Złoty

Złoty
Kod ISO 4217PLN
Państwo Polska
Poziom inflacji2,3% (2019)[1]
Podział1 złoty = 100 groszy
Symbolzł – złoty
gr – grosz
Monety1, 2, 5, 10, 20, 50 (gr), 1, 2, 5 (zł)
wyższe nominały (do 500 zł) używane w biciu monet kolekcjonerskich/bulionowych
Banknoty10, 20, 50, 100, 200, 500 (zł)
również nominał 19 zł, tylko w jednym banknocie kolekcjonerskim[2]
Bank centralnyNarodowy Bank Polski
MennicaMennica Polska

Złoty (, aktualny kod ISO 4217 PLN – przed denominacją w roku 1995 oznaczenie kodowe PLZ) – podstawowa jednostka monetarna w Polsce, dzieli się na 100 groszy.

Nazwę polskiej jednostki monetarnej wprowadzono w 1919[3], parytet złota określono w 1922[4].

Historia złotego

I Rzeczpospolita i okres rozbiorów

Bilet skarbowy 5 zł z 1794 r.
Bilet skarbowy 4 złote z 1794 r.
kurs złotego polskiego względem dolara amerykańskiego w latach 1924–1939
Banknot 2-złotowy z Dobrawą z 1936
Banknot 20-złotowy (bez orła) z 1940 wydany przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie
Banknot 50-złotowy (bez orła) z 1940 wydany przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie
Banknot 500-złotowy (bez orła) z 1940 wydany przez niemieckie władze okupacyjne w Generalnym Gubernatorstwie

Złoty pojawił się po raz pierwszy jako moneta w 1663 r. W XIV i XV w. złotym nazywano złote dukaty zagraniczne z obiegiem w Polsce, początkowo obliczane na 14 groszy. Uchwałą sejmu z 1496 r. ustalono kurs złotego na 30 groszy. Z biegiem czasu kurs ten – z uwagi na zmieniający się parytet ceny złota i srebra – nie utrzymał się. Wtedy ustalono określenie jednostki obrachunkowej równej 30 groszy (gr) jako złoty polski (złp) zwanej też florenem (fl). Natomiast złoty dukat otrzymał nazwę złoty czerwony.

Złoty pozostawał przez dłuższy czas jednostką wyłącznie obrachunkową. Obiegowe monety obejmowały następujące nominały:

  • półgrosz½ grosza (do 1526)
  • grosz – 1 grosz (od 1367 do 1795, także później)
  • półtorak – 1½ grosza (od 1614 do 1660)
  • dwojak – 2 grosze (bity sporadycznie, głównie za panowania Jana Kazimierza)
  • trojak – 3 grosze (od 1528 do 1795, także później)
  • czworak – 4 grosze (od 1565 do 1568)
  • szóstak – 6 groszy (od 1528 do 1764)
  • ort – 18 groszy (od 1609 do 1756)

Po raz pierwszy złoty pojawił się jako moneta w roku 1663 pod postacią tymfa. (Od 1564 bito półkopki o wartości 30 groszy.)

W XVII w. 1 złoty czerwony liczony był na 4–6 złp. Przy reformie monetarnej króla Stanisława Augusta złoty stał się jednostką zasadniczą o kursie 1 złp = 30 gr. Stosunek ten utrzymał się przez czasy Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Mennica warszawska biła monety złotowe do 1841 r.

II Rzeczpospolita

Złoty wprowadzony został do obiegu 29 kwietnia 1924 roku w wyniku reformy pieniężnej przeprowadzonej przez ministra finansów Władysława Grabskiego i zastąpił zdewaluowaną markę polską, walutę Królestwa Polskiego (regencyjnego). Nowa waluta została oparta na parytecie złota, wartość 1 złotego ustalono na 9/31 grama (ok. 0,29) czystego złota[5]. Ówczesny złoty był więc wart około piętnastu złotych w 2009 roku, lecz siłę nabywczą miał taką samą, jak siedem złotych w 2009[6].

Wśród proponowanych nazw nowej waluty II Rzeczypospolitej największą popularnością cieszyły się „lech[7], „pol” i „złoty”[8], oraz mniej popularne „piast", „sarmat", czy „kościuszko"[9]. Ostatecznie wybrano nazwę złoty, która odwoływała się do historycznej jednostki monetarnej Królestwa Polskiego (kongresowego).

Okupacja niemiecka

Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wprowadzili do obiegu na terytorium Generalnego Gubernatorstwa nowy pieniądz o tej samej, co przed wojną nazwie – złoty. Przedwojenne banknoty złotowe Banku Polskiego zostały ostemplowane i w 1940 roku wymienione na banknoty okupacyjne (z limitami wymiany zróżnicowanymi dla Niemców, Polaków, Żydów, przedsiębiorców). Okupacyjne złote sygnowane były przez Bank Emisyjny w Polsce z siedzibą w Krakowie. Była to jedyna instytucja (poza Polskim Czerwonym Krzyżem) na terenach okupowanych przez Rzeszę Wielkoniemiecką, gdzie w nazwie dopuszczono słowo „Polska”. Prezesem banku został Feliks Młynarski, przedwojenny wiceprezes Banku Polskiego. Młynarski uzyskał tajną zgodę Rządu RP na uchodźstwie na objęcie stanowiska. Banknoty miały napisy po polsku, ale nie było na nich godła Polski ani żadnych innych polskich symboli narodowych. Od nazwiska Młynarskiego banknoty emitowane przez Bank Emisyjny w Polsce były popularnie zwane młynarkami.

Na terenach przyłączonych do Rzeszy (Wartheland oraz tereny włączone w Danzig-Westpreußen, Oberschlesien i Ostpreußen) w obiegu była Reichsmarka, a na zajętych przez ZSRR (Kresy Wschodnie) – rubel.

Polska Rzeczpospolita Ludowa i III Rzeczpospolita

30 października 1950 r. zostały wprowadzone nowe pieniądze, które zostały wymienione w stosunku 100:3 dla płac i 100:1 dla banknotów w obiegu i depozytów bankowych (konfiskata 2/3 oszczędności ludności)[10]. Monety miały wartość 1, 2, 5, 10, 20, 50 gr i 1 zł, zaś banknoty 2, 5, 10, 20, 50, 100 i 500 zł. Przedstawiały one ludzi pracy. Banknoty 2 i 5 zł zostały w 1960 roku wymienione na monety, banknot 10 zł w 1965 roku. W 1966 roku dodano banknot o nominale 1000 zł. W 1975 roku doszło do wymiany banknotów: ludzi pracy zamieniono na wielkich Polaków. W 1976 roku dodano banknot 200 zł, w 1977 roku 2000 zł, 20 zł zaś zmieniono na monetę. W stanie wojennym w PRL w 1982 roku, z powodu inflacji, dodano banknot 5000 zł.

Hiperinflacja na przełomie lat 80. i 90. XX w. doprowadziła do dodrukowania nominałów 10 000 zł (1987), 20 000 zł (1989), 50 000 zł (1989), 100 000 zł (1990), 200 000 zł (1989), 500 000 zł (1990), 1 000 000 zł (1991) i 2 000 000 zł (1992).

Denominacja złotego

Narodowy Bank Polski postanowił dokonać denominacji złotego „o cztery zera” (tj. w stosunku 10 000 PLZ = 1 PLN). Wprowadzono ją w życie 1 stycznia 1995 r. – na podstawie ustawy o denominacji złotego z dnia 7 lipca 1994 r. – kosztem 300 milionów nowych złotych (3 biliony starych złotych). Polska waluta otrzymała nowy kod ISO 4217. Pierwsze banknoty drukowane były w 1994 r. na terenie Wielkiej Brytanii. Zgodnie z ustawą o denominacji złotego, do 31 grudnia 1996 r. wymiana starych złotych na nowe odbywać się mogła we wszelkich punktach i placówkach płatniczych (bankach lub punktach handlowych i usługowych) na terenie kraju, zaś od 1 stycznia 1997 r. do 31 grudnia 2010 r.[11] dokonywana była wyłącznie w wyznaczonych bankach. W 2014 r. wprowadzono nowe banknoty z datą 5 stycznia 2012 z podpisem prezesa NBP i głównego skarbnika.

Nominały złotego

  • monety groszowe: 1, 2, 5, 10, 20 i 50 groszy
  • monety złotowe: 1, 2 i 5 złotych (istnieją także okolicznościowe monety 2 i 5 zł, a także kolekcjonerskie 5, 10, 20, 25, 30[12], 37[13], 50, 100, 200, 500, 1000, 2018[14] zł)
  • banknoty: 10, 20, 50, 100, 200, 500[15] złotych (istnieją także banknoty kolekcjonerskie o nominałach 10,19, 20 i 50 złotych).

Średnioroczne kursy walut w poprzednich latach

RokUSDXEU/EURDEMGBPCHFJPY
19909500,0012 070,505864,1916 862,506884,0565,4500
199110 584,2613 088,296378,6218 652,817379,0578,7235
199213 630,1217 662,358761,5124 009,909742,76107,7766
199318 164,8421 204,9110 975,2027 274,8612 308,00164,1600
199422 726,9526 913,4914 049,6034 772,2316 670,93224,1600
Denominacja
19952,42443,13581,69283,82572,05450,0258
19962,69653,37741,79204,21542,18260,0248
19973,28083,70551,89185,37512,26270,0272
19983,49373,92311,98885,79072,41490,0268
19993,96754,22702,16126,41972,64130,0350
20004,34644,01102,05086,57872,57470,0403
20014,09393,6685fix 1,95585,89712,42980,0337
20023,94803,54965,72752,39150,0299
20033,82834,00956,15282,76200,0321
20043,73274,70896,67463,01940,0348
20053,01234,07785,76082,64120,0293
20063,25823,86105,61642,48340,0276
20072,88303,82795,68362,37640,0242
20082,45503,59754,87142,17370,0219
20092,99104,17214,35412,80500,0328
20102,84654,09244,60702,75100,0306
20112,98223,96224,60753,17900,0365
20123,44544,46405,34803,66680,0447
20133,06604,06715,00263,36470,0352
20143,03155,01675,01673,38160,0287
20153,57254,30785,52963,58330,0296
20163,92814,29355,80833,95260,0330
20174,21064,41575,19254,12090,0358
20183,45464,17014,68053,55670,0307
20193,76194,30164,77373,82420,0345

Zobacz też

  • złoty dewizowy
  • złotówka krakowska

Przypisy

  1. Projekcje inflacji i PKB publikowane przez Narodowy Bank Polski (pol.). [dostęp 2020-01-29].
  2. NBP wprowadza nowy banknot o nominale 19 złotych – Wiadomości, wiadomosci.onet.pl [dostęp 2019-09-27] (pol.).
  3. Ustawa z dnia 28 lutego 1919 r. w sprawie nazwy monety polskiej (Dz.U. z 1919 r. nr 20, poz. 230).
  4. Ustawa z dnia 26 września 1922 r. w przedmiocie uzupełnienia art. 1 ustawy z dnia 28 lutego 1919 r. w sprawie nazwy monety polskiej (Dz.U. z 1922 r. nr 83, poz. 740).
  5. Ustawa z 26 września 1922 (Dz.U. z 1922 r. nr 83, poz. 740)
  6. Zbigniew Nestorowicz: „Polski talar dla Europy”, Tygodnik Powszechny [dostęp 2009-08-07].
  7. Dekret z 5 lutego 1919 r. w przedmiocie jednostki monetarnej waluty polskiej („lech” – „grosz”) w: „Dziennik Praw” (później D.U.), nr 14, poz. 174; art. 2: „Wykonanie tego dekretu porucza się Ministrowi Skarbu.”.
  8. Ustawa z 28 lutego 1919 r. w sprawie nazwy monety polskiej (zmiana „lecha” na „złoty”) w: „Dziennik Praw” (później D.U.), nr 20, poz. 230; art. 4: „Ustawa niniejsza wchodzi w życie z dniem ogłoszenia.”.
  9. https://www.rp.pl/Banki/308099857-Historia-zlotego-na-tle-zmian-gospodarczych-i-politycznych.html
  10. 28 października 1950 r. Na pociechę schabowy i piwo.
  11. http://www.nbp.pl/faq/001.html.
  12. Narodowy Bank Polski – Internetowy Serwis Informacyjny, www.nbp.pl [dostęp 2019-08-29] (pol.).
  13. 25. rocznica śmierci Księdza Jerzego Popiełuszki 37 zł. [dostęp 2010-02-23].
  14. Narodowy Bank Polski – Internetowy Serwis Informacyjny, nbp.pl [dostęp 2019-08-28] [zarchiwizowane z adresu 2019-08-28] (pol.).
  15. 500 zł. Narodowy Bank Polski. [dostęp 2017-02-10].

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

500 zł 1940 awers.jpg
500 złotych = 250 Reichsmark
1936.jpg
2 złote polskie, Polish currency unit from 1936
Bilet-skarbowy-4zlote.polskie-1794.jpg
Bilet skarbowy z 1794 r., drukowany w Warszawie i emitowany podczas insurekcji kościuszkowskiej, wartości 4 złotych polskich. W czasie trwania powstania kościuszkowskiego był to pełnoprawny środok płatniczy na terenie Rzeczypospolitej.
Commons-logo.svg
The Wikimedia Commons logo, SVG version.
50 zł 1940 awers.jpg
50 złotych = 25 Reichsmark
Wikisource-logo.svg
Autor: Nicholas Moreau , Licencja: CC BY-SA 3.0
Wikisource logo, no text variant
20 zł 1940 awers.jpg
20 złotych = 10 Reichsmark
Information icon4.svg
An i icon for templates and the like
Herb Polski.svg
Uproszczony obraz godła Polski; oficjalne godło: Image:Coat of arms of Poland-official.png
POL-A1a-Bilet Skarbowy-5 Zlotych (1794 First Issue).jpg
Bilet Skarbowy - 5 złotych (pierwsze wydanie: 1794 r.) z dnia 8 czerwca 1794 z podpisami J. Fechner i A. Reyhowski. Ten bilet skarbowy jest z pierwszej emisji banknotów Rzeczpospolitej Obojga Narodów i został autoryzowany przez Tadeusza Kościuszkę.
WiktionaryPl nodesc.svg
(c) Wikimedia Foundation, CC BY-SA 3.0

The logo for the Polish language Wiktionary without "Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik" ("Free, multilingual, Wiktionary")

.
USD to Polish Zloty Exchange Rate 1924-1939.png
Autor: Mathiasrex, Maciej Szczepańczyk, Licencja: CC BY-SA 4.0
USD to Polish Zloty Exchange Rate 1924-1939
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności