Zamek w Kole

Zamek w Kole
Obiekt zabytkowy nr rej. 30/380 z 17.01.1953[1]
Ilustracja
Państwo Polska
MiejscowośćGozdów (gmina Kościelec)
Styl architektonicznygotyk
Rozpoczęcie budowypo 1365
Ukończenie budowyprzed 1383
Pierwszy właścicielKazimierz Wielki
Położenie na mapie Koła
Mapa konturowa Koła, po lewej znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Kole”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, po prawej znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Kole”
Położenie na mapie powiatu kolskiego
Mapa konturowa powiatu kolskiego, po lewej nieco na dole znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Kole”
Ziemia52°11′52″N 18°36′30″E/52,197778 18,608333

Zamek w Kole[2] – warowny zamek wzniesiony na polecenie króla Kazimierza Wielkiego po 1365 roku (po tym, gdy w 1362 roku wieś Koło uzyskała prawa miejskie). Zamek zabezpieczał drogę prowadzącą z Wielkopolski w kierunku Łęczycy przez dolinę Warty. Budowla znajduje się na sztucznym wzniesieniu w zakolu Warty. W czasach jej wznoszenia, rzeka posiadała w tym rejonie liczne odnogi, które często wylewały, skutecznie wzmacniając jego walory obronne.

Zamek królewski należący do starostwa kolskiego, pod koniec XVI wieku leżał w powiecie konińskim województwa kaliskiego[3].

Architektura

Faza I

Najstarszym elementem zamku powstałym prawdopodobnie w 2 połowie XIV wieku była północna wieża-donżon, którą otaczały fortyfikacje drewniane.

Faza II

Pod koniec panowania Kazimierza Wielkiego po 1365 roku wzniesiono dzisiejszy zamek na planie wydłużonego prostokąta z potężnymi ceglanymi murami na fundamencie z kamieni polnych, w obręb których włączono wcześniejszą wieżę-donżon. W południowo-wschodnim narożniku znajduje się niewysoka wieża-bergfried, która na wysokości 8 metrów z kwadratowego zmienia swój przekrój na cylindryczny. Mury obwodowe były wzmocnione szkarpami. Do dziś zachował się fragment takiego muru, broniącego dostępu do zamku od strony południowej o wysokości około 5 m. Zamek ten przypominał po rozbudowie inne zamki Kazimierza Wielkiego takie jak zamki w Koninie, Przedczu, Inowłodzu, Bobrownikach. Pod koniec XIV wieku mogła zostać ukończona najstarsza prostokątna wieża-donżon, która w późniejszym okresie była rezydencją królewską podczas pobytów władców na zamku. Wieża ta mogła przypominać wieżę zamku w Gołańczy.

Drobne relikty obwarowań – fragmenty murów i fundamenty budynków zachowały się przy wschodnim i zachodnim murze obwodowym. Mur północny zawalił się na skutek podmywania wylewami rzeki.

Budynki gospodarcze znajdowały się na dziedzińcu i przylegały do muru obwodowego od strony Warty.

Historia

Jan Długosz twierdzi, że przed 1362 r. Kazimierz III Wielki wystawił przywilej zezwalający Henrykowi, byłemu wójtowi w Warcie, na budowę zamku w Kole. Zamek został wybudowany w ostatnich latach panowania Kazimierza po 1365 roku i nie wiadomo czy ukończono go za życia zmarłego w 1370 króla, ponieważ brak jest o tym jakiejkolwiek informacji w źródłach. Kolejna wzmianka pojawia się w Kronice Janka z Czarnkowa dopiero w 1383 roku i dotyczy starosty Krzona alias Krystyn z Kozichgłów herbu Lis, który miał z tego zamku poprowadzić wyprawę na dobra arcybiskupie podczas wojny Grzymalitów z Nałęczami.

Badania archeologiczne wykazały, że pierwszym obronnym elementem założenia była wieża – donżon na planie prostokąta, zbudowana z cegły na fundamentach kamiennych pochodzących z rozbiórki innego obiektu i otoczona wałem drewniano-ziemnym, którą mógł wybudować Bolesław Pobożny (według M. Żemigały), Henryk Głogowczyk, Wacław II, Władysław Łokietek (według T. Poklewskiego-Koziełła) albo, co potwierdzono podczas ostatnich badań, Kazimierz Wielki (według T. Olszackiego[4], J.Tomali). Gród ten otaczały rozlewiska rzeki Warty.

Razem z zamkiem w czasach Kazimierza Wielkiego zostały wybudowane również: ratusz i kościół farny Podwyższenia Krzyża Świętego, czyli pierwsze budowle murowane w Kole.

Po bitwie pod Grunwaldem podejmowano w nim ważne decyzje o dalszym prowadzeniu wojny. Król Władysław Jagiełło przebywał na zamku w Kole aż 35 razy[5]. W latach 1476–1481 zamek był siedzibą księżnej sochaczewskiej Anny. Gdy zawiązywał się opozycyjny dla Zakonu Związek Pruski, jego przedstawiciele spotkali się z Kazimierzem Jagiellończykiem właśnie w Kole. W 1513 roku na zamku przebywał król Zygmunt Stary. Od połowy XVI wieku zamek zaczął podupadać. W 1655 roku zajęli go Szwedzi. W XVIII wieku August III nadał zamek bernardynom kolskim, którzy rozpoczęli rozbiórkę w celu uzyskania materiału budowlanego dla odbudowy zniszczonego klasztoru, jednak silna zaprawa łącząca kruchą cegłę uniemożliwiła całkowitą rozbiórkę murów budowli.

Zamek kolski był warownią o znacznych walorach obronnych. W latach 50. XX wieku został poddany konserwacji. Podczas prac archeologicznych w latach 70. pracownicy Muzeum Okręgowego w Koninie odkryli m.in. nieznane dotąd fundamenty, umożliwiające pełniejszą rekonstrukcję planu budowli. Znaleziono również wiele pozostałości, takich jak szkiełka okienne, fragmenty naczyń szklanych, figurkę szachową. Zagadką nadal jest lokalizacja bramy wjazdowej. Podobno wjazdu do zamku strzegła wieża bramna w kurtynie wschodniej, wysunięta przed mur obronny. Częste wylewy Warty oraz „gospodarni” wielkopolscy mieszkańcy sprawiły, że z dawnego zamczyska pozostały zaledwie niewielkie fragmenty murów, które po II wojnie światowej zabezpieczono.

Budowla była średniowieczną typową fortecą, ale też przez wiele lat siedzibą starostów kolskich. Przez wiele wieków Koło, dzięki zamkowi, stanowiło ważny punkt warowny państwa polskiego na terenie Wielkopolski. Zamek bywał odwiedzany przez królów polskich, odbywały się w nim również zjazdy szlachty wielkopolskiej od 1433 roku.

Zamek był przede wszystkim budowlą o charakterze militarnym, toteż przypuszcza się, że wyposażenie było raczej skromne. Być może bogatszy wystrój architektoniczny zastosowano w budynku na terenie zamku podczas rezydowania w nim księżnej Anny Sochaczewskiej.

Od połowy XVI stulecia stracił znaczenie i zaczął popadać w ruinę. Dziś już możemy oglądać tylko fragmenty zewnętrznych murów, fundamenty wieży bramnej i dolną część drugiej wieży.

Do rejestru zabytków ruiny zostały wpisane 17 stycznia 1953 roku.

Stan obecny

Ruiny zamku położone są około 3 km od centrum miasta, w malowniczej okolicy – na pograniczu osiedla Przedmieście Kaliskie oraz miejscowości Gozdów.

Warownia położona jest na niewielkim wzniesieniu w doliny rzeki Warty. Dziś jest głównie celem wycieczek mieszkańców Koła i pobliskich okolic, z powodu wybitnej ciszy i ciekawych krajobrazów.

W sierpniu 2019 roku studenci Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza pod kierownictwem Artura Różańskiego i Tomasza Olszackiego prowadzili na kolskim zamku prace archeologiczne, mające być wstępem do opracowania dokumentacji i następnej rewitalizacji ruin zamku[6].

W połowie czerwca 2020 roku archeolodzy z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie rozpoczęli na zamku badania geofizyczne[7]. W sierpniu tego samego roku rozpoczęto konserwację fragmentu północnego muru zamku, koszt prac wyceniono na 415 tysięcy złotych, kwotę 200 tysięcy pokryła dotacja z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego[8].

We wrześniu 2020 roku burmistrz Koła Krzysztof Witkowski poinformował, że na najbliższe lata planowane jest stworzenie wokół zamku „dużego centrum rekreacyjnego” – ma tam powstać m.in. plaża oraz baza gastronomiczna[9].

Podczas wykopalisk w październiku 2020 roku na zamku odnaleziono m.in. fragmenty ceramiki, metali i kości oraz przedmioty wykonane ze złota[10].

Galeria

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie. 2020-09-30. [dostęp 10.12.2012].
  2. Zamek leży w granicach gminy Kościelec, nazywanie go „kolskim” wynika z historycznego znaczenia, w którym to budowla zbudowana została „dla miasta Koło”.
  3. Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.
  4. Anna Kułakowska, Podsumowali dotychczasowe badania archeologiczne na zamku, OkrągłeMiasto.pl, 30 sierpnia 2019 [dostęp 2020-02-13] (pol.).
  5. http://www.muzeum-kolo.pl/pl/images/stories/wydawnictwa-online/krolewskie-miasto-kolo.pdf
  6. Rozpoczęły się prace archeologiczne na zamku - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl, www.e-kolo.pl, 9 sierpnia 2019 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
  7. Badania geofizyczne na zamku. Co pozwolą odkryć? - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl, www.e-kolo.pl, 18 lipca 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
  8. Rozpoczęto konserwację muru kolskiego zamku - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl, www.e-kolo.pl, 20 sierpnia 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
  9. Wokół zamku powstanie duże centrum rekreacyjne? - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl, www.e-kolo.pl, 2 października 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
  10. Archeolodzy znaleźli prawdziwy złoty skarb w ruinach kolskiego zamku! Czy trafi do naszego Muzeum? [WIDEO], Kurier Kolski [dostęp 2020-10-13] (pol.).

Badania archeologiczne

  • 1977-1983 przez Muzeum Okręgowe w Koninie pod kierunkiem Łucji Pawlickiej-Nowak
  • Od 2019 przez studentów Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza pod kierownictwem Artura Różańskiego i Tomasza Olszackiego
  • 2020 – badania geofizyczne przez archeologów z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Bibliografia

  • Jarosław Baciński. Zamek Królewski w Kole. Koło – Wąbrzeźno 2005
  • Tomasz Olszacki, Zamek w Kole w świetle wyników badań archeologicznych (1977-1983) i nowych interpretacji, [w:] Królewskie miasto Koło Studia w 650. rocznicę lokacji miasta Koła, red. Izabela Skierska, Izabela Skierska, Koło: Urząd Miejski w Kole, 2012, s. 105-174, ISBN 978-83-62485-84-0, OCLC 812761310.
  • Józef Stanisław Mujta. 635 lat miasta Koła. Koło 1997
  • Piotr Maluśkiewicz. Ziemia Konińska. Konin 1997

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Koło location map.svg
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa miasta Koło, Polska
Greater Poland Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Greater Poland Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 53.70 N
  • S: 51.05 N
  • W: 15.68 E
  • E: 19.19 E
Powiat kolski location map.png
Autor:
OpenStreetMap contributors
, Licencja: CC BY-SA 2.0
Mapa powiatu kolskiego, Polska
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
POL Koło COA.svg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to WarX (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY-SA 2.5

Author

  • real name: Artur Jan Fijałkowski
  • pl.wiki: WarX
  • commons: WarX
  • mail: [1]
  • jabber: WarX@jabber.org
  • irc: [2]
Koło castle Poland.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC BY-SA 2.5
Koło zamek1(WLZ13).jpg
Autor: 1bumer, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
Kolo(js).jpg
Autor: Jerzy Strzelecki, Licencja: CC BY-SA 3.0
Poland, Kolo Castle
Legenda zamek.svg
Symbol zamku do legendy mapy
Zamek Kolo 229.JPG
Autor: Fotogwal, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ta fotografia została przesłana w ramach projektu Wiki Lubi Zabytki będącego częścią inicjatywy Wiki Loves Monuments 2012.
Ruiny zamku w Kole 1874 (74951162).jpg
Tytuł: Ruiny zamku w Kole
Adres wydawniczy: [1874]
Gatunek: drzeworyt
Forma i typ: grafiki i rysunki
Opis fizyczny: 1 grafika : drzeworyt ; 14,3x16,6 cm
Nazwa autora wzoru: S. Maria. Wycinek z "Kłosów" z 1874 r.
Kolo - zamek 1918-1926 (70039781).jpg
Tytuł: Koło : zamek
Adres wydawniczy: [Koło] : nakład Księgarni T. Męczyńskiego, [1918-1926] ([miejsce nieznane : drukarz nieznany])
Gatunek: pocztówka
Forma i typ: pocztówki
Opis fizyczny: [1] karta : ilustracja ; 9x14 cm
Współtwórcy: Januszewicz, W Ilustracje
Nazwa nakładcy według nadruku na rewersie. Nie dublet do b55794178. Pocztówka przedstawia reprodukcję fotografii autorstwa W. Januszewicza. Rok wydania według: Jerzy Morgulec, Słownik nakładców i wydawców pocztówek na Ziemiach Polskich, oraz poloników. Cz. 8, Warszawa 2002. Tytuł według nadruku na awersie.
Ruiny zamku w Kole - ZJ001.jpg
Autor: ZeroJeden, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ruiny zamku w Kole.
Zamek koło panorama.jpg
Autor: Maciejw, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Panorama ruin zamku w Kole, widok od strony zachodniego narożnika.