Walki o Częstochowę (1945)
II wojna światowa, front wschodni, część operacji wiślańsko-odrzańskiej | |||
Czas | |||
---|---|---|---|
Miejsce | |||
Terytorium | |||
Przyczyna | |||
Wynik | zwycięstwo wojsk radzieckich | ||
Strony konfliktu | |||
| |||
Dowódcy | |||
| |||
Siły | |||
| |||
Straty | |||
| |||
![]() |
Wyzwolenie Częstochowy[a] (także bitwa o Częstochowę[wymaga weryfikacji?], zajęcie Częstochowy[wymaga weryfikacji?])[1][2][3] – jedno ze starć Armii Czerwonej ze znajdującym się w odwrocie niemieckim Wehrmachtem, prowadzone w ramach operacji wiślańsko-odrzańskiej w dniach 16–17 stycznia 1945 roku.
Niemieckie przygotowania
Już latem 1944 roku Oberkommando der Wehrmacht wydało rozkaz przygotowania Częstochowy, jako miasta o położeniu strategicznym, do roli punktu oporu Wehrmachtu do ostatniego żołnierza[4]. Rozpoczęto wówczas fortyfikowanie Częstochowy i jej okolic. Prace nadzorowała Organizacja Todta[4], która przygotowała w pasie 10–25 km na wschód od miasta system umocnień i okopów przeciwczołgowych mający szerokość 400 m[4]. Na ulicach wlotowych do Częstochowy zbudowano barykady przeciwczołgowe z kamienia zbrojonego[4], a w sąsiadujących z nimi budynkach utworzono gniazda karabinów maszynowych[4]. W okolicach obecnej al. Armii Krajowej zbudowane zostały uzbrojone magazyny, będące zapleczem 4 Armii Pancernej[4]. Pod koniec 1944 roku w Częstochowie stacjonowało 5180 żołnierzy Wehrmachtu, 4280 żołnierzy rekrutowanych z byłych jeńców radzieckich i ochotników z krajów bałtyckich[4].
Radziecka ofensywa nad Pilicą
Częstochowę wyzwalać miały oddziały należące do 5 Gwardyjskiej Armii, 9 i 14 Gwardyjska Dywizja Piechoty[4]. Wobec szybkich postępów wojsk radzieckich w operacji wiślańsko-odrzańskiej, Niemcy nie zdążyli obsadzić przygotowanych umocnień, siły przewidziane do tego celu zostały rozbite albo były w drodze z głębi Rzeszy[4]. 15 stycznia 14 DP napotkała jednak silny opór, Niemcy siłami 68 i 304 Dywizji Piechoty zdołali przejść do lokalnej kontrofensywy. Dopiero wieczorem siły radzieckie odzyskały inicjatywę, zdobyły Szczekociny, zabezpieczyły przeprawy na Pilicy i dotarły do Secemina[4].
O świcie 16 stycznia dowodzona przez majora Siemiona Chochriakowa grupa czołgów 54 Brygady Pancernej wyruszyła ku wyznaczonej przeprawie na Pilicy, jednostkę wzmocniono żołnierzami desantu z 2 batalionu 23 Gwardyjskiej Brygady Piechoty Zmotoryzowanej kapitana Nikołaja Goriuszkina[4]. Batalion piechoty zmotoryzowanej liczył ok. 400 żołnierzy, pułk artylerii pancernej posiadał 21 dział samobieżnych, zaś batalion czołgów liczył 21 maszyn T-34-85[4]. W Świętej Annie doszło do starcia z nieliczną załogą niemiecką, wspartą przez Luftwaffe i artylerię[4]. Sam 2. batalion 54. Brygady Pancernej Chochriakowa wyruszył ze wsi przed nalotem, który zadał taborom i piechocie duże straty[4], Chochriakow nie wiedział więc, że porusza się bez wsparcia dwóch batalionów czołgowych[4].
Na pierwszy poważniejszy opór niemiecki oddziały radzieckie natknęły się w Mstowie, radzieccy czołgiści rozbili jednak oddziały hitlerowskie, wyzwalając miejscowość i udając się w kierunku Częstochowy, do której dotarli po południu[2]. Z opóźnieniem pozostałe siły brygady, złożone z 1 i 3 batalionu czołgów, obeszły miasto od południa i północy, zajmując stanowiska na zachodnim skraju, co odcięło Niemcom drogę odwrotu[2].
Wkroczenie do Częstochowy
Wobec braku łączności radiowej z dowództwem brygady, Chochriakow zdecydował o wejściu do miasta. Wojska radzieckie wjechały do Częstochowy przez lukę w barykadzie na ul. Warszawskiej[2]. Na pl. Narutowicza (obecnie pl. Ignacego Daszyńskiego) siły radzieckie podzieliły się, część pojechała ul. Orlicz-Dreszera (obecnie ul. Ogrodowa) i 1 Maja w kierunku dworca Stradom, druga część do dawnej dzielnicy żydowskiej, a kilka czołgów Alejami Najświętszej Maryi Panny[1]. Do spotkań z siłami niemieckimi doszło przy skrzyżowaniu z Wałami Dwernickiego, gdzie natknięto się na kolumnę ciężarówek, al. Wolności, gdzie stał czołg Tygrys, i pl. Pierackiego (obecnie pl. Biegańskiego), gdzie ulokowany był punkt ogniowy[1]. Rosjanie stracili w Alejach jeszcze jeden, trzeci, czołg[1].
W niektórych źródłach podawane są informacje o zaminowaniu Jasnej Góry. W rzeczywistości uciekająca niemiecka obsada klasztoru podpaliła ciężarówkę z dokumentami i materiałami łatwopalnymi, ale sam klasztor nie był zagrożony wysadzeniem[5].
Walki na Stradomiu
Na terenie dworca Częstochowa Stradom doszło do dwugodzinnego[6] starcia grupy radzieckiej z załogą pociągu wiozącego czołgi dla niemieckiej 4 Armii Pancernej[1]. Po staranowaniu[6] parowozu i opanowaniu budynku dworca, nieznający siły oddziałów radzieckich i obawiający się okrążenia, Niemcy porzucili czołgi i uciekli w stronę Lublińca[1]. Wieczorem, do miasta dotarły główne siły 54 Brygady Pancernej[6]. Ciężkie walki toczyły się w okolicach Jasnej Góry i ul. św. Barbary, na której znajdowała się umocniona barykada[6].
Posiłki radzieckie
Jeszcze 16 stycznia, wieczorem, dowódca 1 Frontu Ukraińskiego, marsz. Iwan Koniew, nakazał dowódcy 5 Gwardyjskiej Armii wydzielenie oddziału składającego się z czołgów, dział pancernych, artylerii i piechoty do wyzwolenia Częstochowy[2]. Siły, dowodzone przez płka G. Dudnika, dotarły do miasta w południe, 17 stycznia[2], ale już o godzinie 7.00 rano czasu moskiewskiego, dowódca 54 Brygady Pancernej, Iwan Czugunkow, zgłosił meldunek o całkowitym wyparciu sił niemieckich z miasta[6].
Postscriptum
Siły, które dotarły do Częstochowy w południe 17 stycznia, wykorzystane zostały do odparcia kontruderzeń niemieckich z Blachowni, które zakończyły się wycofaniem Niemców późnym wieczorem[6]. Jeszcze 17 stycznia do miasta dotarł 31 Samodzielny Korpus Pancerny, który stacjonował w nim przez dobę, oczekując na zaopatrzenie w paliwo i amunicję[6].
Za bohaterską walkę w Częstochowie został przedstawiony do odznaczenia Złotą Gwiazdą Bohatera Związku Radzieckiego mjr Siemion Chochriakow, przy czym było to dla niego już drugie takie odznaczenie[4].
Sukces wojsk radzieckich w wyzwalaniu Częstochowy wynikał ze szwankującej organizacji i obniżającego się morale sił niemieckich, które, w obawie przed okrążeniem i niewolą, wycofywały się z kolejnych punktów oporu w mieście pod naporem wielokrotnie mniejszych jednostek radzieckich. Działanie takie wynikało z braku rozpoznania nt. rzeczywistej siły grupy mjra Chochriakowa. Szybkie postępy wojsk radzieckich po rozpoczęciu ofensywy z linii Wisły nie pozwoliły Niemcom skoncentrować znaczących sił do obrony Częstochowy, również działania niewielkiego oddziału Chochriakowa pozwoliły zająć miasto bez długotrwałych walk i uniknąć znaczących zniszczeń w zabudowie i strat wśród mieszkańców.
17 lutego w Alejach odbyła się uroczysta defilada żołnierzy częstochowskiego garnizonu „Ludowego” Wojska Polskiego z okazji wyzwolenia miasta[7]. Armia Czerwona natomiast stacjonowała w mieście do czerwca 1946 roku. Żołnierze Armii Czerwonej w Częstochowie popełnili 22 zabójstwa, 36 napadów rabunkowych, 136 kradzieży, 11 gwałtów, a także dokonali licznych „rekwizycji” mienia[5].
Straty
Wyzwolenie kosztowało Rosjan życie 10 oficerów i 18 żołnierzy zabitych, a także 42 rannych, a także stratę 5 spalonych i 3 nienadających się do naprawy czołgów[1]. Niemcy stracili 1200 żołnierzy wziętych do niewoli, 8 czołgów, 25 armat, 52 karabiny maszynowe, 10 samochodów i przyfrontowe magazyny z bronią, amunicją i żywnością[3].
W literaturze
- Świadkiem wyzwalania Częstochowy spod okupacji niemieckiej był 11-letni wówczas Marek Hłasko. Po latach, w swojej na poły autobiograficznej książce Piękni dwudziestoletni, opisał przemarsz wojsk radzieckich przez miasto i towarzyszące mu gwałty czerwonoarmistów na polskich kobietach. Scena przemarszu Armii Czerwonej przez Częstochowę otwiera również nigdy nieopublikowany utwór Hłaski pt. Olbrzym[8].
- Rozminowanie Jasnej Góry opisano w autobiograficznej książce Borysa Polewogo "Do Berlina - 896 kilometrów".
- Kilka dni po wyzwoleniu w Częstochowie znalazł się pisarz i wysłannik wojenny Michaił Koriakow(ros.). Następnie obraz z Częstochowy uratował mu życie. Powiązane historie zostały przez niego opisane w książkach "Wyzwolenie duszy" i "I' ll never go back".
Zobacz też
- Władimir Suszczinski – jeden z operatorów, który kręcił w Częstochowie i został pochowany na Kulach
Uwagi
- ↑ Określenie używane w historiografii czasów PRL-u.
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k Zapomniana tragedia.
- ↑ a b c d e f g h i O Częstochowie – 16 stycznia, czyli Rosjanie w Częstochowie.. [dostęp 2010-05-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-18)].
- ↑ a b c d Częstochowa, Chochriakow i Bytom.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r wyzwolenie Miasta.
- ↑ a b Jarosław Sobkowski: 70 lat temu do Częstochowy weszła Armia Czerwona. Historyk: „Nie dla wszystkich to było wyzwolenie”. [w:] Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2015-01-16. [dostęp 2015-01-16]. (pol.).
- ↑ a b c d e f g Częstochowa 17 dzień stycznia 1945 roku. my.opera.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-03-03)]..
- ↑ Tadeusz Piersiak: Nieznane zdjęcia z Częstochowy z 1945 roku: Alejami defilowali żołnierze. Gazeta.pl Częstochowa, 2012-09-07. [dostęp 2012-09-07]. (pol.).
- ↑ Bartosz Marzec. Hłasko nieznany. „Rzeczpospolita”, 20 maja 2010.
Bibliografia
- Bolesław Dolata: Wyzwolenie Polski 1944-1945. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1974, s. 200–203.
- Janusz Płowecki, Wyzwolenie Częstochowy 1945, Książka i Wiedza, Warszawa 1973.
- Janusz Płowecki, Szlakiem Wyzwolenia Ziemi Częstochowskiej, Centralny Ośrodek Informacji Turystycznej, Częstochowa 1986.
Linki zewnętrzne
Media użyte na tej stronie
this is the flag of the Soviet Union in 1936. It was later replaced by File:Flag of the Soviet Union (1955-1980).svg.
Autor: , Licencja: CC BY-SA 3.0
Abstract crossed rifles symbol on sunburst
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Relief Location map of Silesian Voivodeship, Poland. Geographic limits of the map:
- N: 51.1617 N
- S: 49.2956 N
- W: 17.8872 E
- E: 20.0559 E
this is the flag of the Soviet Union in 1936. It was later replaced by File:Flag of the Soviet Union (1955-1980).svg.