Design
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Lego_Color_Bricks.jpg/220px-Lego_Color_Bricks.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/3lamps.jpg/220px-3lamps.jpg)
Wzornictwo[1][2], in. design (z ang. design /dɪˈzaɪn/, wzór), dizajn[3] lub wzornictwo przemysłowe (z ang. industrial design) – wieloznaczny termin odnoszący się do przedmiotów użytkowych i dzieł sztuki, oznaczający ich wygląd albo projektowanie[4]. Design można zdefiniować jako „ogół działań o charakterze twórczym, dotyczącym projektowania dóbr i usług, których celem jest tworzenie wartości dodanej z perspektywy klienta, firmy oraz w wymiarze całego kraju jego powstawania”[5]
Termin design jest powszechnie wiązany ze wzornictwem przemysłowym, grafiką użytkową i sztuką użytkową.
Wzornictwo przemysłowe jest działalnością twórczą, której celem jest określenie zewnętrznych cech przedmiotów wytwarzanych przemysłowo, które to cechy określają strukturalne i funkcjonalne relacje, jakie dany wzór przemysłowy czynią całością spójną, i to zarówno z punktu widzenia producenta, jak i użytkownika.
„Wzornictwo przemysłowe zmierza do objęcia tych wszystkich aspektów otoczenia człowieka, które albo są uwarunkowane produkcją przemysłową albo są jej bezpośrednim rezultatem”[6].
Rezultatem działalności twórczej wzornictwa przemysłowego jest wzór przemysłowy.
Etymologia słowa
Słowo design zaczerpnięte zostało do języka polskiego bezpośrednio z języka angielskiego wraz z napływem nowoczesnych wzorów przemysłowych i produktów zagranicznych w sytuacji wzrostu popularności angielszczyzny, zwłaszcza wśród młodzieży. Pochodzi z łac. designare: ‘wyznaczać’, ‘mianować’; por. wł. disegno: ‘rysunek’, ‘wzór’; fr. désigner: ‘wskazywać’, ‘wyznaczać’. W późniejszym czasie termin został przejęty przez inne języki; współczesne użycie upowszechniło się w wersji angielskiej jako „design”[7].
Zakres użycia terminu
Pojęcie designu wykorzystywane jest w takich dziedzinach jak:
- grafika użytkowa,
- projektowanie produktu, wzornictwo przemysłowe,
- architektura wnętrz,
- multimedia,
- moda.
Design jako cecha produktu
- W znaczeniu podstawowym design jest wyglądem[4] czegoś, co powstało na podstawie projektu z myślą o wytwarzaniu kolejnych egzemplarzy, przy czym liczba wytworzonych egzemplarzy nie ma znaczenia – liczy się sam zamiar powielania. W tym znaczeniu design przejmuje całą paletę stylów od wizualnych dziedzin sztuki, a więc może być design klasyczny, nowoczesny, futurystyczny itp.
- W znaczeniu szerszym do wyglądu dochodzą takie cechy jak funkcjonalność i ergonomia.
Design odnosi się nie tylko do produktów trwałych, czy statycznych – ale także do widowiska, np. pokazu sztucznych ogni czy spektaklu fontann wodnych.
Design jako projekt
Często zamiast projekt (designerski), mówi się design, i tylko z kontekstu wynika, z którym pojęciem mamy do czynienia. Design jako cecha produktu, nie jest projektem, na bazie którego ten produkt powstał lub powstanie, podobnie jak czerwień nie jest projektem czerwonej torebki, lecz jej cechą.
Jeśli widzimy produkt finalny, a nie znamy jego projektu, to używanie pojęcia design jako projekt niesie ze sobą ryzyko błędu. Wyjaśni to przykład, w którym omawianą cechą jest wygląd, określany – dla uproszczenia – potocznymi słowami: „ładny” lub „brzydki”. Określenie „ładny design” (jako projekt) – nie musi być prawdziwe, bo projekt mógł być brzydki, a wykonawca wykonał dzieło niezgodnie z projektem. Można jednak się upierać, że dzieło powstało w oparciu o inny projekt, który właśnie był ładny. Rzeczywiście mogło tak być, ale to nie znaczy, że ładny wygląd zawsze jest skutkiem ładnego projektu, niekoniecznie oryginalnego. Możliwa jest bowiem sytuacja, w której wykonawca zaczął wykonywać dzieło w oparciu o oryginalny (brzydki) projekt, ale w trakcie pracy nieco improwizował, wprowadzając spontaniczne zmiany, na skutek których uzyskał efekt lepszy od zamierzonego przez projektanta. Wówczas stwierdzenie „ładny design” w sensie „projekt designu” jest fałszywe, bo ładnego projektu nie było.
Design jako determinanta konkurencyjności gospodarki
Przedsiębiorstwa w celu poszukiwania przewagi konkurencyjnej mogą obniżać koszty produkcji, zwiększać wydajność lub innowacyjność, bądź też wpływać na wzrost wartości produktów poprzez wysokiej jakości design. To ostanie działanie wymaga relatywnie niskich nakładów inwestycyjnych w porównaniu na przykład do prac badawczo-rozwojowych. Konsumenci są skłonni do płacenia za wysokiej jakości design. Badania, przeprowadzone w 10 krajach na grupie ponad 800 respondentów, pokazały, że konsumenci za wyrób o lepszej jakości wzorniczej w stosunku do produktu wykonanego z podobnego materiału, ale cechującego się gorszym projektem, są w stanie zapłacić średnio cenę aż o 27% wyższą[5]. Mimo iż przedsiębiorcy doceniają rolę designu to jednak wyniki badań ich aktywności w tym zakresie nie są zbyt optymistyczne. Jak pokazały badania[8] wykonane na potrzeby Instytutu Wzornictwa Przemysłowego ponad ¾ ankietowanych przedsiębiorców uznaje rolę wzornictwa w budowaniu przewagi konkurencyjnej za kluczową lub ważną. Jednak w praktyce w ciągu trzech poprzednich lat jedynie w 5% badanych firm przy pracach nad nowymi projektami korzystano wyłącznie z nowego wzornictwa. Typową strategią działania w zakresie dizajnu było korygowanie w mniejszym lub większym stopniu istniejących już wzorów.
Design jako dziedzina sztuki użytkowej
Projektanci (nierzadko artyści) w tej dziedzinie, nazywani są designerami, a przedmiotem ich działalności jest design jako projekt.
Słowo design nie ma zastosowania do:
- zabytków[9]
- tworów natury, np. wydmy, drzewa czy kwiaty, chyba że nastąpiła świadoma, twórcza ingerencja człowieka i powstał twór typu drzewko bonsai lub układ roślin, jednak zaprojektowany z myślą o jego dalszym powielaniu.
- przedmiotów powstałych na skutek świadomej działalności człowieka, ale jako efekt niezamierzony, np. odpad produkcyjny.
- przedmiotów powstałych w jednym egzemplarzu, bez zamiaru dalszego powielania, np. unikatowe dzieło architektury, czy architektury krajobrazu.
Historia designu
Tę sekcję należy dopracować |
Historia designu w Polsce
Tę sekcję należy dopracować |
Instytucją mającą niezwykły wpływ na rozwój projektowania w Polsce miało stowarzyszenie Warsztaty Krakowskie powstałe w 1913 roku. Zajmowało się ono takimi dziedzinami jak projektowanie mebli, metalu, galanterii skórzanej, tkactwem, zabawkarstwem, introligatorstwem, batikiem i farbiarstwem. Do stowarzyszenia należeli tak wybitni twórcy jak Wojciech Jastrzębowski, Karol Homolacs, Zofia Stryjeńska, Bonawentura Lenart, Antoni Buszek, Józef Czajkowski, Karol Stryjeński, Kazimierz Młodzianowski. a związani z nim byli m.in.: Karol Tichy, Eleonora Plutyńska. Dowodem międzynarodowego uznania dla Warsztatów Krakowskich był ogromny sukces podczas Międzynarodowej Wystawie Sztuk Dekoracyjnych i Nowoczesnego Przemysłu w Paryżu w 1925 roku, gdzie Polacy w tym wielu twórców Warsztatów Krakowskich otrzymali aż 189 wyróżnień. Po rozwiązaniu Warsztatów Krakowskich, w 1926 r., powołano w Warszawie Spółdzielnię Artystów Ład. W 1950 roku powstał założony przez profesor Wandę Telakowską Instytut Wzornictwa Przemysłowego (IWP), jedna z pierwszych instytucji zajmujących się wzornictwem przemysłowym w Europie. W instytucie powstawały pierwsze powojenne projekty dla wszystkich gałęzi polskiego przemysłu.
W 1963 został utworzony Wydział Form Przemysłowych na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie jako pierwsza w Polsce szkoła wzornictwa. Wydział prowadzi kształcenie w zakresie sztuki projektowania o kierunku wzornictwo ze specjalnościami projektowanie produktu oraz komunikacji wizualnej. Pierwszy Wydział Wzornictwa Przemysłowego powołano w 1977 w warszawskiej ASP. Wybitnymi przedstawicielami polskiego designu związanymi z warszawską uczelnią byli: Jerzy Sołtan, Lech Tomaszewski, Andrzej Jan Wróblewski.
W 1983[10] polscy architekci Jasna Strzałkowska-Ryszka, Jerzy Blancard, Lech Kłosiewicz i Andrzej Pańkowski[11] zaprojektowali wszystkie 23 planowane stacje I linii warszawskiego metra[10]. Ryszard Bojar i Jan Jędryka zaprojektowali w 1986 zegar elektroniczny, świetlny (LED) dla metra warszawskiego[12]. Wzornictwo, a więc design ich autorstwa, obejmujący nowoczesną, funkcjonalną i estetyczną architekturę oraz system informacji wizualnej (którego głównym elementem jest czcionka bazująca na czcionce Helvetica będącej na świecie synonimem dobrego designu), którego standardy wykraczały daleko poza obowiązujące w tamtej epoce, stało się wzornictwem kultowym, wybitnym i jedynym zrealizowanym na tak wielką skalę w powojennej Polsce podczas realizacji jednej inwestycji. Przykład projektowania totalnego z wykorzystaniem najdroższych materiałów w przeciwieństwie do projektowania totalnego na przykład bloków mieszkalnych z wykorzystaniem najtańszych materiałów.
Polskie uczelnie kształcące w kierunku projektowanie/wzornictwo przemysłowe
- Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku
- Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach
- Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie
- Akademia Sztuk Pięknych w Łodzi
- Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie
- Akademia Sztuk Pięknych we Wrocławiu
- Gliwicka Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości – Kierunek Wzornictwo
- Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnowie – Instytut Sztuki: Zakład Wzornictwa i Zakład Grafiki
- Politechnika Białostocka – Wydział Architektury
- Politechnika Opolska - Wydział Mechaniczny - Kierunek Wzornictwo Przemysłowe
- Politechnika Koszalińska- Wydział Architektury i Wzornictwa
- Politechnika Krakowska – Wydział Mechaniczny – Pracownia Inżynierii Wzornictwa Przemysłowego
- Politechnika Śląska – Wydział Architektury
- Politechnika Łódzka – Wydział Technologii Materiałowych i Wzornictwa Tekstyliów
- Politechnika Świętokrzyska – Wydział Mechatroniki i Budowy Maszyn – Kierunek Wzornictwo Przemysłowe
- School of Form, wydział SWPS w Poznaniu – wzornictwo ze specjalnościami: przemysłowe, projektowanie ubioru, komunikacja wizualna, projektowanie wnętrz i przestrzeni publicznej
- Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej – Instytut Grafiki
- Uniwersytet Opolski – Wydział Nauk Społecznych - Kierunek Design i komunikacja społeczna[13]
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Pedagogiczno-Artystyczny w Kaliszu
- Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach – Wydział Pedagogiczny i Artystyczny – Instytut Sztuk Pięknych – Kierunek Wzornictwo
- Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
- Uniwersytet Artystyczny w Poznaniu
- Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy
- Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu – Wydział Materiałoznawstwa, Technologii i Wzornictwa, Wydział Sztuki (Katedra Architektury i Form Użytkowych)
- Akademia Sztuki w Szczecinie - Wydział Malarstwa i Nowych Mediów - Wzornictwo w specjalnościach: Komunikacja Wizualna, Projektowanie Produktu, Projektowanie Ubioru
- Wyższa Szkoła Sztuki i Projektowania w Łodzi – Wydział Wzornictwa
- Wyższa Szkoła Umiejętności Społecznych w Poznaniu – Wydział Artystyczny
- Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie – Wydział Budownictwa i Architektury – Katedra Rysunku, Malarstwa i Rzeźby
Designerzy
- 2sympleks – polskie biuro projektowe
Polskojęzyczne czasopisma o designie
- 2+3D
- Machina Design
- Magazyn Consido
Przypisy
- ↑ Henry de Morant: Historia sztuki zdobniczej od pradziejów do współczesności. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1981, s. 465–492. ISBN 83-213-2966-7.
- ↑ Bernd Polster i inni, Nowoczesne wzornictwo od A do Z, Ożarów Mazowiecki: Wydawnictwo Olesiejuk, 2010, s. 6–10, ISBN 978-83-7626-977-1 .
- ↑ Słowniki ortograficzne rejestrują wyłącznie zapis design, jednak forma dizajn przyjęła się w środowisku i literaturze; więcej w: Aleksandra Cieślikowa: Design czy dizajn?. Kwartalnik 2+3D. [dostęp 2011-09-14].Sprawdź autora:1., Design czy dizajn?, [w:] Lekarski Poradnik Językowy [online], www.lpj.pl [dostęp 2019-02-23] .
- ↑ a b
design [w:] Słownik języka polskiego PWN [online] [dostęp 2022-02-13].
- ↑ a b Łukasz Mamica , Wzornictwo przemysłowe jako determinanta konkurencyjności gospodarki, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Kraków, s. 5, 2012 .
- ↑ Definicja przyjęta przez Kongres ICSID w Londynie, 1969. źródło: ICSID Education Guidelines, 1993.
- ↑ Kazimierz Kumaniecki: Słownik łacińsko-polski. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe, 1984, s. 155. ISBN 83-01-03531-5.
- ↑ Łukasz Mamica , RAPORT Stan wdrożenia wzornictwa przemysłowego w polskich branżach produkcyjnych, Instytut Wzornictwa Przemysłowego, 2011 .
- ↑ Sylwia Bargieł , Czym jest design?, Onet.pl, 7 maja 2010 [dostęp 2012-12-30] [zarchiwizowane z adresu 2010-06-02] .
- ↑ a b Jakub Jastrzębski. Stacje w stonowanych barwach, czy w kolorach tęczy – niezrealizowane projekty wystroju metra z lat 80. i 90. „Skarpa Warszawska”. 9 (66) wrzesień 2014, s. 48–54. Warszawa: Agencja Wydawniczo-Reklamowa Skarpa Warszawska. ISSN 2084-4220.
- ↑ Lech Kłosiewicz. Na otwarcie pierwszej linii metra w Warszawie. „Krajobraz Warszawski”. 11, kwiecień 1995, s. III-VI, XXVII. Warszawa: Wydział Planowania Przestrzennego i Architektury Urzędu m.st. Warszawy. ISSN 1427-907X.
- ↑ Ryszard Bojar Projekty wzornicze 2020 https://ryszard-bojar.jimdofree.com/wybrane-projekty/projekty-wzornicze/
- ↑ Design i komunikacja społeczna – studia licencjackie, Katedra Nauk Socjologicznych i Pracy Socjalnej, Instytut Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Opolskiego [dostęp 2020-05-01] .
Media użyte na tej stronie
Autor: Paweł Tucki, Licencja: CC BY-SA 3.0
Budynek dworca kolejowego PKP Tarnów-Mościce (1976) w Polsce z widoczną częścią peronu I i wejściem nań oraz parking przed stacją. Architekt Stanisław Wilkosz. Dworzec kolejowy o wysokich walorach architektonicznych jest mocno zakorzeniony w tradycji zachodnioeuropejskiego modernizmu i nawiązuje do najwybitniejszych jego realizacji. Nietypowe bo całkowite przeszklenie budynku wzorowane jest na światowej architekturze nowoczesnej i nadaje mu lekkość i ponadczasowość. Przykład wyjątkowo oryginalnego wzornictwa (designu) z epoki paradoksalnie pozbawiony ówczesnej socjalistycznej skromności i bylejakości obejmujący nietypowe schody przypominające ruchome schody, aluminiowe sufity, lampy rtęciowe oraz ekstrawaganckie ławki przypominające fotele lotnicze lub fotele przeznaczone dla maszynisty nowoczesnego pociągu. Pierwotnie na dworcu użyta została szwajcarska czcionka Helvetica będąca synonimem dobrego designu, czarna na białym tle. Przykład zdecydowanie udanego dworca kolejowego o wybitnej, nowatorskiej i równocześnie bogatej w znaczenia architekturze, który podobnie jak ponadczasowy i pozytywnie oceniany przez krytykę Warszawski Dworzec Centralny (1975) wyróżnia się pozytywnie z typowej i miernej architektury czasów PRL, którą reprezentował na przykład dworzec kolejowy w Płaszowie (1967) oraz we Włocławku (1974). Podczas modernizacji pobliskiej linii kolejowej E 30 w 2015 dokonano aktu dewastacji dworca kolejowego Tarnów-Mościce polegającym na usunięciu oryginalnych stalowych schodów prowadzących z pod monumentalnego zadaszenia na perony kolejowe. Schody były projektem związanym integralnie z architekturą dworca i nie kolidowały z istniejącym wejściem do przejścia podziemnego. Identyczne schody -przypominające schody ruchome- zachowały się wewnątrz budynku dworca. Z okazji modernizacji linii kolejowej dawne dwa perony pasażerskie zostały znacznie oddalone od budynku dworca i połączone z nim przez przejście podziemne wyposażone w windy, przez co przy samym budynku pozostały już tylko dwa tory towarowe połączone usuniętymi już schodami z dworcem co może tłumaczyć pośpiech z jakim usunięto dawne schody, ponieważ te zaczęły odtąd prowadzić pozornie tylko do torów towarowych, jednakże nie uzasadnia to opisanej dewastacji z powodu wysokich walorów nietypowej formy zlikwidowanych schodów. Alternatywą dla likwidacji oryginalnych stalowych schodów było ich zachowanie i wyposażenie krawędzi torów towarowych w estetyczne, szczelne i solidne ogrodzenie w modernistycznej formie, ponieważ tam gdzie prowadziły usunięte schody wciąż znajduje się jeszcze duży taras z długą i szeroką przestrzenią dla ludzi, zapewniającą imponujący widok nad poziomem ulicy. Taras ten jest wyposażony w ławki i objęty jest monumentalnym zadaszeniem będącym częścią budynku dworca kolejowego. Przez taras można obejść dookoła przeszklony budynek dworca i dojść do zachowanych jeszcze z tyłu budynku małych schodów które powtarzają oryginalną formę innych schodów dworca, które to małe schody pozwalają na wejście na antresolę w budynku dworca przez przeszklone drzwi lub zejście w dół na ulicę z tyłu dworca. Fotografia tarasu wykonana w 2021:http://tarnow.net.pl/uploads/articles/ORGINAL/20566a2135cb704c5714314e4b2a590dDSC9231.jpg[1]. Imponujący taras zewnętrzny oraz antresola wewnętrzna stanowią razem "promenadę architektoniczną", jest to pojęcie z historii architektury[2]. Do czasu ewentualnego wyposażenia w schody oraz w ogrodzenie od torów towarowych taras nie może być używany przez ludzi tak jak w latach siedemdziesiątych po otwarciu dworca. Dworzec kolejowy Tarnów-Mościce reprezentuje "piękno polskiej architektury" według magazynu Architektura Murator (10/2020). Widoczne na zdjęciu efekty zasłonięcia okien blachą na parterze, zamalowane drzwi oraz przypadkowa kolorystyka nie są ideą architekta. Na planie całego dworca i jego zadaszenia zachowała się także oryginalna, błyszcząca, granitowa posadzka z kontrastową, dwubarwną kompozycją geometryczną przypominającą tory kolejowe. Nawierzchnia z granitu, która została przeznaczona dla pieszych jest jednak wciąż niszczona przez nielegalnie parkujące samochody ze względu na brak słupków, które jednak w przypadku instalacji musiały by mieć nieinwazyjną formę i brak koloru (np. cienkie słupki ze stali ocynkowanej powtarzające obrys zadaszenia budynku) aby nie zakłócać formy architektonicznej modernistycznego dworca. W styczniu 2021 ruszyła procedura wpisu do rejestru zabytków dworca kolejowego Tarnów-Mościce przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Krakowie, dworca którego opisano jako "charakteryzującego się wysokimi walorami architektonicznymi"[3]. Dworzec został zabytkiem w sierpniu.
Polskie latarnie uliczne z czasów dwudziestolecia międzywojennego 1918-1939. Przykłady z Warszawy i z Gdyni. Ostatnia latarnia miała możliwość wieszania na niej długiej, pionowej flagi państwowej z czego często korzystano. Latarnia środkowa stanowi udany przykład nowoczesnej latarni miejskiej pasującej do zabudowy modernistycznej np. do willi w stylu Le Corbusiera. Pierwsza latarnia to tzw. pastorał warszawski, który pasuje do zabytkowej architektury.
Autor: Alan Chia, Licencja: CC BY-SA 2.0
A pile of Lego blocks, of assorted colors and sizes.