ludności pomiędzy Grecją i Turcją – przesiedlenia obejmujące ponad dwa miliony osób wynikłe z zapisów traktatu z Lozanny, podpisanego 24 lipca 1923 przez Imperium brytyjskie, Francję, Włochy, Japonię, Grecję, Rumunię oraz Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców z jednej strony a Republiką Turecką z drugiej strony.
Traktat w Lozannie zrewidował postanowienia traktatu z Sèvres z 10 sierpnia 1920, sprowadzające się w praktyce do rozbioru terytorium Imperium Osmańskiego, w tym etnicznych ziem tureckich, umiędzynarodowienia Konstantynopola (Stambułu), cieśnin Bosfor i Dardanele i ograniczenia suwerennej władzy Turcji do części Anatolii[2]. Traktat z Sevres spotkał się z czynnym oporem Turków, którzy obalili sułtanat i ustanowili republikę ze stolicą w Ankarze, gdzie Mustafa Kemal Atatürk zwołał 23 kwietnia 1920 Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji – pierwszy w historii parlament turecki[3], a następnie zbrojnie przeciwstawili się armii greckiej, która podjęła ofensywę do centrum Anatolii próbując wymusić realizację postanowień traktatu z Sevres. W bitwie nad rzeką Sakarya armia grecka została pokonana i odrzucona na wybrzeże przez Turków. W konsekwencji traktat z Sèvres stał się martwą literą. W ramach wymiany ludności przesiedlono do Turcji od 500 – 800 tys. ludzi, a do Grecji ok. 1,5 mln. (głównie z rejonów wybrzeża Morza Egejskiego (Jonia), wybrzeża Morza Czarnego (Pontu), Tracji wschodniej oraz Kapadocji).
Traktat zakończył wojnę grecko-turecką i ustabilizował sytuację w regionie. W latach 1915–1918 pod pretekstem obrony kraju w północno-wschodniej Turcji, w rejonie działań wojennych pomiędzy armiami turecką i rosyjską doszło do masowych przesiedleń, pogromów i rzezi ormiańskich i greckich mieszkańców regionu Pont. Po przegranej Turcji i jej sojuszników w I wojnie światowej i wycofaniu wojsk rosyjskich z obszaru Pontu doszło do planowej i wyjątkowo okrutnej eksterminacji nie-Turków (ludobójstwo Greków Pontyjskich).
Po podpisaniu traktatu z Lozanny, wobec skali wzajemnej nienawiści pomiędzy chrześcijanami a Turkami w regionie i w konsekwencji praktycznej niemożności zgodnego pokojowego współżycia obu społeczności etnicznych w ramach jednego państwa (Grecji lub Turcji) zadecydowano o masowym przesiedleniu ludności cywilnej, obu wielkich religii, z terenów etnicznie mieszanych na terytorium państwa etnicznego. Wymiana ludności nie była dokonywana według kryterium narodowego czy językowego. Podstawowy wyznacznik stanowiło wyznanie. I tak z Grecji wysiedlono nie tylko ludność tureckojęzyczną, ale także muzułmanów posługujących się innymi językami: wyznających islam Cyganów, pewną część Pomaków, Albańczyków oraz Meglenorumunów. Natomiast z Turcji wysiedlono niemal wszystkich prawosławnych bez względu na to czy posługiwali się oni językiem greckim, tureckim czy innym. Z obligatoryjności wymiany wyłączono okręg Konstantynopola i wysp Imbros i Tenedos w Turcji, gdy w greckiej Tracji Zachodniej mogła pozostać miejscowa społeczność muzułmańska, składająca się z Turków i Pomaków. W Turcji pozostała też muzułmańska część Pontów, zamieszkujących okolice Trapezuntu. Grupa ta, islamizowana poczynając od XVII w., do dziś używa pontyjskiej formy języka greckiego i przyjaźnie odnosi się do greckiej diaspory, także wywodzącej się z Pontu.
Wymiana ludności zazwyczaj odbywała się w sposób pokojowy, stopniowo i trwała do 1930 r. Liga Narodów zorganizowała także aktywizację ekonomiczną okolic objętych wymianami ludności. W ten sposób dopomożono także ludności, która opuściła swe ojczyzny jeszcze w trakcie trwania wojen bałkańskich. Aktywizacją ekonomiczną łagodzono także napięcia, pomiędzy repatriantami a ludnością miejscową. Urzędnicy Ligi Narodów, a za nimi greccy historycy mówią wręcz o przejściu części Bałkanów, objętej wymianami ludności, prosto z realiów XVII wieku, do szybkiego rozwoju i XX wieku[4].
Wymiana ludności pomiędzy Turcją a Grecją w konsekwencji traktatu z Lozanny były pierwszą w historii nowoczesnej operacją tego typu. Na modelu określonym w Lozannie i z podobnych motywów oparta była wymiana ludności w Europie Środkowo-Wschodniej po II wojnie światowej.
Przypisy
- ↑ Bardziej precyzyjna mapa, oparta o dane z 1918 roku autorstwa Georgiosa Sotiriadisa, profesora historii Uniwersytetu Ateńskiego, źródło: “An Ethnological Map Illustrating Hellenism In The Balkan Peninsula And Asia Minor”, London: Edward Stanford, LTD. 12, 13, 14 Long Acre, W.C.2. 1918. Nie obejmuje centralnej i wschodniej Turcji.
- ↑ Trację Wschodnią po Morze Czarne z Adrianopolem i półwyspem Gallipoli otrzymała Grecja. Uzyskała ona również prawo do okupacji i administracji rejonu Smyrny (obecnie Izmir), z obowiązkiem dopuszczenia tam lokalnego parlamentu, który po pięciu latach miałby się wypowiedzieć o dalszej przynależności tego terytorium.Zachodnia i południowa Anatolia została podzielona na dwie strefy wpływów: włoską i francuską. Na wschodzie Anatolii, od Morza Czarnego po jezioro Van i granicę perską, miała się rozciągać niezależna Armenia, a na południe od niej autonomiczny Kurdystan. Bardzo rozległa strefa cieśnin po stronie europejskiej i azjatyckiej miała ulec ścisłej demilitaryzacji.
- ↑ Formalne zniesienie sułtanatu nastąpiło w 1922
- ↑ John Hope Simpson. The Work of the Greek Refugee Settlement Commission. „Journal of the Royal Institute of International Affairs”. 8, s. 583–604, listopad 1929. (ang.).; Εμείς οι Έλληνες, wyd.: Σκαϊ Βιβλίο 2008.
Bibliografia
- The Pontian Question in the United Nations – Michalis Charalambidis, Published by Pontian Society of Thessaloniki <<Euxinos Leschi>> 2004
- Pod rządami półksiężyca – Grzegorz Kucharczyk
- http://greek-genocide.org/
- Home - may19.net. may19.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-01-06)].
Linki zewnętrzne
- Strona poświęcona ludobójstwu na pontyjskich Grekach
- Treaty of Lausanne. [w:] The World War I Document Archive [on-line]. [dostęp 2009-11-28]. (ang.).
- Agreement respecting the Reciprocal Restitution of Interned Civilians and the Exchange of Prisoners of War. [w:] Republic of Turkey, Ministry of Foreign Affairs [on-line]. [dostęp 2012-05-20]. (ang.).
Media użyte na tej stronie
Ethnic groups in the Balkans and Asia Minor as of early 20th Century
Map illustrating the partitioning of Anatolia according to the Treaty of Sèvres (1920) after World War I.