Zamek w Czorsztynie
![]() | |
![]() Zamek w Czorsztynie | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Miejscowość | |
Typ budynku | |
Styl architektoniczny | |
Ukończenie budowy | XIV w. |
Ważniejsze przebudowy | 1629–1643 |
Zniszczono | 1734–1735, 1790 |
Plan budynku![]() | |
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |
![]() |
Zamek w Czorsztynie (niem. Sub-Arx Oberschloss, Arx Czorstein, Burg Zornstein) – ruiny gotyckiego zamku z XIV wieku, położone na wzgórzu nad Dunajcem (obecnie nad Jeziorem Czorsztyńskim) w granicach Pienińskiego Parku Narodowego.
Zamek królewski położony był w drugiej połowie XVI wieku w powiecie sądeckim województwa krakowskiego, należał do tenuty czorsztyńskiej[1].
Historia
Według tradycji przekazanej przez Długosza właścicielem zamku w Czorsztynie w roku 1246 był Piotr Wydżga herbu Janina[2], szlachcic ziemi krakowskiej, następnie krzyżowiec, był on również właścicielem zamku Rytra, Łącka oraz zamku Lemiasz, zmarł w Prusach.
Współcześni historycy nie potwierdzają powyższego przekazu Długosza, ani też wersji o ukrywaniu się Bolesława Wstydliwego podczas najazdu tatarskiego w 1241 roku, natomiast wiążą początki zamku z działalnością św. Kingi jako Pani Sądeckiej, identyfikując zamek z warownią o nazwie Wronin[3], wymienioną w dokumencie z 1320 roku. Odpowiada to datowaniu przez archeologów resztek drewnianych budowli i wału ziemnego położonego u północnego podnóża zamku z najstarszej warstwy na 3. ćwierć XIII w.[4] W kolejnej fazie datowanej na przełom XIII i XIV w. wzniesiono cylindryczną wieżę w typie stołpu, podobną do wież zamków w Rytrze i Czchowie. Fundamenty tej wieży odnalezione zostały w czasie prac archeologicznych. Przyjmuje się, że nieco później powstał kamienny mur obwodowy na kulminacji skały.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/1675_20050527_Niedzica_Czorsztyn.jpg/240px-1675_20050527_Niedzica_Czorsztyn.jpg)
Znaczna rozbudowa zamku nastąpiła za czasów Kazimierza Wielkiego[5]. Janko z Czarnkowa w Kronice Katedralnej Krakowskiej zamieszcza informację o fundacji zamku przez tego króla. Jednak według Jana Długosza Kazimierz Wielki jedynie rozbudował zamek i otoczył go murami obronnymi. W tym czasie zamek stał się jednym z ważniejszych założeń obronnych kraju, z uwagi na położenie przy rozwidleniu szlaków handlowych, w tym ważnej drogi handlowej i dyplomatycznej na Węgry. Usytuowanie na wyniosłej skale pozwalało na kontrolę znacznej części doliny Dunajca. Wzmianki historyczne potwierdzają obecność na zamku Kazimierza Wielkiego, Ludwika Węgierskiego, Jadwigi Andegaweńskiej, Władysława Warneńczyka. Zamek pełnił też funkcję komory celnej, a później siedziby starostów.
W 1434 roku oddział husytów grasujący w rejonie Czorsztyna został rozgromiony przez rycerzy wysłanych przez króla Władysława Jagiełłę. Na lata 70. XV wieku datowana jest kolejna rozbudowa zamku, prawdopodobnie związana z wojną z królem węgierskim Maciejem Korwinem. Najpóźniej w wieku XVI powstał zamek dolny zwany Przygródkiem.
Zasadnicza przebudowa zamku miała miejsce w latach 1629–1643, gdy funkcję starosty czorsztyńskiego pełnił Jan Baranowski herbu Jastrzębiec. Powstała wówczas m.in. czterokondygnacyjna baszta zwana obecnie basztą Baranowskiego. W 1651 roku pod nieobecność starosty zamek opanował Aleksander Kostka-Napierski w czasie powstania chłopskiego na Podhalu[5], Czorsztyn po dwudniowym oblężeniu został zdobyty przez wojska biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego a przywódcy powstania, Aleksander Kostka-Napierski oraz Stanisław Łętowski zostali pojmani i straceni[6]. W 1655 roku zatrzymał się w nim król Jan Kazimierz w drodze na Śląsk.
Upadek zamku rozpoczął się od dewastacji przez wojska kozackie w latach 1734–1735, w czasie walk o tron pomiędzy Augustem II Sasem i Stanisławem Leszczyńskim. W 1790 roku od uderzenia pioruna spaliły się dachy zamku, co gwałtownie przyspieszyło zniszczenie. W 1819 roku dobra czorsztyńskie wraz z ruinami zamku zakupiła rodzina Drohojowskich, władająca nimi do 1945 r.
Nie licząc niewielkich prac prowadzonych przez Drohojowskich, pierwsze prace zabezpieczające ruiny przeprowadziło w latach 1951–1957 Kierownictwo Odnowienia Zamku Królewskiego na Wawelu według projektu prof. Alfreda Majewskiego. Badawcze prace archeologiczne na zamku prowadzili Saba J. Dobrzański, Andrzej Żaki, Lesław Lakwaj, Adam Szybowicz i Barbara Szybowicz. W 1992 roku rozpoczęto kompleksowe prace konserwatorskie według projektu opracowanego przez arch. Piotra Stępnia przy współpracy dr inż. Stanisława Karczmarczyka. Prace te trwają nadal, a od 1996 roku zamek jest udostępniony do zwiedzania.
Obecnie zamek jest pod opieką Pienińskiego Parku Narodowego. Na terenie zamku znajduje się stanowisko jednego z endemitów pienińskich – pszonaka pienińskiego.
Po przeciwległej stronie Dunajca nad skarpą jeziora wznosi się średniowieczny zamek w Niedzicy.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 97.
- ↑ Wydżga, gdy srogi głód uciskał ziemię chełmińską, pomorską i pruską, zamierzając wstąpić do krzyżowców, trzy wielkie szkuty, naładowane winem, miodem, pszenicą, szperką, zbożem, masłem, i inną żywnością Wisła, lądem zaś 300 sztuk bydła, owiec, wołów, krów, i koni, do Torunia wysłał. Sam później przybywszy i do zakonu wstąpiwszy, w nim życia dokonał. Przyniósł także z sobą mnogo złota, które w górach ku Węgrom i nad Łąckiem położonym kopał. Umierając miał on pozostawić wskazówki Exemplar informationis et avisamenti o kopalniach w górach sądeckich. Jan Długosz w dziele Liber beneficiorum.
- ↑ Czesław Deptuła , Wronin, czyli Czorsztyn. Studium z najstarszych dziejów osadnictwa na pograniczu polsko-węgierskim w rejonie Pienin, Lublin: Norbertinum, 1992, ISBN 83-85131-28-0 .
- ↑ Stanisław Kołodziejski , Zamek Wronin odnaleziony, „Prace Pienińskie”, 2014 .
- ↑ a b Marian Kornecki: Zamki i dwory obronne Ziemi Krakowskiej. Kraków: Wydział Kultury Prezydium WRN w Krakowie, 1966, s. 12.
- ↑ Kazimierz Lepszy, Słownik biograficzny historii powszechnej do XVII stulecia, Warszawa 1968, s. 267.
Bibliografia
- Czesław Deptuła, Czorsztyn, czyli Wronin. Studium z najstarszych dziejów osadnictwa na pograniczu polsko-węgierskim w rejonie Pienin, Lublin 1992.
- Stanisław Michalczuk, Zamek Czorsztyn – pomnik historii Polski, Pieniny – Przyroda i Człowiek, 2003, nr 8, ISSN 1230-4751.
- Piotr Stępień, Zamek Czorsztyn – zabytkowa ruina w parku narodowym, Ochrona Zabytków 1/2005, ISSN 0029-8247.
Linki zewnętrzne
- Zamek w Czorsztynie na medievalheritage.eu
- Informacja o warunkach zwiedzania zamku w serwisie Pienińskiego PN
- Archiwalne widoki i publikacje o zamku w bibliotece Polona
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Lesser Poland Voivodeship, Poland. Geographic limits of the map:
- N: 50.59 N
- S: 49.07 N
- W: 18.92 E
- E: 21.55 E
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Symbol zamku do legendy mapy
© Marek i Ewa Wojciechowscy / Trips over Poland, CC BY-SA 3.0
Zamek w Czorsztynie
Autor: Kacwin, Licencja: CC-BY-SA-3.0
two castles Niedzica and Czorsztyn, Poland, Czorsztynkie Lake,
Autor: Jakub Hałun, Licencja: CC BY-SA 4.0
Zamki w Niedzicy i Czorsztynie
skany grafiki z książki
Autor: Jakub Hałun, Licencja: CC BY-SA 3.0
Zamek w Czorsztynie
Autor: Jakub Hałun, Licencja: CC BY-SA 3.0
Zamek w Czorsztynie
Autor: Piotr Łotocki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Czorsztyn, Zamek w Czorsztynie
Autor: Paweł1995, Licencja: CC BY 3.0
Ruiny w Czorsztynie z plaży nad Jeziorem Czorsztyńskim. Zdjęcie z 2013 roku, z wczasów.