Zamek w Lipienku
![]() | |
![]() | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Miejscowość | |
Typ budynku | |
Styl architektoniczny | |
Ukończenie budowy | pocz. XIV w. |
Pierwszy właściciel | |
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego (c) SANtosito, CC BY-SA 4.0 | |
![]() |
Zamek w Lipienku – krzyżacki zamek komturski w Lipienku, siedziba komturów ziemi chełmińskiej. Obecnie w stanie ruiny.
Historia
W miejscu drewnianego grodu funkcjonującego już od X wieku[2], Krzyżacy po opanowaniu Ziemi chełmińskiej zbudowali nową drewniano-ziemną warownię, która została spalona w 1277 roku przez Prusów[3]. W jej miejscu Krzyżacy zbudowali murowany zamek, co stało się przypuszczalnie w latach 80. XIII wieku[4][2] lub w latach 1300–1330. Według prof. Sławomira Jóźwiaka, w latach 1285-1334 była to główna siedziba komtura ziemi chełmińskiej[5], a po likwidacji tej komturii około 1340 roku zamek w Lipienku stał się siedzibą wójtów[3] o nadzwyczajnych uprawnieniach, ponieważ podległych bezpośrednio tylko wielkiemu mistrzowi w Malborku. W 1291 roku wydano tu przywilej lokacyjny dla miasta Grudziądza.
Zamek był na tyle silny, że jesienią 1330 roku nie był w stanie go zdobyć król Władysław Łokietek mimo wsparcia wojsk węgierskich i litewskich, w związku z czym 18 października 1330 król zawarł tu rozejm z Krzyżakami. W 1410 roku zamek zajęły wojska Władysława Jagiełły. W 1411 roku Krzyżacy pojmali na zamku wspierającego Polskę rycerza Mikołaja z Ryńska, którego następnie ścięli na rynku w Grudziądzu. Od II pokoju toruńskiego z 1466 roku zamek przyłączony został do Polski i od tego czasu aż do 1655 roku była to siedziba polskich starostów z rodu Kostków i osób z nim spokrewnionych. Ostatnim starostą z rodu był Stanisław Franciszek Kostka[6]. Po nim starostwo przejął z dniem 16 września 1655 Albrecht Czerski.
Zabudowania zostały częściowo zniszczone w czasie wojen polsko-szwedzkich w XVII wieku. Zamek został zniszczony w wyniku ciężkich walk podczas potopu szwedzkiego w 1659 roku i już nie odbudowany[3]. Po I rozbiorze Polski w 1772 r. zabudowania zostały rozebrane w większości przez Prusaków[7]. Obszar zamku wchodził w skład folwarku z dworem funkcjonującego do XX wieku[3].
W latach 60. XX wieku Ireneusz Sławiński wykonał inwentaryzację konserwatorską zachowanych murów zamku, a w 2018 roku przeprowadzono na jego terenie badania archeologiczne.
Architektura
Zamek zbudowano na długim półwyspie wchodzącym daleko w jezioro (pozostaje częściowo wyschnięte). Zamek główny był regularny i czteroskrzydłowy, w planie zbliżony do kwadratu o wymiarach 35 × 38,5-39,7 m[3]. Był to najmniejszy krzyżacki kasztel na ziemi chełmińskiej[3]. Posiadał dwie kondygnacje nadziemne i magazynowe poddasza. Dziedziniec obiegały ganki, a w narożu północno-wschodnim znajdowała się wieża główna o boku około 7,7 m[3].
Od wschodu zamek poprzedzony był rozległym, otoczonym murem pierwszym przedzamczem na planie trapezu, ze stodołą, oborą, wozownią, kuźnią, browarem i gorzelnią. Wjazd prowadził przez wieżę bramną zwieńczoną gotyckimi szczytami. Z zabudowy przedzamcza zachowała się jedynie sklepiona kolebkowo gotycka piwnica i pozostałości kamiennego muru ograniczającego przedzamcze od zachodu.
Obszerny opis założenia zamkowego zawarty jest w lustracji z 1565 roku.
Po zamku widoczne są na powierzchni nieliczne relikty, a jego teren jest trudno dostępny.
Przypisy
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2021 [dostęp 2020-08-12] .
- ↑ a b Bogusz Wasik: Zamek w Lipienku - wstępne wyniki badań. castra-terrae, 2018-06-26. [dostęp 2020-08-12].
- ↑ a b c d e f g Bogusz Wasik: Zamek w Lipienku w świetle wyników badań w ramach projektu Castra Terrae Culmensis z 2018 roku. wydzialhistoryczny.ukw.edu.pl. [dostęp 2020-10-24].
- ↑ Zapomniane i niszczejące zabytki w Kujawsko-Pomorskiem. Lipienek. wyborcza.pl, 2015-12-17. [dostęp 2020-08-12].
- ↑ Sławomir Jóźwiak: Powstanie i rozwój struktury administracyjno-terytorialnej zakonu krzyżackiego na Kujawach i w ziemi chełmińskiej w latach 1246–1343. Toruń: 1997, s. 144–167.
- ↑ Jerzy Antoni Kostka: Kostkowie herbu Dąbrowa. Koszalin: Z.P. POLIMER, 2010, s. 338- 339. ISBN 978-83-89976-40-6.
- ↑ Włodzimierz Antkowiak, Piotr Lamparski: Zamki i strażnice krzyżackie ziemi chełmińskiej. Toruń: 2000.
Bibliografia
- Bogusz Wasik. Zamek w Lipienku na ziemi chełmińskiej. „Rocznik Grudziądzki”. XXI, s. 51-74, 2013. [dostęp 2020-08-12].
- J. Bojarski: Lipieniek, gm. Lisewo. W: Jadwiga Chudziakowa (red.): Wczesnośredniowieczne grodziska ziemi chełmińskiej. Katalog źródeł. Toruń: 1994, s. 99-102.
- Karl-Heinz Clasen: Die mittelalteriche Kunst im Gebiete des Deutschordensstaates Preussen. T. 1: Die Burgbauten. Königsberg: 1927, s. 67. [dostęp 2020-08-12]. (niem.)
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
(c) SANtosito, CC BY-SA 4.0
Location map of Kuyavian-Pomeranian Voivodeship. Geographic limits of the map:
- N: 53.83 N
- S: 52.28 N
- W: 17.16 E
- E: 19.88 E
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
Autor: Pko, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pozostałości zamku krzyżackiego w Lipienku (woj. kujawsko-pomorskie).
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Chełmno County with urbanized area highlighted. Geographic limits of the map:
- N: 53.45 N
- S: 53.16 N
- W: 18.26 E
- E: 18.75 E
Symbol ruin do legendy mapy
Autor:
Mapa gminy Lisewo, Polska